Экономикалық өндіріс пен қайта өндіріс процестері

Кіріспе

Экономикада қайталанатын немесе циклдік процестер

Маркстік экономикада экономикалық репродукция – қайталанатын (немесе циклдік) процестерді білдіреді. Мишель Аглиетта экономикалық репродукцияны экономикалық белсенділік үшін қажетті бастапқы шарттардың үнемі қайта жаңартылу процесі деп қарастырады. Маркс репродукцияны қоғамның материалдық және әлеуметтік тұрғыдан өзін-өзі қайта құру процесі ретінде түсіндірді. Экономикалық репродукция мыналарды қамтиды:
тауарлар мен қызметтердің физикалық өндірісі мен таратылуы,
тауарлар мен қызметтердің саудасы (айырбас және мәмілелер арқылы айналымы),
тауарлар мен қызметтерді тұтыну (өндірістік немесе аралық тұтыну және соңғы тұтыну),
бәсекелестік пен ынтымақтастықты қамтитын ерікті және ерікті емес әлеуметтік қатынастардың (соның ішінде сыныптық иерархияның әлеуметтік қатынастарының) қайта өндірілуі. Карл Маркс "Капиталдың" екінші томында капиталдың, ақшаның және тауарлардың айналымын модельдеу үшін Кеснейдің бастапқы ойларын дамытты. Бұл капиталистік қоғамда кез келген қоғамда болуы тиіс репродукция процесі капитал айналымы арқылы қалай жүзеге асатынын көрсету үшін жасалды. Маркс «жай репродукция» және «кеңейтілген (немесе үлкейтілген) репродукция» арасында ажырату жасайды. Бірінші жағдайда экономикалық өсім болмайды, ал екінші жағдайда экономиканы берілген деңгейде ұстап тұру үшін қажеттіден артық өнім өндіріледі, бұл экономикалық өсуді мүмкін етеді. Капиталистік өндіріс тәсіліндегі айырмашылық мынада: бірінші жағдайда жалақы еңбегімен құрылған жаңа артық құн жұмыс беруші тарапынан тұтынуға жұмсалады (немесе жинақталады), ал екінші жағдайда оның бір бөлігі өндіріске қайта инвестицияланады. Эрнест Мандель өзінің екі томдық «Марксистік экономикалық теориясында» келісімшарттық репродукцияға, яғни азая түсетін ауқымда өндіріске қатысты, онда зиян келтіретін бизнес өсіп келе жатқан бизнестен асып түседі (мысалы, соғыстар, депрессиялар немесе апаттар кезінде). Бұл жағдайда репродукция жалғаса береді, бірақ инвестиция, жұмыспен қамту және өнімнің көлемі азаяды, нәтижесінде ұлттық табыс төмендейді. Мысалы, 1930 жылдардағы Ұлы депрессия кезінде жұмысшылардың шамамен төрттен бірі жұмыссыз қалды; 2008-2009 жылдардағы құлдырау салдарынан жұмыссыз күш шамамен 30 миллионға артты (бұл шамамен Франция немесе Ұлыбританияның жалпы жұмыс күшіне тең).

In Marxian economics, economic reproduction refers to recurrent (or cyclical) processes. Michel Aglietta views economic reproduction as the process whereby the initial conditions necessary for economic activity to occur are constantly re created. Marx viewed reproduction as the process by which society re created itself, both materially and socially. Economic reproduction involves:
the physical production and distribution of goods and services,
the trade (the circulation via exchanges and transactions) of goods and services,
the consumption of goods and services (both productive or intermediate consumption and final consumption),
the reproduction of voluntary and involuntary social relations, involving competition and cooperation (including the social relations of the class hierarchy). Karl Marx developed the original insights of Quesnay to model the circulation of capital, money, and commodities in the second volume of Das Kapital to show how the reproduction process that must occur in any type of society can take place in capitalist society by means of the circulation of capital. Marx distinguishes between "simple reproduction" and "expanded (or enlarged) reproduction". In the former case, no economic growth occurs, while in the latter case, more is produced than is needed to maintain the economy at the given level, making economic growth possible. In the capitalist mode of production, the difference is that in the former case, the new surplus value created by wage labour is spent by the employer on consumption (or hoarded), whereas in the latter case, part of it is reinvested in production. Ernest Mandel additionally refers in his two volume Marxist Economic Theory to contracted reproduction, meaning production on a smaller and smaller scale, in which case business operating at a loss outnumbers growing business (e. g., in wars, depressions, or disasters). Reproduction in this case continues to occur, but investment, employment, and output fall absolutely, so that the national income falls. In the Great Depression of the 1930s, for example, about one quarter of the workers became unemployed; as a result of the 2008–9 slump, the unemployed labour force increased by about 30 million workers (a number approximately equal to the total workforce of France, or Britain).

