Отто Ольендорф: Нацистік қылмыскер және Холокостқа қатысушы

Кіріспе

Неміс СС офицері және Холокост қылмыскері (1907–1951)

Отто Олендорф (; 4 ақпан 1907 – 7 маусым 1951) – нацистік кезеңдегі неміс СС шенеунігі және Холокост қылмыскері. Білімі бойынша экономист, ол Германия ішіндегі барлау және қауіпсіздік қызметіне жауапты Sicherheitsdienst (SD) Inland басшысы болған. 1941 жылы Олендорф Эйнзацгруппа D командирі болып тағайындалды, ол Молдавияда, Оңтүстік Украинада, Қырымда және 1942 жылы Солтүстік Кавказда жаппай өлтірулер жасады. Ол Эйнзацгруппалар ісі бойынша сотталды, өлім жазасына кесілді және 1951 жылы дарға асылды.

Өмірі және білімі

Отто Олендорф Хогенеггельсенде (қазіргі Сёльде қаласының бөлігі; сол кезде Пруссия Корольдігінің құрамында) шаруа отбасында дүниеге келді. 1925 жылы нацистік партияға, ал 1926 жылы СС-ке қосылды. Олендорф Лейпциг және Геттинген университеттерінде экономика және құқық салаларын оқыды, ал 1930 жылға қарай бірнеше экономикалық институттарда лекция оқыды. 1931 жылы Олендорф Павия университетінде екі семестрлік стипендия алды. Тарихшы Алан Штайнвейстің сөзіне қарағанда, Олендорф екі докторлық дәрежесі бар сирек нацистердің бірі болған. 1933 жылы ол Кильдегі әлемдік экономика институтында ғылыми директор лауазымын иеленді. Олендорф Киль мен Геттингендегі Ұлттық-социалистік студенттер лигасының белсенді мүшесі болды және Берлиндегі нацистік партия мектебінде оқытты. Ол СС, Германия еңбек фронты және төрт жылдық жоспар ұйымы арасындағы экономикалық саясат бойынша маңызды пікірталастарға қатысты. 1938 жылға қарай ол Рейхтік шаруашылық кеңесінің Сауда бөлімінде менеджер болып жұмыс істеді. Тарихшы Кристиан Инграо Олендорф үшін нацизм – тарихи тұрғыдан алғанда "жарысқа ұмтылыс" болғанын айтады. Ол мұны тікелей айтпаса да, оның неміс халқына деген сенімі СС-тің зиялыларына ұқсас болған.

