Кіріспе

Жапондық йокай видео ойыны

Жапон халық фольклорында цукумогами (付喪神 немесе つくも神, Коматсу Казухиконың сөзінше, цукумогами немесе құралдардың йокайы туралы идея Жапон орта ғасырларында кеңінен таралды және соңғы буын арасында азайып кетті. Коматсу Бакумацу кезеңінің укиё-э өнеріндегі бейнелер идеяны қайта жандандырғанымен, олардың барлығы цукумогами идеясына шын сенімнен алыс тұрған дәуірде жасалғанын болжайды. Аталған термин жапон фольклорында әртүрлі түсініктерге қолданылғандықтан, оның нақты мағынасы әлі де даулы. Бүгінде бұл термин көбінесе "100 жылдық мерейтойын тойлаған, соның салдарынан жанданып, өз санасын қалыптастырған" кез келген затты білдіреді, бірақ бұл анықтама да әлі де пікірталас тудыруда.

Тарих және этимология

"Цукумогами" сөзі, оны "tsukumogami" деп те атайды, 9 ғасырдағы "The Tales of Ise" поэмасының 63-бөлімінде кездеседі. Бұл сөз "цукумо" (tsukumo) – мағынасы белгісіз, және "ками" (kami) – "шаш" деген екі сөзден құралған. Поэмада ол қарт әйелдің ақ шашын білдіреді, сондықтан "цукумо" сөзі "қарт" деген мағынада түсіндіріледі, көбінесе тоқсан тоғыз жылға метафора ретінде сіңіріледі. "Ками" (kami) – "шаш" сөзі, "ками" (kami) – "рух" сөзімен дыбыстас; екеуі де күрделі сөздерде "гами" деп айтылуы мүмкін. Осылайша, "цукумогами" сөзі "99 жылдық рух" деген мағынаға ие болды. "Цукумогами" үшін 付喪神 (фусо:син) канджи белгісі осы мағынада Тенпо дәуіріндегі "отогидзо:си" жанрындағы, "Цукумогами Эмаки" деп аталатын "эмакимоно" туындысында қолданылған. Бұл "эмаки" бойынша, бір құрал 100 жыл өткен соң рухқа (ками) ие болып, "цукумогамиге" айналады. Осы "эмакиде" "цукумо" сөзін 九十九 (кудзю:ку) канджисімен де жазуға болатыны, яғни "тоқсан тоғыз" (жыл) дегенді білдіретіні айтылады. Осы қолданыстан басқа, сол кездегі әдебиеттерде "цукумогами" сөзі кездеспейді, сондықтан терминнің тарихи қолданысы толыққанды берілмеген. Дегенмен, бұл ұғым басқа жерлерде де кездеседі. Мысалы, Хэйан кезеңінің соңындағы "Конджаку Моногатаришу" жинағында рухқа ие заттар туралы әңгімелер бар, ал "Бакемоно Зо:си" эмакимоносында саке құюға арналған ыдыс (чо:си), қорқытқыш және басқа да жансыз заттардың жәндіктерге айналуы туралы әңгімелер кездеседі, бірақ "цукумогами" сөзі өзі қолданылмайды. "Цукумогами Эмаки" бір заттың жүз жылдан кейін рухқа қалай ие болатынын сипаттайды. Осылайша, олар заттардың "цукумогамиге" айналуына жол бермейді, бірақ осы "эмакидің" мәтіндерінде "жүзден бір жыл" деп жазылған, яғни "цукумо" (тоқсан тоғыз) жастағы заттар ашуланып, уақыт өте келе басқа жолмен "ёкайға" айналып, содан кейін қыңырлық тудырады. Біріншіден, жүз не тоқсан тоғыз жаста "ёкайға" айналу идеясын сөзбе-сөз қабылдаудың қажеті жоқ. Бұл сандар адамдардың, өсімдіктердің, жануарлардың, тіпті құрал-саймандардың едәуір қартайғаннан кейін рухани табиғатқа ие болып, өздерін өзгерту күшін алуын білдіреді. "Цукумоны" 九十九 (кудзю:ку) деп жазу жай ғана санға сілтеме емес, өйткені бұл сөз ежелгі заманнан бері "көп" деген мағынада қолданылып келген. Суреттегі "ёкайлар" ұзақ уақыт бойы қолданылғандықтан өздерін өзгертуге күш алған емес, керісінше, одан бұрын тасталып, басқа тәсілдер арқылы "ёкайға" айналған.