Капитализмдегі экономикалық өсім

Маркстың пікірінше, капиталистік қоғамда экономикалық өндіріс-қайта өндіру капитал жинақталуына шартты. Егер жұмысшылар капиталдың көбеюін қамтамасыз ете алмаса, экономикалық өндіріс-қайта өндіру процесі бұзыла бастайды. Сондықтан капиталистік қоғамдағы экономикалық өндіріс-қайта өндіру міндетті түрде кеңейтілген өндіріс-қайта өндіру болып табылады және нарық өсуін қажет етеді. Капитал өсуі керек, әйтпесе бүкіл процесс күйрейді. Осылайша, капитализмде экономикалық өсім тек қана тілеулі ғана емес, сонымен қатар қажетті, себебі ол халық санының өсуімен ғана емес, сонымен қатар коммерциялық себептермен де байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, «нөлдік өсім қоғамы» туралы экологиялық көзқарас утопиялық көрінеді; немесе, ең болмағанда, оның іске асуы капитализмді жоюды талап етеді. Кейбіреулер халық санының өсуі экономикалық өсімді міндетті етеді деп санайды. Ал басқалары халық санының өсуін тууды реттеу арқылы шектеу керек дейді, әйтпесе қолда бар ресурстар жетпейді. Бірақ нақты пікірталас өсімнің болуы немесе болмауы туралы емес, адамзаттың (кеңейтілген) өндіріс-қайта өндіруі үшін ең қолайлы өсім туралы. Экологтар кейбір өсім түрлері ұзақ мерзімде адам өміріне қажетті жағдайларды құлдыратып, басқа пайдалы өсім түрлерін жоюы мүмкін екенін дұрыс айта алады. Дегенмен, экономикалық өсімнің қайсысы пайдалы, ал қайсысы зиянды екендігі туралы көп дау бар. Капитал жинақталу (капиталдық активтер түріндегі байлықты шоғырландыру) капиталдық активтердің жалпы көлеміне таза қосым жасау немесе байлықты бір иесінен екіншісіне беру арқылы жүзеге асуы мүмкін. Бірінші жағдайда капиталдың жалпы көлемі өседі. Екінші жағдайда, бір иеленушінің жинақтауы екіншісінің есебінен жүзеге асырылады, яғни таза өсім болмайды. Көбінесе бұл екі жол біріктіріледі, яғни көптеген иеленушілер пайда көреді, бірақ олардың үлесі тең емес. Экономикалық өндіріс-қайта өндіру процесін тұтастай қарастырғанда, жаңа ресурстарды өндіру де, ресурстарды беру (тарату) да ескерілуі керек. Салдарынан, егер өнім мен капиталдың таза өсімі болмаса, капитал жинақталу тек қана кейбір адамдар мен ұйымдар байығанда, ал басқалары кедейленгенде ғана жалғаса алады. Әдетте, өнімнің өсуі баяуласа, әлеуметтік-экономикалық теңсіздік (мысалы, Джини коэффициенті арқылы өлшенген) күшейеді.

