Кеніште вертикальді кен қабатын өндіріснен кейін қалған кеңістік – гуннис. Тарихы көне заманға дейін барып жетеді, археологиялық зерттеулерде де кездеседі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тік немесе тікке жуық кен тасымалдағыш тау жылында тоқтату арқылы кенді өндіріп алғаннан кейін шахтада қалған бос кеңістік – аңғар, анар немесе анар деп аталады. Бұл термин сондай-ақ осы кеңістік жер бетіне жеткен кезде қолданылады, бірақ онда оны табут немесе гофен деп те атайды. Бұл термин сонымен қатар ертедегі кеншілердің кен тасымалдағыш тау жылынан жер бетінен төмен қарай қазып алған терең шатқырларды сипаттау үшін де қолданылады. Мұндай жағдайда оларды көбінесе ашық жұмыстар деп атайды, және олардың болуы аймақтағы кен өндірісінің ең ерте дәлелін көрсете алады. Уильям Прайс 1778 жылы жазғанда бұл терминді ен өлшемі ретінде де қолданған, бір аңғар үш футқа тең болған.
Space left in a mine after the extraction of a vertical lode
A gunnies, gunnis, or gunniss is the space left in a mine after the extraction by stoping of a vertical or near vertical ore bearing lode. The term is also used when this space breaks the surface of the ground, but it can then be known as a coffin or goffen. It can also be used to describe the deep trenches that were dug by early miners in following the ore bearing lode downwards from the surface – in this case they are often called open works; their existence can provide the earliest evidence of mining in an area. William Pryce, writing in 1778, also used the term as a measure of width, a single gunnies being equal to three feet.
Тарих
Гуннис ежелгі дәуірдегі кен өндірудің бір бөлігі болғандығы археологиялық зерттеулер арқылы дәлелденді, мысалы, 1990 жылдары Египеттегі ежелгі алтын кенішіндегі Бир Умм Фавахирда жүргізілген зерттеулер. Салдарынан, 20-ғасырға тән кейбір қазбалар көне гуннистерге бұзылып кіргені анықталды, олар ілінген қабырғадан сынып түскен немесе жоғарыдан құлаған тастармен толтырылған. Рим немесе Византия дәуірінде материалдың құлауын тоқтату үшін гуннистердің бірінің айналасына қабырға салынғандығы анықталды. Кейбір гуннистердің көлемі өте үлкен болуы мүмкін: 1901 жылы «The Cornishman» газетінде 1828 жылы үлкен құлау болған және соңғы 27 жыл бойы «жайсыз баяу қозғалыс» байқалған Долкоат кенішіндегі «өте үлкен гуннистер» туралы ескерту жарияланды; 1934 жылы «The Western Morning News» газетінде жарық көрген мақала Сент-Агнес жартастарына жасалған саяхатты сипаттайды: онда тар ойыққа кіргеннен кейін шамамен 150 фут тереңдікте «өте үлкен қазба» болды, «оның жоғарғы жағы немесе 'арқасы' көрінбеді, ал тереңдігі шамамен 150-200 фут болды, себебі төменде теңіздің шуын естіуге болады. Бұл алып гуннис кішігірім соборды сыйдыра алатын еді». Автор оны қоғамға көрсетуге ұсынды, сонда олар «біздің ел тарихындағы еңбекқорлық, энергия, батылдық және шеберлік танытқан адамдардың еңбектерін» тамашалай алады. Ұлыбританияның Англиясындағы Корнуоллдың шығысындағы Гуннислейк ауылының аты осы терминмен байланысты: 1485 жылғы жазбада атау «Гунна» деген жеке есім мен өзенді білдіретін «lake» деген жергілікті сөзден құралған Gonellake деп тіркелген, бірақ 1796 жылға қарай аймақтағы кен өндірудің нәтижесінде атау қазіргі түріне өзгерді. 18-ғасырға тән Полдарк кенішіндегі гуннис 2004 жылғы Корнуолл және Батыс Девон кендік ландшафтының Дүниежүзілік мұра тізіміне ену құжатында маңызды нысан ретінде көрсетілген. Кейбір гуннистердің үлкен көлемі мен тереңдігі кейінгі кен өндіруге кедергі келтіргенде қиындықтар тудыратын. Мысалы, 1916 жылы Шығыс бассейн кенішінің бұрынғы басқарушысы Джозеф Дженнингс 1908 жылы 160 сағаттық тереңдіктегі Ұлы Лодтың гуннисін және 240 сағаттық тереңдіктегі Жаңа Солтүстік Лодтың гуннисін көпірмен жалғап, кен орнын одан әрі дамытуға мүмкіндік беру үшін қымбат ағаш тіреулер орнатқанын жазды. Бұл үлкен жер асты кеңістіктері апаттардың себебіне де айналды: 1836 жылы Долкоат кенішінде кенші 13 сағаттық (шамамен 80 фут) биіктіктен «арқанмен немесе тізбекпен төмен түсірілген платформадан» құлап қаза тапты, ол гуннистің екі жағына жетпейтіндей кең болды.
