Кіріспе

Бахаи дінінің әкімшілік жүйесі – Бахаи қауымының істерін басқаруға арналған сайланған және тағайындалған институттардың жүйесі. Оның ең жоғары органы – әр бес жыл сайын сайланатын Әлемдік Әділет Үйі. Бахаи әкімшілігін басқа басқару жүйелерінен ерекшелендіретін бірнеше ерекшелік бар: сайланған өкілдер сайлаушылардың пікіріне емес, өз санасына сүйенуі керек; саяси науқандар, кандидаттарды ұсыну және партияларға тыйым салынған; ал Бахаилерді басқару институттарының құрылымы мен билігі діннің негізін қалаушы Бахаулладан тікелей келген. Бахаи әкімшілігінің негізгі құжаттары төрт: Китаб-и-Ақдас, Құдайлық Жоспардың Тақталары, Кармел Тақтасы және Абдул-Баханың Өсиетнамасы.

Консультация

Бахаи дінінің басқаруының орталық және ерекше ерекшелігі – консультация арқылы шешім қабылдау тәсілі. Консультацияның басты мақсаты – бірлік пен үйлесімді сақтай отырып, шындықты ұжымдық түрде іздеу және шындықты зерттеу. ‘Абдул-Баха сайланған мүшелерді «жаман сезімдер мен келіспеушіліктер туындамауы үшін бірлесіп кеңесуге» шақырды. Бахаилер кеңесу кезінде өз пікірлерін ашық және сабырлы түрде білдіруге, жеке пікірлеріне берілмей, басқалардың көзқарастарын ренжімей тыңдауға ұмтылады. Бір мәселе бойынша жан-жақты кеңескеннен кейін, егер шешім бірауыздан қабылданбаса, көпшілік дауыспен шешім қабылдануы мүмкін.

Құрылымы

Бахаи әкімшілік құрамына сайланған және тағайындалған институттар кіреді. Тоғыз мүшеден тұратын басқарушы органдар жыл сайын жергілікті және ұлттық деңгейде сайланады, ал әрбір бес жылда барлық Ұлттық Рухани Кеңестердің мүшелері жиналып, Бахаулланың заңдарын толықтыру және қолдану билігіне ие халықаралық басқарушы орган – Әлемдік Әділдік Үйін сайлайды. Бахаи әкімшілік жүйесіндегі тағайындалған мекемелерге Халықаралық Оқыту Орталығы, Континенттік Кеңесшілер Кеңесі және Қосалқы Кеңес мүшелері кіреді. Бахаи дінінде дін қызметкерлері болмағандықтан, Бахаи әкімшілігі партиялық емес демократиялық өзін-өзі басқару түрінде жұмыс істейді. Бахаи қауымдастығының институттарында қызмет етуге сайланған адамдардың жеке тұлға ретінде билігі жоқ, шешімдерді тек сайланған орган қабылдайды. Сол сияқты, институционалдық қызметте қызмет етуге тағайындалған адамдар да «заң шығарушы, атқарушы немесе сот билігіне» ие емес, олар қоғамдағы жеке адамдарға және сайланған мекемелерге кеңес, жігерлендіру және қолдау көрсетеді. Жеке тұлға, қауым және мекемелер – бәрі де әртүрлі рөлдер атқаратын, бірақ бір-бірін қолдап, дамудың үздіксіз процесінде алға жылжуға көмектесетін басты рөлдерді атқарушылар ретінде қарастырылады.