СС мансабы

Оллендорф 1936 жылы СД-ға қосылды және ұйымның экономикалық кеңесшісі болды. Хельмут Нохен және Франц Сикс сияқты басқа да талантты ғалымдар сияқты, Олендорф та СД-ның талантты іздеушілерімен тартылған болатын. Ол СС-ге SS Hauptsturmführer шенімен тіркелді, 1939 жылы SS Standartenführer шеніне көтеріліп, Рейх қауіпсіздік бас кеңсесінің (RSHA) III бөлімінің (SD Inland) басшысы болып тағайындалды және 1945 жылға дейін осы лауазымда қалды. Оның құпия полиция агенттерінен ақпарат жинау рөлі нацистік басшылардың кейбіреулеріне ұнамады. Рейхсфюрер-СС Генрих Гиммлер Олендорфты «күлкісіз, төзімсіз пруссиялық» деп сипаттаған. Олендорф СД мүшесі ретінде нацистік экономикалық доктринаны қалыптастыруға зор үлес қосты, ол соғыс барысында «күшейе түскен» экономиканы «ұлттық контексте» қалыптастыруға тырысты. Олендорфтың SD Inland басшысы ретіндегі жауапкершілігі – деректерді жинап, әлеуметтік, мәдени және экономикалық мәселелерді ғылыми тұрғыдан зерттеу, нацистік үкіметтегі жоғары лауазымды тұлғаларға есептер дайындау болды. Олендорф пен SS майоры Рейнхард Хённің қарамағындағы қоғамдық пікірді зерттеулер осы есептердің бір бөлігін құрады. Нацистік Германияның әлеуметтік ахуалы туралы қоғамдық пікір сауалнамалары халыққа танымал емес және даулы болды. 1941 жылдың маусым айында Рейнхард Гейдрих Олендорфты Украинаның оңтүстігінде және Қырымда әрекет еткен «Эйнзацгруппа D» командирі етіп тағайындады. «Эйнзацгруппаға» қосылу тартымды емес еді, Олендорф тағайындалғанға дейін екі рет бас тартқан. РСХА-дан «Эйнзацгруппаға» ауыстырулар кадр тапшылығына байланысты болғанымен, бастапқы өлтіру операцияларын Олендорф, Артур Небе және Пол Блобель сияқты егжей-тегжейін білетіндерге ғана шектеу мақсатында да жасалды. «Эйнзацгруппа D» ең кішкентай топ болғанымен, Бессарабия, Оңтүстік Украина және Кавказдың өлтіру аймақтары арқылы өтетін кезінде румындармен толықтырылды. «Эйнзацгруппа D» үшін қосымша күштерді Украинаның қосымша полиция жасақтары берді. Әскери операцияларды қолдау үшін Олендорфтың тобы Он бірінші армияға қосылды. Олендорфтың «Эйнзацгруппасы» әсіресе 1941 жылдың 13 желтоқсанында Симферопольде болған қырғынға жауапты болды, онда кем дегенде 14 300 адам, көбінесе еврейлер қаза тапты. Украина мен Кавказда 90 мыңнан астам адам өлтірілді. Олендорф жиі қолданылатын мойынның артына оқ атуды (Genickschuß) ұнатпады және жеке кісі өлтіру үшін жеке жауапкершілікті азайту үшін құрбандарды тізбектеп, оларға үлкен қашықтықтан оқ атуды жөн көрді. Оқ атушылар мен құрбандар арасындағы барлық байланыс Олендорфтың талап етуі бойынша өлтіру басталғанға дейінгі соңғы сәттерге дейін шектелді, әрбір атуға даярланған адамға үш оқ атушы бөлінді. Ұжымдық өлтіру психологиясын нығайту үшін Олендорф кез келген коммандосқа жеке әрекеттер жасауға тыйым салды және өз адамдарына құрбандардың құнды заттарын алмауға нақты нұсқау берді. Олендорфтың ең сенімді «әдемі» әскери стильдегі кісі өлтірушілерінің бірі, SS Hauptsturmführer Лотар Хаймбах бірде: «Адам үш жүз баланы атуға бұйрық алғанда, тіпті жүз елуін өзі өлтірсе, ол өмір мен өлімнің иесі болады» деді. Көптеген өлтіру операцияларын Олендорф жеке бақылады, олардың «әскери сипатқа ие болуын және жағдайға қарай адамгершілікке сай болуын» қамтамасыз етуді қалады. «Эйнзацгруппендер» командирлерінің басшылығымен өлтірілген адамдардың саны, Олендорф сияқты, әртүрлі өлтіру әдістерін қолданғанына қарамастан «көңілді». 1941 жылдың 1 тамызында «Эйнзацгруппендер» командирлері, соның ішінде Олендорф, Гестапо басшысы Генрих Мюллерден штабты (әсіресе Гитлерді) Шығыстағы жетістіктерінен хабардар ету туралы нұсқау алды; Мюллер сондай-ақ осы операциялардың нәтижелерін көрсететін фотосуреттерді тез жеткізуді шақырды. 