Суреттер

Цукумогамиді бейнелейтін Цукумогами Эмакиде, оның басында: "Онмё Заккиде айтылған. Бір жүз жыл өткен соң құрал өзгеріп, рухқа ие болып, адамдардың санасын шатастырады, оларды цукумогами деп атайды", - делінген. Осылайша, құралдардың өзгеруі немесе мутациясы "цукумогами" деп аталады (бірақ, "Онмё Закки" деп аталатын кітаптың бар екені расталған жоқ). Эмакиде олар "еркек және әйел, қарт және жас адамдардың сыртқы түріне", "шими аккидің (они) бейнесіне" және "коро яканидің (жануарлар) пішініне" және тағы басқа кейіпке енуі мүмкін екені жазылған. Оның өзгеруінен/мутациясынан кейінгі түрі "youbutsu" (妖物) сияқты сөздермен аталады. Тіпті Цукумогами Эмакиге дейінгі эмакилерде де құралдарға негізделген йокай суреттері кездеседі. Мысалы, Тсучигумо Зошиде бастары бар готоку (триветтер), жылан денесімен және екі адам қолы қосылған мөр тегершіктері, беті мен тістері өсіп жатқан цунодарай (төрт тұтқалы алабы) бейнеленген. Сонымен қатар, цунодарайға ұқсас бет Юзу Ненбуцу Энги Эмакиде (融通念仏縁起絵巻) және Фудё Риэки Энги Эмакиде (不動利益縁起絵巻) пайда болады, онда осыған ұқсас келбеттегі якугами бейнеленген. Алайда, бұл құралдардың бәрі де қарапайым құралдар емес, құрал мен онидің қосындысынан пайда болған. Бұл ерекшелік Цукумогами Эмаки мен Хьяки Ягё Эмакиде де байқалады. Муромачи дәуіріндегі Хьяки Ягё Эмаки (百鬼夜行絵巻) де көптеген құрал-сайман йокайларын бейнелейді. Қазіргі уақытта бұл құралдар йокайлары цукумогами бейнесі деп есептеледі, ал Хьяки Ягё Эмакиде бейнеленген шеру, Цукумогами Эмакидің "youbutsu" (ескі заттар) фестиваль шеруы болуы мүмкін деген болжам бар.

Құралдар туралы шығармалар

Адамдық қасиеттерге ие құралдар туралы жазбаларда, Муромачи кезеңінен бұрын "чодо ута авазе" сияқты ута авазе ойнайтын құралдар кездеседі, және олар "құралдардың жандарға айналуы" тұжырымына ұқсас деп саналады, бұл Tsukumogami Emaki-де бейнеленген. Көптеген батыс ғалымдары түсіндіргендей, цукумогами – жапон халық ертегілерінде 10 ғасырдан бері танымал болған ұғым, ол Сингон буддизмін таратуда қолданылған.

Жапон фольклорында

Элисон мен Смиттің (1987) айтуынша, Цукумогами – Мацунага Хисахиде Ода Нобунагамен бейбітшілік шарты жасасу үшін қолданған жанды шай қорабы. Жапон халық фольклорындағы көптеген ұғымдар сияқты, Цукумогами туралы әңгімелескенде бірнеше анықтама қолданылады. Мысалы, оншы ғасырда Цукумогами аңыздары «Шингон Эзотерикалық Буддизмінің ілімдерін» білімділерден бастап қарапайым халыққа дейін, барлық топтарға таратуға көмектесті, бұл үшін Цукумогамиге қатысты бұрыннан бар рухани сенімдер пайдаланылды. Ридер түсіндіргендей, бұл «алдын ала бар рухани сенімдер» мынадай: Цукумогами – үй шаруасындағы жанды заттар. «Цукумогами ки» («Құрал-жабдық ками туралы жазба»; Муромачи кезеңі) атты «Отогидзоши» («серік әңгіме») шамамен жүз жыл қызмет еткеннен кейін, уцувамоно немесе кибуцу (контейнерлер, құралдар мен аспаптар) жандар алатынын түсіндіреді. Бұл еңбек Цукумогамиді анықтаудың маңызды көзі ретінде жиі сілтеме жасалғанымен, «Цукумогами ки» мәтініне толыққанды назар берілмеген. ХХ ғасырға келгенде Цукумогами жапон халық мәдениетіне соншалықты еніп кетті ki, буддалық ілімдер «көптеген сыртқы адамдар үшін мүлдем жоғалып кетті», ал сыншылар Цукумогами көбінесе зиянсыз және көбінесе әзіл-қалжың жасауға бейім екенін, бірақ олар ашуға қабілетті және ысырапшыл немесе ойсыз тастағандарға кек алу үшін біріге алатынын айтады – моттайнаймен салыстырыңыз. Осыған жол бермеу үшін бүгінге дейін кейбір джинжа рәсімдері сынған және пайдасыз заттарды жұбату үшін өткізіледі.