Сайлау әдісі

Жергілікті рухани ассамблеялар жыл сайын Ридванның бірінші күні (әдетте 20 немесе 21 сәуірде) сайланады. Жергілікті рухани ассамблеяның тоғыз мүшесі жасырын дауыс беру арқылы, ешқандай үгіттеу немесе ұсыну процесі болмайды. Жалпы алғанда, қоғамда тіркелген барлық ересек Бахаилер сайлауға қатыса алады және дауыс беруге құқылы. Әрбір адам өз дауыс қағазына қоғамдағы «күдіксіз адалдық, өзімшілдіксіз берілгендік, жақсы оқытылған ой, танылған қабілет және толық тәжірибе» сияқты қажетті қасиеттерін ең жақсы көрсететін тоғыз адамның есімін жазады. Кімге дауыс беру керектігін анықтау үшін Бахаилер бір-бірімен жақсы танысуға, пікір алмасуға және мекемелерде қызмет етуге қатысты талаптар мен біліктіліктерді еркін талқылауға шақырылады; алайда, бұл нақты адамдарға тіпті ең кішкентай сілтеме жасамай жасалуы керек. Ұлттық деңгейде екі кезеңді сайлау процесі қолданылады. Ел ішіндегі әрбір сайлау округіндегі қауым мүшелері жыл сайын әрбір округтің халқына пропорционалды түрде белгіленген бірнеше делегаттарды сайлайды, ал осы делегаттар Ұлттық рухани ассамблея мүшелерін сайлау үшін Ұлттық конвенцияға жиналады. Сол сияқты, әр бес жыл сайын әрбір Ұлттық рухани ассамблея мүшелері Халықаралық конвенцияға жиналып, Әлемдік Әділет Үйінің мүшелерін сайлайды.

Сайланған мекемелер

Кейде Бахаулла "Билеушілер" деп атаған бахаилер, қоғамдық билікке ие кеңестерге мүшелерді сайлайды. Бұл кеңестердің мүшелерінің жеке билігі жоқ. Дегенмен, тиісті тәртіппен құрылғанда және мәселелерді бірлесіп шешкенде, бұл кеңестер қоғамның басшылары ретінде әрекет етеді. Бахаулла Жоғарғы Әділет үйін көздеген, ал тоғыз немесе одан көп ересек бахаи тұратын әрбір қоғамда жергілікті Әділет үйлері болуын қалаған. Абдул-Баха өсиеті арқылы "Екінші", яғни Ұлттық Әділет үйін ашты. Ұлттық және жергілікті Әділет үйлері қазіргі уақытта даму кезеңіндегі институттар саналғандықтан, уақытша "Рухани жиналыстар" деп аталады және уақыт өте келе толыққанды Әділет үйлеріне айналуы күтілуде. Әлемдік Әділет үйі моральдық тұрғыдан қатесіз деп есептеледі, бірақ бұл сенімнің нюанстары бар, себебі Әлемдік Әділет үйі жаңа бахаи заңдарын қабылдай да, өз заңдарын жоя да алады. Алайда, Бахаулла мен Абдул-Баха белгілеген қасиетті заңдарға өзгеріс енгізе алмайды. Ұлттық және жергілікті Рухани жиналыстарға құрмет көрсету және оларға бағыну қажет, бірақ олардың шешімдері жоғары тұрған сайланған институттармен қайта қаралуы мүмкін. Осы органдардың барлық шешімдері тиісті тәртіппен қабылдалуға тиіс және орган құрылған болса ғана, сондай-ақ мүшелердің қажетті кворумы қатысқанда ғана жарамды деп есептеледі. Бұл шешімдер белгілі бір консультация процесі арқылы қабылданады.

Әлемдік әділдік үйі

1963 жылдан бастап әр бес жыл сайын барлық ұлттық рухани ассамблеялардың мүшелері Израильдің Хайфа қаласындағы Бахаи әлемдік орталығында өтетін халықаралық конвенцияда Әлемдік Әділдік Үйінің мүшелеріне дауыс беруге шақырылады. Бұл мүшелер ұлттық Бахаи сайлауларына ұқсас тәртіппен делегаттар рөлін атқарады. Қатыса алмайтындар пошта арқылы бюллетеньдер жібереді. Әлемдік Әділдік Үйі – Бахаи дінінің жоғары басқару органы. Бахаи кітаптары оның қабылдаған шешімдерінің "барлық жақсылықтың бастауы және кез келген қателіктерден таза" екенін куәландырады.