According to Marx, in a capitalist society, economic reproduction is conditional on capital accumulation. If workers fail to produce more capital, economic reproduction begins to break down. Therefore, economic reproduction in capitalist society is necessarily expanded reproduction and requires market growth. Capital must grow, otherwise the whole process breaks down. Thus, economic growth is not simply desirable but also necessary in capitalism, not just because of population growth, but for commercial reasons. In this light, the ecological vision of a "zero growth society" appears rather utopian; or, at the very least, its achievement would require the abolition of capitalism. Some would argue that population growth makes economic growth absolutely necessary. Others argue that population growth must be restricted with birth control methods because otherwise there will be too many people for the available resources. The real argument, though, is not about growth or the lack thereof, but rather about the kind of growth that is best for the (enlarged) reproduction of the human species as such. Ecologists may validly argue that some types of growth undermine important conditions for human survival in the longer term without invalidating other kinds of growth that are beneficial. However, there is much dispute about which kinds of economic growth are beneficial or harmful. Capital accumulation (the amassing of wealth in the form of capital assets) can occur either by producing a net addition to the stock of capital assets or by transferring wealth from one owner to another. In the former case, the total stock of capital grows. In the latter case, the accumulation of one owner occurs at the expense of the other, there is no net growth. These two ways are usually combined, meaning that all or most owners make gains, but in unequal amounts. In considering the economic reproduction process as a whole, one therefore has to consider both the production of new resources and the transfer (distribution) of resources. As a corollary, supposing that there is no net growth of output and capital, capital accumulation can continue only if some people and organizations get richer while other people and organizations get poorer. Typically, if output growth slows down, socio economic inequality (as measured, e. g., by the Gini coefficient) increases.