1941 жылдың қыркүйегінде Олендорфтың тобы Қара теңіздегі Одесса портының жанындағы Николаев қаласында 22 467 еврей мен коммунисті өлтірді. Вермахт Украинаның ауыл шаруашылығы өнімдерін өзінің әскери науқанын жалғастыру үшін қажет деп талап еткендіктен, Олендорфтан 1941 жылдың қазан айында еврей фермерлерінің кейбіреулерін өлтіруден бас тартуды сұрады – ол сұрақты құрметтеді, бірақ Гиммлер оны жек көреді. Бұл әрекетті жүректің өзгеруі немесе мейірімділік деп қарастыруға болмайды, өйткені 1941 жылдың қыркүйек айында Олендорф өз адамдарына «қазірден бастап еврей мәселесі шешіледі және бұл жоюды білдіреді» деп мәлімдеді. Сол айдан бастап «Эйнзацгруппендер» еркектер ғана емес, әйелдер мен балаларды да жүйелі түрде атуды бастады, бұл тарихшы Питер Лонгерих «жаппай қырып тастау саясатына қарай жасалған шешуші қадам» деп атады. 1942 жылдың ақпан және наурыз айлары аралығында Гиммлер әйелдер мен балаларды өлтіру үшін газ машиналарын пайдалануға бұйрық берді, бұл еркектерге түсетін жүктемені азайту мақсатында болды, бірақ Олендорф көптеген «Эйнзацкомандостардың» оларды пайдаланудан бас тартқанын хабарлады, өйткені құрбандарды көму «қиындық» тудырды. Газ машиналарын қолданып өлтіру операциялары жүргізілген кезде, олар әдетте халықтың осы қорқынышты көрініске куә болмауы үшін түнде жүзеге асырылды. Құрбандардың өлімінен кейін еврейлерден құралған «Сондеркомандо» денелерді түсіруге, газ камерасының ішіндегі қалдықтарды тазалауға мәжбүр болды, ал тазалау аяқталғаннан кейін олардың өздері дереу атылып тасталды. Олендорфтың ойынша, газ машиналарын Гиммлердің талап еткен өлтіру мөлшеріне қатысты тиімді емес еді, яғни олар бір уақытта он бес пен жиырма бес адамды ғана өлтіре алатын. Тарихшы Дональд Блоксхэм Олендорфты «өзін далада дәлелдеуге тырысқан бюрократ» деп сипаттады. Тағы бір тарихшы Марк Мазовер Олендорфты «мұңды, мақсатқа ұмтылған, өзіне сенімді пруссиялық» деп сипаттады. Нацистік идеологияға берілгендігі Украинада оның әріптестерінен ұзақ уақыт бойы қалды, және ол Германияның бағыты ұнамаса да, еврейлерді өлтіруге қатысты ешқандай шағым айтпады. Алайда, ол «Эйнзацгруппендермен» бірге жасалған қырғындардағы румындар көрсеткен қатілдік пен зорлық-зомбылыққа наразылық білдірді, өйткені олар тек денелерді қалдырып қана қоймай, тонау мен зорлауға да қатысты. Сондай-ақ ол Бессарабия мен Буковинадан мыңдаған қарт және балаларды – еңбекке жарамсыз – неміс билігіндегі аймақтарға румындардың айдап әкелгеніне шағымданып, Олендорфтың әскерлері оларды румыниялық аумаққа қайтарды, бірақ олардың көп бөлігін өлтірді. Олендорф РСХА-ға толық уақытпен тек төрт жыл (1939–1943) жұмсады, өйткені 1943 жылы ол басқа жұмыстарымен қатар Рейх экономикалық істер министрлігінде бас директордың орынбасары болды. 1944 жылдың қараша айында ол «Группенфюрер» шеніне көтерілді. Олендорф, Людвиг Эрхард және басқа да сарапшылар соғыстан кейін неміс валютасын қалай тұрақтандыруға болатынымен айналысты, олардың тәжірибесі құнды деп есептеді. Соғыстан кейін Германияны қайта құруға үлес қосуға тырысып, СД-ның беделін сақтауға үміттене Олендорф «ұлттық-социалистік бағытта» қызмет ететін болып ойлады, адмирал Карл Дёниц (Олендорфқа экономикалық портфельді берген) сияқты, соңғы нәтижеде нацизмнің бір түрі сақталатынына сенді. 1945 жылдың мамыр айында Олендорф Гиммлердің Фленсбургтен қашуына қатысты. Ол және бірнеше басқа бағыныштылары 1945 жылдың 23 мамырында Люнебург маңында британдықтар ұстады. Гиммлер ұсталғаннан кейін көп ұзамай өзіне-өзі қол жұмсады. Ұсталғаннан кейін бірнеше апта бойы Олендорф мұқият тексерілді, оның барысында ол Шығыстағы неміс науқанының қылмыстық сипатын ашты.

