Кіріспе

Тік немесе тікке жуық кен тасымалдағыш тау жылында тоқтату арқылы кенді өндіріп алғаннан кейін шахтада қалған бос кеңістік – аңғар, анар немесе анар деп аталады. Бұл термин сондай-ақ осы кеңістік жер бетіне жеткен кезде қолданылады, бірақ онда оны табут немесе гофен деп те атайды. Бұл термин сонымен қатар ертедегі кеншілердің кен тасымалдағыш тау жылынан жер бетінен төмен қарай қазып алған терең шатқырларды сипаттау үшін де қолданылады. Мұндай жағдайда оларды көбінесе ашық жұмыстар деп атайды, және олардың болуы аймақтағы кен өндірісінің ең ерте дәлелін көрсете алады. Уильям Прайс 1778 жылы жазғанда бұл терминді ен өлшемі ретінде де қолданған, бір аңғар үш футқа тең болған.

Тарих

Гуннис ежелгі дәуірдегі кен өндірудің бір бөлігі болғандығы археологиялық зерттеулер арқылы дәлелденді, мысалы, 1990 жылдары Египеттегі ежелгі алтын кенішіндегі Бир Умм Фавахирда жүргізілген зерттеулер. Салдарынан, 20-ғасырға тән кейбір қазбалар көне гуннистерге бұзылып кіргені анықталды, олар ілінген қабырғадан сынып түскен немесе жоғарыдан құлаған тастармен толтырылған. Рим немесе Византия дәуірінде материалдың құлауын тоқтату үшін гуннистердің бірінің айналасына қабырға салынғандығы анықталды. Кейбір гуннистердің көлемі өте үлкен болуы мүмкін: 1901 жылы «The Cornishman» газетінде 1828 жылы үлкен құлау болған және соңғы 27 жыл бойы «жайсыз баяу қозғалыс» байқалған Долкоат кенішіндегі «өте үлкен гуннистер» туралы ескерту жарияланды; 1934 жылы «The Western Morning News» газетінде жарық көрген мақала Сент-Агнес жартастарына жасалған саяхатты сипаттайды: онда тар ойыққа кіргеннен кейін шамамен 150 фут тереңдікте «өте үлкен қазба» болды, «оның жоғарғы жағы немесе 'арқасы' көрінбеді, ал тереңдігі шамамен 150-200 фут болды, себебі төменде теңіздің шуын естіуге болады. Бұл алып гуннис кішігірім соборды сыйдыра алатын еді». Автор оны қоғамға көрсетуге ұсынды, сонда олар «біздің ел тарихындағы еңбекқорлық, энергия, батылдық және шеберлік танытқан адамдардың еңбектерін» тамашалай алады. Ұлыбританияның Англиясындағы Корнуоллдың шығысындағы Гуннислейк ауылының аты осы терминмен байланысты: 1485 жылғы жазбада атау «Гунна» деген жеке есім мен өзенді білдіретін «lake» деген жергілікті сөзден құралған Gonellake деп тіркелген, бірақ 1796 жылға қарай аймақтағы кен өндірудің нәтижесінде атау қазіргі түріне өзгерді. 18-ғасырға тән Полдарк кенішіндегі гуннис 2004 жылғы Корнуолл және Батыс Девон кендік ландшафтының Дүниежүзілік мұра тізіміне ену құжатында маңызды нысан ретінде көрсетілген. Кейбір гуннистердің үлкен көлемі мен тереңдігі кейінгі кен өндіруге кедергі келтіргенде қиындықтар тудыратын. Мысалы, 1916 жылы Шығыс бассейн кенішінің бұрынғы басқарушысы Джозеф Дженнингс 1908 жылы 160 сағаттық тереңдіктегі Ұлы Лодтың гуннисін және 240 сағаттық тереңдіктегі Жаңа Солтүстік Лодтың гуннисін көпірмен жалғап, кен орнын одан әрі дамытуға мүмкіндік беру үшін қымбат ағаш тіреулер орнатқанын жазды. Бұл үлкен жер асты кеңістіктері апаттардың себебіне де айналды: 1836 жылы Долкоат кенішінде кенші 13 сағаттық (шамамен 80 фут) биіктіктен «арқанмен немесе тізбекпен төмен түсірілген платформадан» құлап қаза тапты, ол гуннистің екі жағына жетпейтіндей кең болды.

