Кіріспе

Парьс тауы (Mynydd Parys) – Уэльстің солтүстік-шығысындағы Амлвич қаласынан оңтүстікке қарай орналасқан төбе. Бастапқыда Трисклвин деп аталған бұл биік жер Генри IV-нің Солтүстік Уэльстің шамберлейні Роберт Пэриске берген кезде қазіргі атауын алған делінеді. Бұл жерде 18 ғасырдың соңында кең көлемде мыс кені қазылған. Парис тауы биіктігі 150 метрден кем болатын төбе, атаумен ғана тау.

Тарих

Парис тауы ерте қола дәуірінде мыс кені үшін қазылған, 2002 жылы қазба жұмыстары кезінде табылған, шамамен 4000 жылдық жер асты қалдықтары осыны көрсетеді. Содан бері Парис кенішінің жабық жер асты бөліктеріне қайта қол жеткізілді, бұл ежелгі кен өндірудің қосымша дәлелін ашты. Осылайша, Парис тауы – британдық металл өндіру өнеркәсібінің тарихқа дейінгі бастамаларына куә болатын Ұлыбританиядағы сирек орындардың бірі. 18 ғасырдағы кеншілер өздерінен бұрынғы жұмысшылардың ізімен келе жатқандарын мойындады, бұл байқау жергілікті жерде римдік жазулары бар мыс құймаларының табылуымен байланысты болды. Римдіктердің кен орнында жұмыс істегенін нақты растайтын, мысалы, мерзімдік керамикалық бұйымдар әлі табылмаған, және 18 ғасырдағы кен өндіру кезінде жойылған болуы мүмкін. 1762 жылы Александр Фрейзер кеніш иесі, сэр Николас Бейлиді, мыс іздеуге рұқсат беруге көндірді, бірақ ол оны экономикалық тұрғыдан тиімді көлемде таба алмады. Чарльз Роудың 21 жылдық мерзімі 1785 жылы аяқталды, сондықтан Уксбридж графы (Сэр Николас Бейлидің орнын басып алған) Мона кеніш компаниясын құруға шешім қабылдады. 1780 жылдары осы екі іргелес компанияның Парис тауынан өндірген мысы әлемдік нарықтың басым бөлігін құрады, сол кезде кеніш Еуропадағы ең ірісі болды. Кеніштен алынған мыс британдық адмиралтействоның ағаштан жасалған соғыс кемелерін қаптау үшін, теңіз шөптері мен балықшалардың өсуін болдырмау үшін және кеме құрттарынан ағашты қорғау үшін қолданылды. Бұл кемелердің жылдамдығы мен маневрлеу қабілетін арттырып, оларды ұзақ уақыт теңізде қалуға мүмкіндік берді, себебі жөндеу үшін портына оралу қажеттілігі азайды (толық ақпарат үшін мыс қаптамасын қараңыз). Кеннің сапасы әртүрлі болғанымен, оның жер бетіне жақын екі үлкен массада кездесуі бұл кемшілікті өтеді. Бастапқыда кенді жер бетіндегі терең емес шахталардан, содан кейін ашық карьерден, соңында адиттерден немесе шахталардан жер астында өңдеді. Кен қолмен ұсақ бөліктерге бөлініп, ең жақсы кені Ланкаширге немесе Оңтүстік Уэльстегі Суонси порты арқылы Төменгі Суонси аңғарына балқыту үшін жіберілді. Қалған бөлігінен мыс концентрацияланып, орналасқан пештер мен доменді пештерде алынды. Сондай-ақ, таза металл тиімді түрде, бірақ аз мөлшерде, арнайы салынған тоғандарда дренаждық судан металл сынықтарымен тұндыру арқылы алуға болатыны анықталды. Кеніштермен байланысты маңызды химиялық өнеркәсіптер тау-кен өндірісінің қосалқы өнімдеріне, мысалы, охр пигменттері, күкірт, витриол және алюминий негізінде құрылды. Бұл процестерді неміс жазушысы және аудармашысы Аугустин Готфрид Людвиг Лентин (1764–1823) сипаттады, ол 1790 жылдары Парис тауына сапар шегіп, өзінің зерттеулерін "Англия аралы туралы хаттар: әсіресе жергілікті мыс кені және оған қатысты балқыту және фабрикалар" (Лейпциг: Crusius, 1800) атты еңбегінде жариялады. Ұлттық шағын валютаның тапшылығына жауап ретінде Parys Mine Company 1787 және 1793 жылдар аралығында өз монеталарын шығарды. Parys Penny, сондай-ақ Anglesey Penny деп те аталады, кеніш жұмысшыларына жалақы төлеу үшін, сондай-ақ жалпы халық үшін қолданылды. Шамамен он миллион пенни мен жарты пенни сомы шығарылған деп есептеледі. Парис тауындағы жер асты кен өндіру 1904 жылы тоқтатылды, бірақ кен суынан мыс тұндыру жалғасты. Негізгі дренаждық адиттердің бірінде бөгет салынды, ал суды тұндыру шұңқырларына мерзімді түрде ашу арқылы босатылды. 1927 жылы кен орындарында жұмысты қайта бастауға үміттенді және Уэльс мыс сенім қоры (Ltd) құрылды. 1928 жылы жарияланған кеніштің зерттеуінде тұндыру шұңқырлары әлі де қолданыста болды, су 3 ай сайын тоқтатылды. Зерттеуде ескі жұмыс орындарының қалдықтарында көп мөлшерде мыс бар екендігі айтылды, өйткені бұрынғы әдіспен руданы қолмен таңдау әдетте 6% -дан төмен мыс бар руданы экономикалық емес деп қабылдады. Сондай-ақ, 2-3% мыс бар 10 футтық қабат жер астында экономикалық емес деп танылған. The Welsh Copper Trust Ltd компаниясына 1928 жылдың қазан айында құрылған Mona Copper Co (Ltd) тағы бір компания байланысты. Алайда, кенішті қайта іске қосуға жасалған осы әрекеттердің нәтижесі болмады. Тұндыру шұңқырларының бұл жұмысы шамамен 1940 жылы тоқтаған сияқты, ал 1990 жылдары құлаған бөгеттің және жұмыс істемейтін клапандардың суды көп мөлшерде ұстағаны су тасқыны қаупін тудыратындығы анықталды. Нәтижесінде 2003 жылы суды тазарту жұмыстары жүргізілді. Секундына 50 литр жылдамдықпен жұмыс істейтін сорғылар 8 апта бойы кенішті судан тазартты, содан кейін бөгет бұзылды, проблеманың қайта орын алуын болдырмау үшін. Бұл операция су деңгейін төмендетіп, көптеген басқа жолдарға және бұрын қол жеткізбеген жақын орналасқан Мона кенішіне қосылысқа мүмкіндік берді. Бұл бөлімдерге кіру "Extreme Archaeology" телесериясы үшін түсірілді.