Ohlendorf joined the SD in 1936 and became an economic consultant of the organisation. Like other talented academics such as Helmut Knochen and Franz Six, Ohlendorf had been recruited by SD talent scouts. Attached to the SS with the rank of SS Hauptsturmführer, by 1939, he had obtained the rank of SS Standartenführer and was appointed as head of Amt III (SD Inland) of the Reich Security Main Office (RSHA), a position he kept until 1945. His role in collecting intelligence from his secret police agents was disliked by some of the Nazi leadership. Reichsführer SS Heinrich Himmler once characterized Ohlendorf as "an unbearable Prussian" who was "without humour". Nonetheless, Ohlendorf was instrumental as a member of the SD in shaping Nazi economic doctrine, which became "increasingly virulent as the war progressed" as he attempted to mould the economy "in an ethnic context". It was Ohlendorf's responsibility as head of the SD Inland to collect data and scientifically examine social, cultural, and economic issues, assembling reports to his superiors in the Nazi government. Routine public opinion surveys—which were under the purview of Ohlendorf and SS Major Reinhard Höhn—constituted some of these reports. These public opinion polls on the social climate of Nazi Germany were both unpopular and controversial. In June 1941, Reinhard Heydrich appointed Ohlendorf to be commander of Einsatzgruppe D, which operated in southern Ukraine and Crimea. Joining the Einsatzgruppen was an unappealing prospect and Ohlendorf refused twice before his eventual appointment. Transfers from the RSHA to the Einsatzgruppen were in part due to personnel shortages but also to keep the initial killing operations confined to those who already knew the details, such as Ohlendorf, Arthur Nebe, and Paul Blobel. Einsatzgruppe D was the smallest of the task forces, but was supplemented by Romanians along their way through the killing fields of Bessarabia, southern Ukraine, and the Caucasus. Additional manpower for Einsatzgruppe D came from Ukrainian auxiliary police formations. Supporting military operations, Ohlendorf's group was attached to the Eleventh Army. Ohlendorf's Einsatzgruppe in particular was responsible for the 13 December 1941 massacre at Simferopol, where at least 14,300 people, mostly Jews, were killed. Over 90,000 murders throughout Ukraine and the Caucusus are attributed to Ohlendorf's unit. Ohlendorf disliked the use of the oft employed Genickschuß (shot to the back of the neck) and preferred to line up victims and fire at them from a greater distance so as to alleviate personal responsibility for individual murders. All forms of contact between the firing squads and victims were limited—per Ohlendorf's insistence—until the last moments before the killing started, and up to three rifleman were allocated to each person about to be shot. To ensure the group killing mentality, Ohlendorf forbade any commando from taking individual actions and explicitly instructed his men not to take any of the victim's valuables. One of Ohlendorf's most trusted "proper" military style murderers, SS Haupsturmführer Lothar Heimbach, once exclaimed, "A man is the lord over life and death when he gets an order to shoot three hundred children—and he kills at least one hundred fifty himself." Many of the killing operations were personally overseen by Ohlendorf, who wanted to ensure they were "military in character and humane under the circumstances". The number of persons killed under the leadership of Einsatzgruppen commanders such as Ohlendorf are "staggering" despite the use of varying murder techniques. On 1 August 1941, Einsatzgruppen commanders including Ohlendorf, received instructions from Gestapo chief Heinrich Müller to keep headquarters (Hitler especially) informed of their progress in the East; Müller also encouraged the speedy delivery of photographs showing the results of these operations. During September 1941, Ohlendorf's group slaughtered 22,467 Jews and communists at Mykolaiv near the Black Sea port of Odesa. Due to the Wehrmacht's insistence that Ukraine's agricultural production was needed to sustain its military campaign, Ohlendorf was asked during October 1941 to refrain from killing some of the Jewish farmers—a request he honored—but one which earned him Himmler's contempt. This act should not be seen as a change of heart or kindness, as just a month prior in September 1941, Ohlendorf reported to his men that "from now on the Jewish question is going to be solved and that means liquidation". From that month forward, the Einsatzgruppen had begun the process of systematically shooting not just men but women and children, a transition that historian Peter Longerich terms "a decisive step on the way towards a policy of racial annihilation". Between February and March 1942, Himmler ordered that gas vans should be used to murder women and children so as to reduce the strain on the men, but Ohlendorf reported that many of the Einsatzkommandos refused to utilize them since burying the victims proved an "ordeal" afterwards. When gas van killing operations were conducted, it was usually at night to keep the population from witnessing the macabre affair. After the victims' deaths, Jewish Sonderkommando were forced to unload the bodies, clean the excrement from inside the van's gas chamber, and once the clean up was complete, were themselves immediately shot. As far as Ohlendorf was concerned, the gas vans were impracticable for the scale of killing demanded by Himmler; namely, since they could only kill between fifteen and twenty five persons at a time. Historian Donald Bloxham referred to Ohlendorf as a bureaucrat, who was trying to "prove himself in the field". Another historian, Mark Mazower, described Ohlendorf as a "gloomy, driven, self righteous Prussian". His commitment to the Nazi cause kept him in Ukraine longer than any of his comrades, and while he may have disliked the political direction in which Germany was headed, he never registered complaints about murdering Jews. He did, however, express misgivings about the barbarity and sadism being meted out by the Romanian units that accompanied the Einsatzgruppen in their murderous tasks, since they were not only leaving a trail of corpses in their wake, they were also pillaging and raping in the process. He also complained about the Romanians driving thousands of frail elderly persons and children from Bessarabia and Bokovina—all incapable of work—into German held regions, who Ohlendorf's men forced back into Romanian territory, but not without killing a significant percentage of them as a result. Ohlendorf devoted only four years (1939–1943) of full time activity to the RSHA, for in 1943, in addition to his other jobs, he became a deputy director general in the Reich Ministry of economic affairs. Sometime in November 1944, he was promoted to Gruppenführer. Believing their expertise invaluable, Ohlendorf, Ludwig Erhard, and other experts concerned themselves with how to stabilize German currency after the war. Hoping to salvage the reputation of the SD, Ohlendorf offered his services in the hopes that he could shape the postwar reconstruction of Germany, but along "National Socialist lines", remaining convinced as was Admiral Karl Dönitz (who gave Ohlendorf the economics portfolio), that some form of Nazism would ultimately survive. In May 1945, Ohlendorf participated in Himmler's flight from Flensburg. He and several other subordinates were arrested by the British near Lüneburg on 23 May 1945. Himmler committed suicide shortly after being captured. For several weeks after his arrest, Ohlendorf was carefully interrogated, during which he revealed the criminal nature of the German campaign in the East.