Ұлттық рухани жиындар

Ұлттық рухани ассамблея (ҰРА) көбінесе бір елді ұсынуы мүмкін, бірақ кейде аймақтарға өздерінің ҰРА тағайындалады (мысалы, Аляска). Кейде бірнеше ел бір ассамблеяға біріктіріледі, мысалы Балтық елдері немесе (бастапқыда) Канада мен АҚШ. Бұл шекаралар Әлемдік Әділет Үйінің (Universal House of Justice) қарауында болады және өзгертілуі мүмкін, қазір Канада мен АҚШ-тың жеке-жеке Ұлттық жиналыстары бар. Бұл жиналыстар жыл сайын жергілікті сайланған делегаттар арқылы сайланады. Ұлттық ассамблеялар (немесе өңірлік кеңестер) түрлі функцияларды іске асыру үшін әртүрлі комитеттер мен кеңестерді тағайындайды: өңірлік институт кеңестері, аймақтық оқыту комитеттері, кластерлік дамуды жеңілдетушілер, кластерлік институт үйлестірушілері, кластерлік жасөспірімдердің рухани күшейту бағдарламасының үйлестірушілері және кластерлік балалар класын үйлестірушісі – мысалдардың бір бөлігі.

Бахаилік өңірлік кеңестер

Бахаи қауымдастықтарында бірнеше ірі ұлттық Бахаи қауымдастықтарында өңірлік Бахаи кеңестері (РБК) құрылды. Олар ұлттық және жергілікті рухани ассамблеялар арасындағы аралық әкімшілік деңгейі ретінде, қажет болған жағдайда орталықтандырылмаған шешім қабылдау мүмкіндігін қамтамасыз ету мақсатында құрылған. Мұндай жағдай әдетте елдің аумағы өте кең болған кезде туындайды (мысалы, АҚШ және Үндістан). Олар Ұлттық рухани ассамблеяның басшылығымен жұмыс істейді және өз құзыретіндегі жергілікті рухани ассамблеялардың мүшелерімен сайланады. Олар қауымдастықтың өсуі мен дамуына бағытталған шараларды көбірек жүзеге асырып, жергілікті қауымдастықтардың осы бағыттағы үйлестіру жұмысына көмектеседі және оларға құрылымдық қолдау көрсетеді.

Жергілікті рухани жиналыстар

Жергілікті рухани ассамблея (LSA) қала, қалашық немесе ауданды білдіреді және жыл сайын тікелей сайлау арқылы сайланады. Жергілікті ассамблеялар бахаи қауымының жергілікті деңгейдегі өмірін басқарады және қауымның барлық істерін жүргізеді, оның ішінде Он тоғыз күндік тойды, қасиетті күндерді сақтауды, жерлеу қызметтерін, неке кеңесін және тағы да көптеген жұмыстарды үйлестіреді, бірақ мұндай істер көбінесе комитеттер арқылы іске асырылады.

Тағайындалған мекемелер

Бахаулла Өз халқының арасындағы "білімділерге" сіңісіп айтады. Бұл институттың функцияларын бастапқыда Бахаулла, Абдул-Баха және Шоги Эффенди тағайындаған Құдай ісінің Қолдары атқарды. "Қолдарды" тағайындау мүмкін емес деп шешілген соң, Әлемдік Әділет Үйі олардың міндеттерін орындау үшін Кеңесшілер институтын құрды. Тағайындалған мүшелер жеке тұлға ретінде әрекет етеді және олардың қызметі көбінесе шабыттандыру мен кеңес беруге бағытталған. Олардың міндеттері Бахаи Дінін қорғау және таратудың екі негізгі бағытына бөлінеді.

Халықаралық кеңесшілер

Халықаралық кеңесшілер – Бахаи Дүниежүзілік Орталығындағы Әлемдік Әділет Үйіне тікелей көмек көрсететін Халықаралық Оқыту Орталығына тағайындалған тоғыз адам. Олар бахаилерге халықаралық деңгейде кеңес береді және Континенттік кеңесшілердің жұмысын үйлестіреді.

Континенттік кеңесшілер

Жеке кеңесшілер Континенттік кеңестерге бекітіледі, онда олар бірнеше Ұлттық Рухани Кеңестермен тікелей байланыс жасайды. Олар көбінесе ақпарат беруші ретінде әрекет етеді, Әлемдік Орталықтағы бағыттар мен пікір-талқылауларды ұлттық қауымдастықтарға жеткізеді. Көбінесе олар өз қарауындағы бір немесе бірнеше елге жұмыстарын шоғырландырады.