Маркс теориясы жоқ тоғыз фактор

Маркс капитал айналымын модельдеу кезінде (ақша капиталының өндірістік капиталға және тауар капиталына, сондай-ақ керісінше, тұрақты түрленуі арқылы) қайта өндіру схемаларын құрастыруда ескермеген тоғыз негізгі фактор болды. Бұл кемшіліктерді әртүрлі марксистік және марксистік емес авторлар атап өтті. Тұтыну саласы. Маркс капиталистік бизнестің тұтыну жолын қалай өзгертетінін, қайта ұйымдастыратынын және жаңаша құратынын егжей-тегжейлі қарастырмады, осылайша оны тиімдірек етуге ұмтылды. Ол негізінен капиталистік өндіріс тәсілімен айналысты, тұтынудың капиталистік тәсілімен емес. Өнімсіз жинақтау. Экономикалық қайта өндірістің кезекті циклдарында капиталистік өндіріс саласынан тыс жерде құрылатын капиталдық активтердің саны арта түседі. Бұл капиталдық активтерге тұрғын үйлер, жақсартылған және жақсартылмаған жерлер, мемлекеттік меншіктегі материалдық активтер (офистер, ауруханалар, мектептер, жолдар, құрылыстар, саябақтар, көлік құралдары, жабдықтар және инфрақұрылымдық жұмыстар), тұтыну тауарлары және барлық қаржылық активтер жатады. Бұл активтер саудаға жарамды тауарлар немесе жалға берілген жағдайда пайда, табыс немесе капитал табысын әкелуі мүмкін. Мысалы, қазіргі кезде қолданылған автомобильдерге, екінші қол құралдарға, тұрғын үйге, сондай-ақ қаржылық активтерге белсенді сауда жасалады. Шын мәнінде, дамыған капиталистік елдерде жеке сектордың өндіріс құралдарына тікелей салынған капитал (яғни жеке кәсіпорындардың өндірістік инвестициялық капиталы) қоғамның жалпы материалдық капитал активтерінің шағын бөлігін құрайды (шамамен төрттен бірін немесе бестен бірін). Егер қаржылық активтерді ескерсек, бұл үлес одан да азаяды (жалпы капиталдың алтыдан бірінен сегізінен біріне дейін). Адам капиталы және еңбек нарығы. Маркс адам капиталының – яғни жұмысшылардың білімі мен дағдыларының және білім беру жүйесіне салынған үлкен қаражаттың – әсерін талдаған жоқ. Ол адам капиталы туралы идеяны білген, бірақ оны ойдан шығарылған, нақтыланған ұғым деп санады, ол жұмысшылардың капиталистер екенін білдіреді деп есептеді. Дегенмен, экономикадағы біліктілік пен білім қоры үлкен сауда құндылығын білдіре алады, бұл жұмысшылар арнайы білім мен дағдыға ие болғандықтан табыстарын арттыруға мүмкіндік береді. Дамыған капиталистік елдерде білім беруге, ғылыми-зерттеу және дамытуға көп қаражат жұмсалады. Маркс еңбек нарығы туралы жеке зерттеу жазуды жоспарлаған, жалақының алуан түрлерін қарастыруды көздеген, бірақ оны аяқтаған жоқ. Рента іздеу. Маркс экономикалық қайта өндіру үшін "рента іздеудің" әсерін талдаған жоқ. Дәстүрлі экономикада "рента іздеу" термині 1974 жылы пайда болды және негізінен артықшылықты жағдайдағы мемлекеттік бюрократтардың паразиттік немесе экономикалық мүмкіндіктерді пайдалануына қатысты (бірақ кейде ол фирмалар мен бизнес менеджерлеріне де қолданылады). "Экономикалық рентаның" анықтамалары экономикалық теорияда көп дау тудырады, бірақ радикалдық теорияда олар қолайлы сауда позициясынан немесе ресурсты монополиялаудан туындайтын, еңбекке жарамсыз табысқа жатады (бұл факторлық табыс емес, одан артық табыс ретінде қарастырылады). Маркс тек жер рентасының ерекше жағдайын қарастырды, бірақ қазіргі теоретиктер экономикалық рентаның ауқымы әлдеқайда кеңейгенін айтады. Егер инвесторлар ресурсқа ие болуды немесе оны пайдалануды капиталдандыру арқылы рента ала алатын болса (және активтердің иелігін саудалау арқылы ақша таба алатын болса, тіпті олар қарызға алынған активтер болса да), егер осы қызмет түрі өндіріске инвестициялаудан гөрі тез пайда әкелсе, аз тәуекелмен және төмен салықтармен, капитал бұрынғыдан да көп қолданыстағы активтермен саудалауға ауысады. Мұндай активтер жеткілікті болса, олармен үлкен сауда-саттық жасалуы мүмкін, бұл спекулятивтік