That the gunnis was an element of mining in ancient times has been shown by archaeological investigation, such as that performed in the 1990s at Bir Umm Fawakhir, an ancient gold mine in Egypt. The exploration revealed that some 20th century drives had broken into ancient gunnises which were filled in by rocks that had fractured off the hanging wall, or fallen from above. It was discovered that a wall had been built around one of the gunnises in Roman or Byzantine times to stop material from falling in. Some gunnies can be very large: in 1901 a warning was issued in The Cornishman about the "immense gunnies" in Dolcoath mine where there had been a big collapse in 1828 and "ominous slow movement" for the last 27 years; a 1934 article in The Western Morning News related a trip to the cliffs at St Agnes: where after entering a narrow hole, about 150 feet in there was a "huge excavation the top or 'back' [of which] could not be seen, and the depth must have been about 150 to 200 feet, as we could hear the sea roaring away down there [ ] This huge "gunnies" could have contained a decent sized cathedral." The writer recommended that it be made accessible so that the public could admire "the works of the men [ ] whose enterprise, energy, daring and skill are unsurpassed in the history of our country". The name of the village of Gunnislake in east Cornwall, England, UK, is partly derived from the term: the first record of the name in 1485 is as Gonellake from a personal name "Gunna" and the local word "lake" for a stream, but by 1796 the name had changed to its present form as a result of the mining that took place in the area. An 18th century gunnis at Poldark Mine is mentioned as a notable feature in the successful Cornwall and West Devon Mining Landscape World Heritage Site nomination document of 2004. The large extent and great depth of some gunnies often caused problems when they lay in the way of later mine development. For instance, Joseph Jennings, the former mine manager at East Pool mine wrote in 1916 that in 1908 he had had to bridge the "gunniss" of the Great Lode at the 160 fathom level, and that of the New North Lode at the 240 fathom level and install expensive timber stulls to enable the continued development of the mine. These large open underground spaces were the inevitable cause of accidents too: in 1836 a miner was killed at Dolcoath mine when he fell 13 fathoms (about 80 feet) from a "swing stage", a platform let down on ropes or chains into a gunnies that was too wide for any available timber to reach from side to side.
Су үйі
Кейінгі кездегі кен қазудың тағы бір мәселесі – егер кендегі қоймалар суға толып кетсе, онда оны кейде «суға толы қойма» дейтін, бірақ көбінесе «су үйі» деп атаған. 1778 жылы Уильям Прайс өзінің «Mineralogia Cornubiensis» еңбегінде, кеншілердің су үйіне қарай тік жол қазып жатыр деп ойлағандағы сақтығы туралы айтады: олар темір таяқты пайдаланып, негізгі қазудан бірнеше метр алға қарай кішкентай тесік жасауды қамтамасыз етті; осылайша олар үлкен су көлеміне кездесу туралы алдын ала хабардар болды. Осыған қарамастан, Прайс су қысымының кішкентай тесікті жылдам кеңейтіп, кенді бақылаусыз су басуы мүмкін екенін хабарлады; сондай-ақ ол мұндай қауіпті аймақтарда жұмыс істегендерге қосымша ақы төленгенін және ол кеншілердің осылай істеген кезде қаза тапқанын білетінін айтты. Кейінірек, «Автордың естеліктері» атты жеке естеліктер жинағында Баллантайн 1868 жылы Корнуоллдың Сент-Жаст аймағындағы кендерге жасаған сапарының оның романына шабыттандырғанын мәлімдеді. Оның естеліктерінде Жан есімді кен басшысы Боталак кенінен табылған су үйі және оны қалай тазартқандары туралы айтады. Корнуоллда «су үйіне түсіп кетуден» туындаған ең көп өлім жағдайы 1893 жылдың қаңтар айында Уилл Оулс кенінде болды. 20 кенші қолданыстан шыққан Уил Дрея кенінің су өткізгіш бөлігінің бұзылуынан суға батып қайтыс болды. Бұл бұрынғы «диальдау» қателіктерінен (сол кездегі жер астындағы жалғыз зерттеу құралы) туындады: жазбаларға сәйкес, бұзушылық орын алған деңгей ескі жұмыс аймақтарынан алыс қазылған. Wheal Owles кені 120 фатомдық шұңқырдан 30 фатомдық теңіз деңгейіне дейін бар болғаны 20 минутта сумен толды. Апаттан кейін, кендегі жалғыз сорғыш машинасы кенді құрғатуға жеткіліксіз болды және жақсырақ машина орнату үшін қаражат жинау әрекеттері сәтсіз аяқталды, сондықтан суға батқандардың денелері табылған жоқ.