Қосалқы тақталар

Континенттік кеңесшілер көмекші кеңестерді кіші географиялық ауқымда оларға көмек көрсету үшін тағайындайды. Олар өздерінің құзыратындағы жергілікті рухани жиналыстармен, аймақтық кеңестермен және жеке тұлғалармен жұмыс істейді. Әдетте, бір географиялық аймақта екі кеңес болады: біреуі қауымдастықты қорғауға, екіншісі таратуға жауапты, бірақ бұл функциялар көбінесе бір-бірімен толысады. Екі кеңес те оларды тағайындаған Континенттік кеңеске, олардың бағытына қарамастан есеп береді.

Көмекшілер

Көмекші кеңестің мүшелері өздерінің атынан төменгі деңгейде жұмыс істейтін "көмекшілерді" тағайындайды. Бұл көмекшілер көбінесе жергілікті рухани жиналыстармен кездеседі, шараларда сөз сөйлейді және жекелеген қоғам мүшелері олардан кеңес алады. Олардың міндеттері белгілі бір қаладағы жастарға немесе одан да кең ауқымды болуы мүмкін. Олардың қызметі Көмекші кеңес мүшесінің қалауынша икемді болады.

Шоги Эфендидің билігі

Шоги Эффенди тұсында Бахаи діні формасы мен процесі жағынан ең айқын өзгерістерге ұшырады. Бахаулла мен Абдул-Баха қалыптастырған негізгі құрылымнан дамыған Шоги Эффенди, әкімшілік тұрақтандырудың кең ауқымды науқандарын жүзеге асырды, Бахаи әкімшілік органдары үшін тәжірибелер мен процедураларды белгіледі, көптеген «Истің қолы» лауазымына тағайындады, Хайфа қаласында және жаңадан құрылған Ұлттық Рухани Кеңестермен жұмыс істеп, көптеген ұлттық үкіметтермен бірге Бахаи қауымының заңдық мәртебесін қамтамасыз етті. Осы кезеңде Бахаи институттары мен институттар арасындағы ынтымақтастық нақтыланды, Бахаи заңдарының көптеген егжей-тегжейлі аспектілері түсіндірілді және дін бүкіл әлемге тарады. Бахаи некелері бірнеше аймақта өз құқықтарымен мойындалды, ал Бахаи діні көптеген елдер мен діни соттар, соның ішінде Мысырдағы ислам діни соттары тарапынан тәуелсіз дін ретінде танылды. Шоги Эффенди Абдул-Баханың қазасын және өзінің басқаруын бастауын Бахаи дінінің «Батырлар дәуірінің» аяқталуы және «Құрушылық» дәуірінің басталуы деп сипаттады.

Қазіргі эволюция

Бахаулла қайтыс болғаннан кейін жүз жыл өткен соң бахаилер "қасиетті жылды" тойлады. Осы жыл ішінде Китаб-и Акдас (Ең қасиетті кітаптың) толыққанды бекітілген аудармасы жарияланды, бұл оқиға Иран емес бахаилер арасында Бахаи заңдарын күшейтілген түрде енгізумен және Рухани жиналыстардың жетілуімен бірге орын алды. 1997 жылы Дүниежүзілік Әділет Үйі өте ірі елдерде (мысалы, АҚШ, Канада, Үндістан) жергілікті және ұлттық Рухани жиналыстар арасындағы делдалдық басқару түрін қамтамасыз ету үшін аймақтық Бахаи кеңестерін құрды.

Жауап

Журналист және жазушы Аманда Рипли өзінің 2021 жылғы "Жоғары қақтығыс: неге біз тұтқынға түсеміз және қалай шығамыз" атты кітабында Бахаи әкімшілік сайлау және басқару жүйесін сипаттап, "осы сайлаулардың бәрі жоғары қақтығыстың болу мүмкіндігін азайтуға бағытталған" дейді. Шындығында, "Бахаилер назар мен билікке құмарлық танытпайтын адамдарды іріктеуге тырысады." және "әр кездесуде олар 'консультация' деп аталатын белгілі бір тәртіпті сақтайды, ол адамдарға өз ойларын айтуға, бірақ өз өзінің шеберлігіне тым берілмеуге мүмкіндік береді." Риплидің қорытындысында: "Егер әлеуметтік ғалымдар дін құрса, ол осылай болар еді. Осылайша, Бахаи сайлаулары бәсекелестікке емес, ынтымақтастыққа адамның қабілетін пайдалану үшін жасалған."