көпіршіктерді тудырады. Нәтижесінде өнімнің өсуі тежеледі, тіпті теріске айналуы мүмкін. Осылайша, өнеркәсіптік пайданың, пайыздық және ренталық табыстың жалпы артық құнға қатысты үлесі экономиканың өсу қабілетіне шешуші әсер етеді. Өндіріс үшін төленетін пайыздар мен ренталар неғұрлым көп болса, өндірісті кеңейтуге кедергі соғұрлым көп болады. Егер халық саны өсе берсе, өнім, инвестициялар және жұмыс орындары да осы өсімге сай болуы керек; бірақ рента іздеумен байланысты күрделі қаржылық жүйеде экономикалық өсім жеткілікті деңгейде болмауы мүмкін, сонда кейбір топтардың экономикалық жағдайы жақсаруы үшін басқаларының есебінен жұмыс істеуіне тура келеді. Алайда, бұл пікірді көптеген теоретиктер де даулайды, олардың пікірінше, дамыған капитал және ақша нарықтары өндірісті дамытуға қажетті қаржының бар екенін қамтамасыз етеді, ал күшті қаржы секторы болмаса, өндіріс қаражаттан қырық қалады. Капиталистік емес экономикалық салалар. Маркс капитал теориясында капиталистік өндірісті қамтамасыз ету үшін қажетті капиталистік емес өндіріс салаларының маңыздылығын ескермеді (оның маңызды бөлігі – үй шаруашылығының еңбегі; төменде қараңыз). Ол қоғамның қайта өндірілуі капиталдың жинақталуы арқылы қағида бойынша жүзеге асырылатынын көрсетуге тырысты. Маркс пікірінше, экономикалық өндірістің барлық түрлерін қағида бойынша капиталистік жолмен ұйымдастыруға болады (коммерциялық логика бойынша). Бұл капиталистік өндіріс тәсілі капиталдың талаптарымен толыққанды үстемдік ететін тарихи ерекше әлемдік жүйе ретінде өмірге жарамды екенін дәлелдеді. Бірақ бұл идеяға, әсіресе неміс марксистері, мысалы Роза Люксембург және Фриц Штернберг сын айтты. Олар капиталдың жинақталуы капиталистік емес "арт жақ" немесе аймақтан үнемі қоректену арқылы ғана жүзеге асатынын айтты. Яғни, нарықтар капиталистік емес жаңа аймақтарға кеңейе алады, бірақ керісінше, капиталистік емес аймақтар коммерциялық қағидаларға толыққанды ұйымдастырылғанға дейін капиталистік экономиканы қолдауға қабілетті. Көптеген марксистер Люксембургтің Маркс схемасын дұрыс түсінбегенін көрсетті. "Капиталдың шектері" және "Табиғат, айырмашылық және әділеттіліктің географиясы" еңбектерінде Дэвид Харви жабық капиталистік жүйенің өндіріс факторларын теңгеріп, сәтті кеңейтілген қайта өндіруге қол жеткізе алатынын (капиталистік емес немесе басқа "сыртқы" факторларға жүгінбестен) көрсетті. Капиталистік емес аймақтарға кеңейудің сәтті жинақталу үшін қажеттігін жоққа шығара отырып, Харви неолиберализмде мемлекеттік секторды жекешелендіруді, соның ішінде жеке-қоғамдық серіктестіктер арқылы жартылай жекешелендіруді, сондай-ақ аутсорсингті, субподрядты, жаңа ғылымды жеке фирмаларға беруді "меншіктен айыру арқылы жинақтаудың" жаңа түрі деп санайды. Нобель сыйлығының иегері Льюис өзінің "Экономикалық өсу теориясы" және экономикалық даму моделінде керісінше пікір білдірді – капиталистік сектор жалақыны көтеріп, капиталистік емес сектордан өнімсіз еңбекті шығарып, экономикалық дамудың өзін-өзі қамтамасыз ететін процесін құрайды. Халық санының өсуі. Маркс демографиялық факторлардың экономикалық қайта өндіруге тигізетін әсерін жүйелі түрде зерттемеді, егер ол еңбек армиясының қорыңды зерттеген және Томас Мальтустың "халық санының артық өсуі" теориясын сынаған болса. Мальтус халық санының өсуі экономиканың барлық жаңа адамдарды қамтамасыз ету қабілетінен асып кететінінен қорқыныш білдірді. Маркс "халық санының артық өсуі" деген идеяның адамға қарсы идеологиялық қиял екенін айтты, өйткені ол капитал жинақталуының талаптарына ғана қатысты "халық санының артық өсуі" дегенді білдіреді. Егер ресурстар дұрыс бөлінген болса, әркімнің лайықты өмір сүруіне жететін нәрсе жетерлік. Нағыз мәселе капиталдың бұл мақсатқа жете алмайтындығында еді. Капитал жинақталуы "салыстырмалы..."

