Кіріспе
Матиас Сандорф – француз жазушысы Жюль Верннің 1885 жылы «Le Temps» газетінде жарияланған оқиғалар кітабы. Онда ол бұрынғы романдарының табысты қолданған әдістерін пайдаланған: аралдар, шифрлар, күтпеген жеке басының ашылуы, техникалық тұрғыдан дамыған құрал-жабдықтар және кек қайтаруға ниетті жалғыз адам. Верн «Матиас Сандорфты» «Ерекше саяхаттар» атты романдары сериясының Жерорта теңізіндегі оқиғасы ретінде жоспарлаған. Ол осы романды Александр Дюманың естелігіне арнады.
Шолу
1867 жылы Триест қаласында екі ұсақ қылмыскер, Саркани мен Зирон, шифрланған хабарламасы бар көгершін табады. Шифрдың адресатын анықтағаннан кейін, олар осы жағдайды өз пайдаларына айналдыру жоспарын құрады. Саркани жемқор банкир Сайлас Торонталға шифрдың мақсаты – Венгрияны Габсбург Австриясының үстемдігінен босату жоспарының бір бөлігі болуы мүмкін деп күдіктенетінін айтады. Олар бірлесіп шифрды ашып, дәлелдерді полицияға тапсырып, сыйақы алуды жоспарлайды. Үш венгрлік конспиратор – граф Матиас Сандорф, Стефан Батори және Ладислас Затмар (венгрше аталымдары: Сандор Матиас, Батори Иштва́н және Са́тмари Ласло) тұтқындалып, өлім жазасына кесіледі. Олар қашуға тырысады, бірақ Затмар қашу кезінде ұсталып алынады, ал Батори келесі түні қолға түседі. Екеуі де дарға асылады. Сандорф полициядан қашып, Адриатика теңізіне секіріп кетеді, оның суға батып кеткені болжанады. Он бес жыл өткен соң, аман қалған Сандорф танымал дәрігер доктор Антекирттің кейпіне еніп, достарының кектерін алуға кіріседі. Екі француз цирк артисі, Пескад пен Матифудың көмегімен ол Жерорта теңізінде жоспарлаған көтерілісін сатқандарды іздейді. Ол бай және қуатты, қару-жарағымен жабдықталған арал бекінісін басқарады. Өмірін достарының өліміне себеп болған ашкөздерге әділ жаза беруге арнайды.
Верннің еңбегі аясында
Дюмадан кейінгі буында Жюль Верн бірнеше "Жолшы" (Wanderer) шығармаларын жазды. Ең белгілілерінің үшi – Майкл Строгов, "Бу үйі" (La Maison à vapeur) және Матиас Сандорф – Еуропаның үш алып империясында өрбиді: Ресей, Британ (Үндістанда) және Австрия. Жан Ив Тадие көрсеткендей, олардың сюжеттері мен тақырыптарында көптеген ортақ нәрсе бар. Әрқайсысы империяның саяси мәселелерін қамтиды, әрқайсысында өзі қуғынға түскен қуғыншы бар, әрқайсысының ортасында үш кейіпкер тұр, және әрқайсысы Верн романдарына тән болатын машиналарға маңызды рөл беруден жалтарды.
Романның тарихы
Верннің кітабы 1867 жылғы 18 мамырда басталады, себебі Венгриядағы көтеріліске дайындық дерлік аяқталған еді. Бұл дата тарихи оқиғаларды көрсетеді: 1867 жылғы 29 мамырда Венгрия диетасы 1867 жылғы австрия-венгриялық келісімді ратификациялады, австриялық биліктен толық тәуелсіздік талабын қолға тигізбей, австрия-венгрия империясы шеңберінде айтарлықтай автономияға қол жеткізді.