Су үйі

Кейінгі кездегі кен қазудың тағы бір мәселесі – егер кендегі қоймалар суға толып кетсе, онда оны кейде «суға толы қойма» дейтін, бірақ көбінесе «су үйі» деп атаған. 1778 жылы Уильям Прайс өзінің «Mineralogia Cornubiensis» еңбегінде, кеншілердің су үйіне қарай тік жол қазып жатыр деп ойлағандағы сақтығы туралы айтады: олар темір таяқты пайдаланып, негізгі қазудан бірнеше метр алға қарай кішкентай тесік жасауды қамтамасыз етті; осылайша олар үлкен су көлеміне кездесу туралы алдын ала хабардар болды. Осыған қарамастан, Прайс су қысымының кішкентай тесікті жылдам кеңейтіп, кенді бақылаусыз су басуы мүмкін екенін хабарлады; сондай-ақ ол мұндай қауіпті аймақтарда жұмыс істегендерге қосымша ақы төленгенін және ол кеншілердің осылай істеген кезде қаза тапқанын білетінін айтты. Кейінірек, «Автордың естеліктері» атты жеке естеліктер жинағында Баллантайн 1868 жылы Корнуоллдың Сент-Жаст аймағындағы кендерге жасаған сапарының оның романына шабыттандырғанын мәлімдеді. Оның естеліктерінде Жан есімді кен басшысы Боталак кенінен табылған су үйі және оны қалай тазартқандары туралы айтады. Корнуоллда «су үйіне түсіп кетуден» туындаған ең көп өлім жағдайы 1893 жылдың қаңтар айында Уилл Оулс кенінде болды. 20 кенші қолданыстан шыққан Уил Дрея кенінің су өткізгіш бөлігінің бұзылуынан суға батып қайтыс болды. Бұл бұрынғы «диальдау» қателіктерінен (сол кездегі жер астындағы жалғыз зерттеу құралы) туындады: жазбаларға сәйкес, бұзушылық орын алған деңгей ескі жұмыс аймақтарынан алыс қазылған. Wheal Owles кені 120 фатомдық шұңқырдан 30 фатомдық теңіз деңгейіне дейін бар болғаны 20 минутта сумен толды. Апаттан кейін, кендегі жалғыз сорғыш машинасы кенді құрғатуға жеткіліксіз болды және жақсырақ машина орнату үшін қаражат жинау әрекеттері сәтсіз аяқталды, сондықтан суға батқандардың денелері табылған жоқ.

Қалдықтарды жою

Ашық күйде сақтаудың орнына, қолданыстан шыққан шахталық қалталар (gunnies) көбінесе тас-құмдарды (өлі тас немесе атты тас деп те аталады) қоюға ыңғайлы орын ретінде пайдаланылды. Бұл, әсіресе қалталар тік сызықтан едәуір ауытқыса, қалталардың қабырғаларын тіреу тіректерімен (stulls) қолдау қажеттілігін болдырмай, пайдалы қосымша эффект берді, соның салдарынан шахта қабырғасының құлау қаупі азайтылды. Дегенмен, бұл толыққанды шешім емес еді, себебі кен орнын кейіннен кеңейту кезінде толтырылған қалталар арқылы өту қажет болғанда, тонналап бос тас-құмды қазу және оны тіреу мәселесі туындады. 1893 жылы Долкоатта болған және жеті адамның қаза болуына әкелген кен апаты, қалтадағы көп мөлшердегі тас-құмды ұстап тұрған тіреу тірегінің (stull) бұзылуынан туды.