There were nine main factors that Marx disregarded in his construction of reproduction schemes when he modelled the circulation of capital (through the constant transformations of money capital into production capital and commodity capital and vice versa). These omissions have been noted by various Marxist and non Marxist authors. The sphere of consumption. Marx did not go into detail about how capitalist business reshapes, reorganizes, and restructures the mode of consumption so that it becomes more profitable. He concerned himself primarily with the capitalist mode of production, not with the capitalist mode of consumption. Unproductive accumulation. Through successive cycles of economic reproduction, more and more capital assets are created that exist outside the sphere of capitalist production. These capital assets include residential housing; improved and unimproved land; publicly owned physical assets including offices, hospitals, schools, roads, installations, parks, vehicles, equipment, and infrastructural works; consumer durables; and all kinds of financial assets. These assets can also yield profits, income gains, or capital gains insofar as they are tradeable goods or rented out. For example, there is nowadays a large trade in used cars, second hand equipment, and housing, as well as in financial assets. In fact, in developed capitalist countries, the capital directly tied up in private sector means of production (i. e., the productive investment capital of private enterprises) is nowadays only the minor part of the total physical capital assets of society (i. e., a quarter or one fifth); if financial assets are included, the proportion of this part shrinks even more (to one sixth to one eighth of the total capital). Human capital and labour markets. Marx did not analyze the effects of human capital—that is, the skills and knowledge lodged in the physical bodies of workers, and the very large sums of money invested into education systems. He was aware of the idea of human capital, but he regarded it as a fictitious, reified notion that, he argued, would imply that workers were really capitalists. Nevertheless, the stock of skills and knowledge in the economy can represent a very large tradable value, which can profoundly influence economic relationships, insofar as workers can increase their income because they possess specialized skills and knowledge. Considerable money is spent on education and research and development in developed capitalist countries. Marx intended to write a separate study about the labour market, considering the different forms that wages could take, but he never did. Rent seeking. Marx did not analyze the effects of "rent seeking" for economic reproduction. In conventional economics, the term "rent seeking" was coined in 1974, and refers mainly to a form of parasitism or economic opportunism by government bureaucrats in a privileged position (though sometimes it is applied to firms and business managers). Definitions of "economic rent" are much disputed in economic theory, but in radical theory they refer to an unearned income (which may be conceptualized as being not a true "factor income" but rather an income in excess of factor income) that derives from a favorable trading position or from the monopolization of a resource. Marx only considered the special case of land rent ("ground rent"), but modern theorists argue that the scope of economic rents has become much larger. If investors can earn rents simply by capitalizing on the ownership or use of a resource (and make money simply by trading in the ownership of assets, which may themselves be borrowed assets), then, if this sort of activity makes more profit faster, with less risk and lower tax than investing in production, capital will shift more and more to trade in already existing assets. If there exist plenty of such assets, a very large trade in such assets can develop, causing speculative bubbles. The result is that output growth is curbed and may even turn negative. Thus, the relative proportions of industry profits, interest, and rent income in total surplus value have a decisive effect on the ability of the economy to grow. The more the interest and rent that must be paid for production to occur, the more this becomes a constraint for expanding production. If the population increases, output, investments, and jobs necessarily have to grow to keep up with it; but in a complex system of financial intermediation involving rent seeking, economic growth may fail to occur on a sufficient scale, and in that case, some groups can only improve their economic position at the expense of others. This argument, however, is also disputed by many theorists; the objection is simply that well developed capital and money markets ensure that the finance exists to develop production, and that without a strong financial sector, production would be starved of funds. Non capitalist economic areas. In his theory of capital, Marx failed to consider the importance and weight of the non capitalist production activities that must occur to sustain capitalist production (a significant component of which is household labour; see below). He was primarily concerned to show that the reproduction of society as a whole could in principle be accomplished by means of the accumulation of capital. All the activities of economic production can, Marx argued, in principle be organized in a capitalist way (according to commercial logic). It supplied proof that the capitalist mode of production could exist as an historically distinctive world system, completely dominated by the requirements of capital, without quickly breaking down. But this idea was strongly criticized, especially by German Marxist authors such as Rosa Luxemburg and Fritz Sternberg. They argued that capital accumulation proceeds only by constantly drawing upon a non capitalist "hinterland" or region. That is, markets can expand only if there are new, non capitalist areas to expand into; but inversely, these non capitalist areas could actually support the capitalist economy well in advance of becoming thoroughly organized according to commercial principles. Many Marxists have demonstrated the mistake(s) of Luxemburg in misunderstanding Marx's reproduction Schema. In Limits to Capital and In Nature, Difference and the Geography of Justice, David Harvey finds that a closed capitalist system could balance the various factors of production and successful expanded reproduction (without recourse to non capitalist, or other "outside" factors)is possible. Whilst rejecting the necessity of expanding into non capitalist areas for successful accumulation to take place, Harvey does recognize that in neoliberalism the privatization of the public sector, including partial privatization via P3s, as well as outsourcing, subcontracting, giving away new science to private firms etc. constitutes a new kind of "accumulation by dispossession" Lewis in his Nobel prize winning Theory of Economic Growth and model of economic development argued the opposite – that the capitalist sector raises wages, drawing unproductive labour out of the non capitalist sector, creating a self sustaining process of economic development. Population growth. Marx failed to systematically theorize the impact of demographic effects on economic reproduction, except that he studied the reserve army of labour and criticized the "overpopulation" theories of Thomas Malthus. Malthus was anxious that population growth would outstrip the capacity of the economy to sustain all the new people. Marx replied that the very idea of "overpopulation" was an anti human ideological fiction, since it really meant "overpopulation" only relative to the requirements of capital accumulation. If resources were appropriately allocated, there was enough for everybody to have a decent life. The real point was that capital could not achieve that goal. Capital accumulation necessitated a "relative surplus population", which tended to grow in size. Nevertheless, since population trends are not simply determined by economic factors, population movements can exert an important independent effect on economic reproduction. In China population growth has been curbed by deliberate government policy to restrict the number of births per couple, using birth control methods. Another aspect about which there is much controversy is the emigration of workers and refugee populations, whether they are an asset for, or a drain on, economic growth. Capitalists are generally in favor of the free international movement of capital, but they are much more cautious about freedom of movement for workers, depending on whether that movement is profitable to them or whether it is a cost or a political threat. Public finance. Marx did not analyze in any detail the effect of taxation and state expenditures on the reproduction process. In his time, state taxes and expenditures were comparatively small (5%–10% of gross product), but since that time they have risen to 30%–40% or more of gross product in many countries. They enable the state to intervene directly in the process of social and economic reproduction, and to alter its course within certain limits. Because of the size of state funds and the fact that taxes must be paid irrespective of productive performance, the state can borrow large sums and use them, together with legislation, to influence economic growth and social relations. In addition, the state nowadays also employs a very large number of people earning incomes from activity that is often or mostly not oriented to profit making, analogous to a non profit sector sustained by subsidies, grants, and donations, as well as some income generating activity. The state is the largest sponsor and purchaser of the military industry supplying the armed forces. Ecology. Although he did refer to it, Marx did not analyze in detail the depletion of natural resources by capitalist production, where the depletion involves non reproducible goods, or living organisms that are wiped out. If land is exhausted or becomes infertile, or if it is devastated by a natural disaster, or if the yield of mines, forests, and fisheries becomes too low, production can no longer continue. After a series of cycles of capitalist reproduction, environments may emerge that are no longer inhabitable by human beings because they are incapable any longer of sustaining life. International division of labor. Through mechanization and productivity increases achieved by capitalist production, the allocation of human labour between agriculture, manufacturing industries, and services (the so called primary, secondary, and tertiary sectors of the economy) is altered nationally and internationally. In developed capitalist countries, the agricultural labour force has shrunk to only a tiny fraction of the total workforce, and manufacturing industries remain only as a minor part of total production; the large majority of workers are employed in service industries. This contrasts with less developed countries, which retain a large agricultural workforce, and newly industrializing countries, which feature a large manufacturing workforce. Marx did not analyze the implications of these long term effects of the expansion of production by means of capital accumulation. In assessing the effect of these "omissions", one ought to keep in mind that when Marx discussed the intertwining of the circulation of capital with the reproduction processes that occur in any kind of society, he was primarily concerned with the functional requirements of the capitalist mode of production and not with the reproduction of the whole of society. At any time, a fraction of the population is not working or "economically active" (children, students, the sick and disabled, the unemployed, volunteer workers, housewives, pensioners, idlers, etc. ), and assets are maintained or accumulated that are unrelated to the sphere of production. These were generally outside the scope of Marx's analysis, even if he occasionally mentioned them.