Though the compromise is not mentioned, chronology suggests that the Hungarian conspirators aim to frustrate this ratification, seize control of Hungary's urban centers, and declare Hungary independent, gambling that Austria, enfeebled by its recent defeat in the Austro Prussian War, would accept this fait accompli. Verne's readers would expect this conspiracy to fail in the novel's early chapters. The novel also provides a critique of imperial administration: the Austrian police act in complete secrecy to arrest, court martial and execute the radical Hungarians. Verne said that Sandorf was modeled on his publisher, Pierre Jules Hetzel, a former exile and a fervent patriot with a high moral sense. Dr Antekirtt appears based on Hetzel and his friend Nino Bixio. Others see similarities with the Hungarian freedom fighter Lajos Kossuth, who remained unreconciled to the 1867 compromise and Austrian prince Ludwig Salvator. The action moves from Trieste down the Adriatic coast to Sicily and the shores of North Africa. Verne wrote: "I wish my readers to learn everything they should know about the Mediterranean, which is why the action transports them to twenty different places". Verne based some of the locations on own travels, including a rescue during a storm off Malta and visits to Catania and Mount Etna. Verne researched the Italian landscape by rereading some of Stendhal's works, notably Promenades in Rome and The Charterhouse of Parma. Verne may have first heard about the foiba beneath the Pisino Castle in Charles Yriarte's works Les Bords de l'Adriatique and Trieste e l'Istria. Yriatre described the old castle and a trip down into the gorge. He also mentioned a young nobleman, Count Esdorff, lost his life trying to reach explore where the l underground river emerged. The first edition was dedicated to Alexandre Dumas. Dumas' son was so moved by the love expressed in the dedication that he wrote a letter to Verne: "I've been loving you for so long that I feel like your brother". He said that in literature Verne is Dumas' son more than he himself. The steam yacht of doctor Antekirtt, Savarena, is an accurate portrait of Verne's own steam yacht, which he bought from the eccentric millionaire the Marquis de Préaulx for 60,000 F.
The novel has inspired discussions of ciphers. Verne also provided a critique of gambling, mocking those who engage in games of chance in Monaco and citing mathematical expertise against it.
Келісім туралы тізімде болмаса да, хронология венгрлік конспираторлардың осы ратификацияны тойтарып, Венгрияның қалалық орталықтарын басып алып, Венгрияны тәуелсіз деп жариялауға тырысатынын көрсетеді, Австрияның австрия-пруссия соғысындағы соңғы жеңілісінен әлсірегенін есепке алып, бұл жағдайды қабылдайды деп үміттенеді. Верннің оқырмандары романның басында бұл қастандықтың сәтсіз аяқталуын күтеді. Роман империялық басқаруды да сынға алады: австриялық полиция радикалды венгрлерді тұтқындау, әскери соттау және өлім жазасын орындау үшін толық құпиялылықта әрекет етеді. Верн Сандорфты өзінің баспагері Пьер Жюль Гетцельдің бейнесінде жасағанын айтты, ол бұрынғы эмигрант және жоғары моральдық принциптері бар ыстық патриот. Доктор Антекирттің прототипі Гетцель мен оның досы Нино Биксио болды. Басқалары 1867 жылғы келісімге наразы болған венгр азаттық күрескері Лайош Кошут пен австриялық ханзада Людвиг Сальватордың ұқсастығын көреді. Оқиға Триесттен Адриатика теңізінің жағалауымен Сицилияға және Солтүстік Африканың жағалауына қарай жылжиды. Верн: «Мен оқырмандарымның Жерорта теңізі туралы білуі тиіс барлық нәрсені білгісі келеді, сондықтан оқиға оларды жиырма түрлі жерге апарады», - деді. Верн кейбір жерлерді өзінің саяхаттарынан негіздеді, соның ішінде Мальтадан тыс дауыл кезінде жасалған құтқару операциясы және Катания мен Этна тауына сапар. Верн итальяндық ландшафтты зерттеу үшін Стендальдың кейбір шығармаларын, әсіресе «Римдегі серуендер» және «Парма монастыры» кітаптарын қайта оқыды. Верн Пизиньо қамалының астындағы фойба туралы алғаш рет Шарль Ириартенің «Адриатика жағалаулары» және «Триест және Истрия» еңбектерінде естіген болуы мүмкін. Ириарте ескі қамал мен шатқалға түскен саяхат туралы айтқан. Ол сондай-ақ жас дворян граф Эсдорфтың жер асты өзенінің шығуын табуға тырылғанда қаза тапқанын атап өткен. Бірінші басылым Александр Дюмаға арналған. Дюманың ұлы арнаудағы махаббатқа қатты риза болды және Вернге: «Мен сені сонша уақыттан бері жақсы көріп келемін, өзімді сенің бауырыңдай сезінемін», - деп хат жазды. Ол әдебиетте Верннің өзінен гөрі Дюманың ұлы екенін айтты. Доктор Антекирттің бу яхтасы «Саварена» Верннің эксцентрикті миллионер маркиз де Преодан 60 000 франкқа сатып алған өзінің бу яхтасының нақты көшірмесі. Роман шифрлар туралы пікірталас тудырды. Верн сондай-ақ Монакодағы құмар ойындарға қатысушыларды сынап, оған қарсы математикалық біліктілікті келтірді.