Нюрнберг сынақтары

Оллендорф 1946 жылғы 3 қаңтарда Нюрнбергтегі Халықаралық әскери трибуналда айыптау тарапынан куә ретінде шақырылды. Кейінгі Einsatzgruppen ісінде Оллендорф бас айыпталушы болды, сондай-ақ басқа да соғыс қылмыскерлерін айыптауда маңызды куә болды. Оллендорфтың сенімді көрінетін куәлігіне себеп – нацистік Германиядағы сыбайлас жемқорлықты жек көруі және міндетіне берілгендігі болды. Сот Оллендорфты, әсіресе Einsatzgruppen операциялары бойынша тексерді. Сот барысында Оллендорф өзінің адал нацист екенін, дұрыс әрекет еткенін және ешқандай қателік жасаған жоқ екенін мәлімдеді. Ол өз ісіне өкінгендігін білдірмеді, прокурор Бен Ференцке Америка еврейлері прокурордың іс-әрекеттері үшін жаза шегетінін айтты және өлтірілгендерге қарағанда, кісі өлтіруді орындағандардың рухани күйзелісі оны көбірек алаңдатты; Ференц кейіннен сотта оның ақталуын баяндады: «Оллендорфтан бөлімшесі 90 000 еврейді өлтіргенін растауын сұрағанда, СС генералы тартынды. Ол растай алмайтынын айтты. Себебі кейде оның әскерлері қаза болғандардың санын көбірек көрсеткен. 'Генерал бағалау жасағысы келе ме?' 'Жоқ'. 'Бәлкім 80 000 немесе 70 000 болған шығар?' 'Мүмкін'. 'Немесе 100 000-ға жуық па?' 'Бәлкім'. 'Олардың арасында көп еврей балалары болды ма?' 'Иә, әрине'. Бірақ Оллендорфтың айтуынша, ол өз әскерлеріне басқа бөлімшелер сияқты әрекет етуге рұқсат бермеген. Ол әскерлеріне нәрестелерді нысанаға алуға, олардың басын ағашқа тиеуге тыйым салған. Ол анасына баласын кеудесіне ұстап, жүрегіне нысана алуға бұйрық берді. Бұл айқай-шуды болдырмай, бір оқпен ана мен баланы өлтіруге мүмкіндік береді. Бұл оқ-дәріні үнемдеді. Оллендорфтың айтуынша, ол өз компанияларына берілген газды фургонды пайдаланудан бас тартқан. Ол мобильді өлтіру көліктері жеткенде, олар мүрделерді тастауға тиіс болатын ордаға дейін, тұтқындардың кейбіреулері әлі де тірі екенін және оларды қолмен түсіруге тура келгенін анықтады. Оның әскерлері құсу мен нәжіс арасынан мүрделерді сүйреп шығаруға мәжбүр болды, бұл олар үшін өте қиын болды». Сотта Оллендорф кеңестік аймақтағы операцияларды «барлық еврейлерді жоюға бағытталған нәсілшіл бағдарлама ретінде емес, ең алдымен жаңадан бағындырылған аумақты «қамтамасыз етуге» бағытталған жалпы тарату бұйрығы ретінде» көрсетуге тырысты. Өз ісін қорғай отырып, Оллендорф Einsatzgruppen қызметін еврейлердің өз жауларын жоюымен салыстырды; ол сондай-ақ оның атыс жасақтары «Жапонияға атом бомбасын тастаған 'батырманы басушы өлтірушілерден' жаман емес» деді. Оллендорф одақтастарға жасалған қылмыстарға моральдық теңдестік орнатуға тырысқанына қарамастан, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде адамзатқа қарсы және соғыс қылмыстары жасады деп айыпталды. 1948 жылғы сәуірде өлім жазасына кесіліп, 1951 жылғы 7 маусымда Бавариядағы Ландсберг түрмесінде асылып өлтірілгенге дейін үш жыл қамауда болды.

