Кіріспе

Верне-ан-дер-Липпе (нем. Werne an der Lippe; Вестфалия диалектісінде: Wäen) – Германиядағы Солтүстік Рейн-Вестфалия федералды штатындағы Уна округіндегі қала. Ол Мюнстерланд аймағының оңтүстік жиегінде, Рур аймағына жақын орналасқан. Верне қаласының халқы шамамен 32 000 адамды құрайды.

Орта ғасырлар мен жаңа дәуірдің басында

Мюнстердің алғашқы епископы Лиудгер Дренгаудың оңтүстік бөлігінде («in pago dreginni») шағын ғибадатхана салып, Вернеді приход ретінде құрды. Ол Шарльменнің бұйрығымен әрекет етті, ол саксон соғыстары аяқталғаннан кейін аймақты Францияның ықпалына алғаннан соң, христиандықты таратуға ұмтылды. 834 жылға жататын және Лейден университетінің кітапханасында сақталатын ең көне құжаттың латын тіліндегі мәтіні («in villa quae dicitur werina») сол кезде ғибадатхананың төңірегінде ауыл қалыптасқанын көрсетеді. Келесі үш ғасыр бойы саудагерлер мен шаруалар саны арта берді. 1192 және 1195 жылдар аралығында аймақтық епископ Вернеде кеден кеңсесін құрып, оны тікелей басқаруына алды. 1253 жылы Верне, Мюнстер, Дортмунд, Зост және Липпштадт қалаларымен Липпе өзеніндегі көпір арқылы транзиттік және сауда құқықтарын қорғау үшін «Вернер одағын» құрды. 1470 жылы Верне Ганза одағының мүшесі болды. 1512-1561 жылдары қалалық әкімшілік ғимараты салынды. Вернені бекітуге жасалған алғашқы әрекеттер 1302 жылы шіркеудің айналасына ор қазылған кезде басталды; бұл 1383 жылы, қала құқығын алғаннан екі жыл бұрын, елді мекенді қорғау үшін жақсартылып, кеңейтілді. 1400 жылы Клев герцогы Адольф I Вернені өртеп жібергеннен кейін, 1415 жылы қаланың толық бекітілуі басталды. Бірақ бұл Отыз жылдық соғыс кезінде қаланың бірнеше рет басылып алынуына, тонануына және өртелуіне кедері келтірмеді, сонымен қатар 1636 және 1637 жылдары соғыс кезінде 313 адам (шамамен 1000 тұрғынынан) мерт болған қара өлімге де көмектеспеді. (Қала қабырғасының бөліктері мен бірнеше мұнаралар 1779 жылы, ал соңғы қала қақпасы («Нейтор») 1843 жылы бұзылды.) 1648 жылы Мюнстер және Оснабрюк қалаларында қол қойылған Вестфалия бейбіт шарты Верне аймағынан протестантизмді ығыстырды. 1671-1673 жылдары Капуцин ордені монастырь, ал 1677-1681 жылдары католик шіркеуін салды. (Вихернстрасседегі Мартин Лютер шіркеуі 1904 жылы салынған).

Наполеоннан бастап индустрияландыруға дейін

1803 жылы Мюнстердің князь-епископтығы таратылғанда Верне Пруссияның басқаруына өтті, ал 1806 жылы Наполеон оны Бергтің Ұлы Герцогтығына қосты. Вена конгресі қаланы Пруссияға қайтарды, ол оны Вестфалия провинциясына басқа аумақтармен бірге қосты. 1831 жылы Пруссияның 1831 жылғы қалалық кодексіне сәйкес қалаға белгілі бір деңгейде әкімшілік тәуелсіздік берілді. 1873 және 1874 жылдары көмір іздеу барысында тұзды жылу суының бұлағы табылды, ал 1878 жылы Верне емдеу орталығы ашылды. Көмір шахтасы 1899 жылы жұмысын бастады және 1975 жылға дейін пайдаланылды. Бүгінде "Zeche Werne" ғимараттары қоғамдық жиналыстар өткізілетін орындарға айналдырылған немесе бизнес-парк құрамына кіреді. Мюнстер – Верне – Дортмунд темір жолы 1928 жылы салынды. Вернеге теміржол станциясын салу үшін көптеген күш-жігер жұмсалды, ол 2005 жылы толығымен жаңартылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Соғыс кезінде Верне қаласының 471 азаматы қаза болды және тағы 500 адам із-түзсіз жоғалып кетті. Қалаға дерлік 4000 босқын келді.

Халық саны

1974 жылдан 2003 жылға дейін Верне қаласының (және Стокум ауданының) халқы шамамен 23%-ға өсті. 2003 жылы шетел азаматтардың үлесі шамамен бес пайызды құрады. Сол жылы 4 760 тұрғыны бар Стокум ауданы Верне халқының 14,6%-ын құрады. Католик дінін ұстанушылардың үлесі 57,4%, протестант дінін ұстанушылардың үлесі 25,0% болды. 17,6%-ы дінге жатпады немесе басқа дінді ұстанды. 2012 жылы Верне қаласының халқы 29 482 адамды құрады.