Еңбек күшінің көбейтілуі

Көбейту жұмысшының өз еңбек күшін күнделікті қайта өндіруіне де қатысты. Бұл күнделікті өмірдің қажеттіліктері – тамақ дайындау, кір жуу сияқты жұмыстарды қамтиды, олар жұмысшының еңбек ету қабілетін сақтап тұрады. Шамамен 16 ғасырдан бері, феодализмден капитализмге өту кезеңіндегі ықпалды институттардың әрекеттері нәтижесінде осы үй шаруашылығының көп бөлігі әйелдердің жауапкершілігіне жүктелді. Осы кезеңде әйелдердің әлеуметтік деградациясына еңбектің қайта өндірілуінің құнсыздануы да себеп болды. Сильвия Федеричи атап көрсеткендей, «жаңа ақша жүйесінде тек нарыққа бағытталған өндіріс қана құндылық тудыратын қызмет ретінде танылды, ал жұмысшының қайта өндірілуі экономикалық тұрғыдан құнды емес деп есептелді және тіпті жұмыс ретінде қарастырылмай қалды». Сондықтан бұл феминистік экономикада ерекше қызығушылық тудырады. Мысалы, 1988 жылы Батыс Германияда ерлер мен әйелдердің үйден тыс жерде атқаратын жалақылы жұмысы жылына 55 000 миллион сағатқа жететіні және олар 335 миллиард доллар көлемінде табыс тапқаны хабарланды; бірақ әйелдердің үй ішінде атқаратын үй шаруашылығы жұмысы жылына 53 000 миллион сағатқа жететінімен, оларға ешқандай жалақы төленбеді. Қазіргі заманғы ұлттық есептердің негізін қалаушылардың бірі Саймон Кузнец бір кезде тұрмыстық еңбектің құнын стандартты өлшем ретінде бағалауды ұсынған, тіпті экономикаға объективті қарау үшін, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады. Ол былай деді:

Кейіннен экономист Роберт Эйснер «нарықтан тыс өнімдердің» құнын бағалауға тырысты. Оның есептеулері бойынша, АҚШ-та ақысыз үй шаруашылығы жұмысының құны 1945 жылы жалпы ұлттық өнімнің шамамен 45%-ын құйса, 1981 жылы шамамен 33%-ға төмендеді.