Ohlendorf was called as a witness by the prosecution during the International Military Tribunal at Nuremberg on 3 January 1946. During the subsequent Einsatzgruppen trial, Ohlendorf was the chief defendant, and was also a key witness in the prosecution of other indicted war criminals. Ohlendorf's apparently reliable testimony was attributed to his distaste for the corruption in Nazi Germany and a stubborn commitment to duty. The court examined Ohlendorf concerning Einsatzgruppen operations in particular. During the trial, Ohlendorf insisted that he, as a loyal Nazi, had acted properly and had done nothing wrong. He expressed no remorse for his actions, telling prosecutor Ben Ferencz that the Jews of America would suffer for what the prosecutor had done, and seemed to have been more concerned about the moral strain on those carrying out the murders than those being murdered; Ferencz later recounted his justifications in court, stating:"When Ohlendorf was asked to verify that his unit had murdered 90,000 Jews, the SS General began to quibble. He said he couldn't confirm it. The reason given was that sometimes his men exaggerated the body count. 'Would the General care to venture an estimate?' 'No.' 'Was it perhaps 80,000 or only 70,000?' 'That was possible.' 'Or perhaps 100,000?' 'Maybe.' 'And were there many Jewish children among those who were killed?' 'Yes, of course.' But, added Ohlendorf, he never allowed his men to do as some other units did. He told his men never to use infants for target practice nor smash their heads against a tree. He ordered his men to allow the mother to hold her infant to her breast and to aim for her heart. That would avoid screaming and would allow the shooter to kill both mother and child with one bullet. It saved ammunition. Ohlendorf said he refused to use the gas vans that were assigned to his companies. He found that when the mobile killing vehicles arrived at their destination, where they were supposed to dump their asphyxiated human cargo into a waiting ditch, some of the captives were still alive and had to be unloaded by hand. His troops had to drag out corpses amid vomit and excrement and that was very hard on his men. "At the trial, Ohlendorf attempted to present the operations in the Soviet area "not as a racist programme for the annihilation of all the Jews but as a general liquidation order primarily aimed at 'securing' the newly won territory." Defending his actions, Ohlendorf compared Einsatzgruppen activities to the Biblical Jewish extirpation of its enemies; he likewise claimed that his firing squads were "no worse than the 'press button killers' who dropped the atom bomb on Japan." Despite his attempts to establish moral equivalency for atrocities upon the Allies, Otto Ohlendorf was convicted of crimes against humanity and war crimes committed during World War II. He was sentenced to death in April 1948 and spent three years in detention before being hanged at the Landsberg Prison in Bavaria on 7 June 1951.