Though the compromise is not mentioned, chronology suggests that the Hungarian conspirators aim to frustrate this ratification, seize control of Hungary's urban centers, and declare Hungary independent, gambling that Austria, enfeebled by its recent defeat in the Austro Prussian War, would accept this fait accompli. Verne's readers would expect this conspiracy to fail in the novel's early chapters. The novel also provides a critique of imperial administration: the Austrian police act in complete secrecy to arrest, court martial and execute the radical Hungarians. Verne said that Sandorf was modeled on his publisher, Pierre Jules Hetzel, a former exile and a fervent patriot with a high moral sense. Dr Antekirtt appears based on Hetzel and his friend Nino Bixio. Others see similarities with the Hungarian freedom fighter Lajos Kossuth, who remained unreconciled to the 1867 compromise and Austrian prince Ludwig Salvator. The action moves from Trieste down the Adriatic coast to Sicily and the shores of North Africa. Verne wrote: "I wish my readers to learn everything they should know about the Mediterranean, which is why the action transports them to twenty different places". Verne based some of the locations on own travels, including a rescue during a storm off Malta and visits to Catania and Mount Etna. Verne researched the Italian landscape by rereading some of Stendhal's works, notably Promenades in Rome and The Charterhouse of Parma. Verne may have first heard about the foiba beneath the Pisino Castle in Charles Yriarte's works Les Bords de l'Adriatique and Trieste e l'Istria. Yriatre described the old castle and a trip down into the gorge. He also mentioned a young nobleman, Count Esdorff, lost his life trying to reach explore where the l underground river emerged. The first edition was dedicated to Alexandre Dumas. Dumas' son was so moved by the love expressed in the dedication that he wrote a letter to Verne: "I've been loving you for so long that I feel like your brother". He said that in literature Verne is Dumas' son more than he himself. The steam yacht of doctor Antekirtt, Savarena, is an accurate portrait of Verne's own steam yacht, which he bought from the eccentric millionaire the Marquis de Préaulx for 60,000 F.
The novel has inspired discussions of ciphers. Verne also provided a critique of gambling, mocking those who engage in games of chance in Monaco and citing mathematical expertise against it.
Жарияланым
Роман 1885 жылы 16 маусым мен 20 қыркүйек аралығында Париждің күнделікті шығатын "Le Temps" газетінде 42 тарауға бөлініп жарияланды. Француз тіліндегі түпнұсқа басылым бір томдық болып, Леон Бенетттің 111 суретін қамтыды. Ол 1885 жылы 19 қарашада жарық көрді. Джордж Ханна 1889 жылы алғашқы ағылшын тіліне аудармасын жасады. Оқиғалы романдарға маманданған ROH Press баспасы 2014 жылы Нико Лоренцутти жасаған Ханнаның аудармасының жаңартылған нұсқасын шығарды.
Бейімделулер
Матиас Сандорф француз романы мен драматургы Уильям Бертран Буснахтың бес актілік пьесасы ретінде сахнаға бейімделді. Ол 1887 жылғы 27 қарашада Théâtre de l'Ambigu Comique театрында тұңғыш рет көрсетілді. 1888 жылдың күзінде Бостон театрында және 1888 жылғы тамызда Нью-Йорктегі Нибло бағында импресарио Болосси Киралфи импорттаған сахналық қойылым ұсынылды. "Нью-Йорк Таймс" газеті былай деп жазды: "Жюль Верн романдарының рухы мен күш-қуаты, сонымен қатар фантазиясын сахнада қайта жаңғырту оңай емес, ал осы жағдайда тамаша эффектілерді көрсету үшін ғана құрал ретінде пайдалануға тырысылды". Ол Париж өндірісінің декорацияларын, костюмдерін және эффектілерін пайдаланды. 2022/23 жылдары Венгрияның Клуж-Напока қаласындағы Венгрия операсында венгр тілінде екі актілік сахналық мюзикл қойылды, оның венгр тіліндегі атауы – Sándor Mátyàs. Матиас Сандорфтың үш киноадаптациясы да жасалды. Анри Фескур 1921 жылы үнсіз фильмді, «Матиас Сандорфты» түсірді. Онда Иветта Андрейор, Ромуальд Жубе, Жан Тулу ойнады, ал АҚШ-та фильм «Зорда тұтқыны» деп аталды. Осы атаумен Верннің ұлы Мишель Верн фильм негізінде роман жазды. Жорж Лампин 1963 жылы Луи Журдан, Франсиско Рабал, Рено Мэри және Серена Вергано ойнаған тағы бір «Матиас Сандорф» фильмін түсірді. 1979 жылы халықаралық бірлесіп түсірілген телесериал эфирге берілді. Әртүрлі нұсқаларында сериал төрт немесе алты бөлімге бөлінді. Жан Пьер Декорт режиссерлік еткен сериалда венгр актері Иштван Буйтор Матиас Сандорф, Иван Десни Затмар, Амадей Август, Клод Жиро, Моника Пеич, Сисси Хёфферер және Жак Брюер рөлдерін сомдады.