Another problem caused to later mining was if a gunnies became flooded, when it would sometimes be called "a gunnies of water", but more often "a house of water". In his Mineralogia Cornubiensis of 1778, William Pryce talks of the care taken by miners when they thought they might be digging an adit towards a house of water: they ensured that they used an iron rod to bore a small hole several feet ahead of their main pickaxe excavation; by so doing they received advance warning of breaking into a huge volume of water. Despite this care, Pryce reported that the water pressure could quickly enlarge the small hole and uncontrollably flood the mine; he also stated that men were paid extra money for working in such dangerous areas and that he was aware of miners being killed when doing this. In his later book of personal reminiscences entitled An Author's Adventures, Ballantyne states that his visits to the mines of the St Just area of Cornwall in 1868 were an inspiration for his novel. His reminiscences include a mine captain named Jan telling him about a house of water that was discovered in Botallack Mine and how it was cleared. The greatest loss of life in Cornwall caused by "holing into a house of water" occurred at Wheal Owles in January 1893. Twenty miners were drowned when the flooded workings of the disused Wheal Drea were breached. This occurred because of former errors in "dialling" (the only means of underground surveying available at that time): according to the records, the level in which the breach occurred was being driven away from the old workings. The Wheal Owles mine was said to have filled from the 120 fathom sump to the 30 fathom sea level in only 20 minutes. After the accident, the only pumping engine on the site was not powerful enough to drain the mine and attempts at fund raising to install a better one were unsuccessful, so the bodies of those who drowned were never recovered.
Қалдықтарды жою
Ашық күйде сақтаудың орнына, қолданыстан шыққан шахталық қалталар (gunnies) көбінесе тас-құмдарды (өлі тас немесе атты тас деп те аталады) қоюға ыңғайлы орын ретінде пайдаланылды. Бұл, әсіресе қалталар тік сызықтан едәуір ауытқыса, қалталардың қабырғаларын тіреу тіректерімен (stulls) қолдау қажеттілігін болдырмай, пайдалы қосымша эффект берді, соның салдарынан шахта қабырғасының құлау қаупі азайтылды. Дегенмен, бұл толыққанды шешім емес еді, себебі кен орнын кейіннен кеңейту кезінде толтырылған қалталар арқылы өту қажет болғанда, тонналап бос тас-құмды қазу және оны тіреу мәселесі туындады. 1893 жылы Долкоатта болған және жеті адамның қаза болуына әкелген кен апаты, қалтадағы көп мөлшердегі тас-құмды ұстап тұрған тіреу тірегінің (stull) бұзылуынан туды.
Rather than being kept open, disused gunnies were often used as a convenient site for the disposal of waste rock (known as "deads" or "attle"). This had the useful side effect of avoiding the need to support the sides of the gunnies with stulls, especially if the gunnies diverged significantly from the vertical, to avoid the likely collapse of the hanging wall. This was still not an ideal solution, however, because if it became necessary to pass through the filled gunnies in later development of the mine, the problem became one of digging through and supporting tons of loose rock. The 1893 mining accident at Dolcoath in which seven men were killed was caused by failure of the stull holding up a huge quantity of deads in a gunnies.