Қазіргі заман

Таудың айналасында белгіленген жол бар, солтүстікке қарай Amlwch Port-тің және оңтүстікке қарай Trysglwyn жел электр станциясының көрінісін ашады. Тарихи кен орындарын зерттегісі келетіндер Parys Underground Group-қа хабарласуы керек. 1962 жылы Parys тауында бұрғылау жұмыстары жүргізіліп, нәтижесінде мысқа бай кен қоры табылды, қазір ол Солтүстік мыс аймағы деп аталады. Кейіннен бірнеше минералдану аймақтары ашылды және 1988 жылы Anglesey Mining plc жаңа акционерлік қоғамы құрылды. Ол таудың батыс бөлігіне ие және 1988-1990 жылдар аралығында пилоттық өңдеу орнатылысында өңдеу үшін минералдарды алу мақсатында 300 метр тереңдікте шахта қазылып, 850 метрлік кен қабаттары салынды. Апатты жағдайға байланысты металл бағасы күрт төмендеп, жоба тоқтатылды. Содан бері жүргізілген бұрғылау жұмыстары әлі игерілмеген ресурстарды анықтауға көмектесті, олардың ішінде 6 500 000 тонна мыс, қорғасын және мырыш (жалпы 10%), сондай-ақ күміс пен алтын бар. Компанияда лицензия бар және жылына 350 000 тонна кен өндіруді қайта бастау жоспары бар. Солтүстік мыс аймағын нақтылау үшін бұрғылау 2023 жылдың соңында басталды, мақсаты – минералдық ресурстарды бағалаудың сенімділігін арттырып, оларды техникалық-экономикалық негіздемеге енгізу, сондай-ақ әлі бұрғыланбаған жақын аудандарды зерттеу. Топырақтың жоғары ластану деңгейіне байланысты таудың өзінде немесе жанында өсімдіктер сирек кездеседі, бірақ сирек кездесетін өсімдіктер мен бактериялардың көптеген түрлері табылды. Ашық, көп бұрғыланған ландшафт тауға ерекше көрініс береді, ол ғылыми-фантастикалық фильмдер мен «Mortal Kombat Annihilation» сияқты телешоуларды түсіру үшін пайдаланылды. Mynydd Parys – Еуропалық өнеркәсіптік мұра жолындағы маңызды нүкте.

Геология

Вулканогенді массивті сульфидті кен орны ордовик және лландовир эпохаларының шекарасында орналасқан. Кеннің үсті жағы жанартаулық риолиттердің қабатымен жабылып жатыр.