Дауит II: Эфиопия императоры, 1508-1540 жылдар.

Кіріспе

1508–1540 жылдар аралығында Эфиопия императоры Давит II (; шамамен 1496 – 2 қыркүйек 1540), сондай-ақ «Ванаг Сегад» (ወናግ ሰገድ, «арыстанға мойын бұру») деген макарондық есіммен, ал туған атымен «Лебна Денгел» («құстың мәні») деп белгілі болды. Ол 1508–1540 жылдар аралығында Эфиопия императоры болды, оның саяси орталығы мен сарайы Шевада орналасқан. Орта ғасырлық Амхара патшаларының тікелей ұрпағы және Сүлеймен әулетінің мүшесі болған ол, император Наод пен императрица Наод Могесаның ұлы еді. Адал әмірі Махфузға қарсы жеңіс Давитке «Ванаг Сегад» атауын сыйлаған болуы мүмкін, бұл атау Геиз және Харари тілдерінің қосындысынан құралған.

Ерте билік

Бұрынғы императорлардан айырмашылығы, Дауиттің тек бір ғана әйелі, Себле Вонгль болды, оны шамамен 1512–13 жылдары үйлендірді. Олардың сегіз баласы болды: төрт ұл және төрт қыз. Өмір бойы бір әйелге үйленуі шіркеу идеалдарына сай, христиандық амал ретінде қарастырылды. Елени анасы, жетпістен асып, 1516 жылға дейін, шаңырағы жетілгенге дейін, оның регенті ретінде қызмет етті. Осы уақыт ішінде ол көршілес мұсылман мемлекеттері Осман империясы сияқты ірі мұсылман елдерінің көмегімен күшейіп жатқанын білді. Елени бұл артықшылықты бейтараптандыру үшін армян Матеусті Португалияға көмек сұрауға жіберді. Бірақ португалдық жауап 9 сәуірде Массаваға келген Dom Rodrigo de Lima бастаған елшілікпен бірге Ефиопияға көп уақыттан кейін ғана жетті. Олар Эфиопияның таулы аймақтарын кезіп, сол жылдың 19 қазанында Дауиттің лагеріне жетті. Франсиско Альварес императорды былай сипаттады:

Біз Престер Жоанды алты сатырдан тұратын, өте әсем безенділген платформада отырғаннан көрдік. Оның басында алтын мен күмістен жасалған биік тәж болды, яғни жоғарыдан төменге қарай алтын және күміс бөліктерінен, ал қолында күміс крест бар еді. Оның аузы мен сақалын жабатын көк түсті тафта матасы болды, оны уақыт-уақыт төмен түсіріп, оның бүкіл беті көрінетін, сосын қайтадан көтеріп алатын. Престер алтын жібек шапан мен кең жеңді жібек көйлек киген еді. Оның тізесінен төмен қарай, епископтың алжапқышы сияқты, жақсы жайылып тұрған жібек және алтыннан жасалған бай матасы болды, ол мәртебелі түрде отырды, қабырғадағы Құдай Әкесінің суреті сияқты. Жасы, терісінің түсі және дене бітімі бойынша ол жас жігіт, аса қара емес. Оның терісі каштан түсті немесе құлынды болуы мүмкін, түсі өте қара емес, ол өте әдепті, орташа бойлы адам, оның жиырма үш жаста екенін айтты, және ол солай көрінеді, оның беті дөңгелек, көздері үлкен, мұрыны ортасынан жоғары, сақалы өсуде. Оның сыртқы келбеті мен мәртебесі оның ұлылығына сай. 1517 жылы португалдық флот мұсылман бекінісі Зейлаға шабуыл жасап, оны өртеп жіберген кезде, оның адал ізбасары, марқұм әкесі Гебре Андриас монахы, Адалдың әмірі Махфузды өлтірді. Дауит содан кейін Адалды қиратып, Дакардағы Мұхаммед ибн Азхар әд-Дин сұлтанның резиденциясын қиратты. Замандастары мұсылмандық қауіп Ефиопияға ақыры соққы берді деп қорытынды жасады, сондықтан Португалиядан келген дипломатиялық миссия ақыры келгенде, Дауит Еленидің кеңесін елемей, Матеусқа келісімдер туралы келіссөздер жүргізуге құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Алты жылдан кейін португалдар кемеге мініп, жағдайды өздері бақылап отыр деп ойлаған басқарушы топты қалдырды. Пауль Б. Хензе атап өткендей, "Олар жаңылысты". Эфиопиялық жылнамаларға сәйкес, Дауит билікке келгеннен кейін 20 жыл өткен соң, Ахмед Ибрагим есімді жас жігіт Адал басшыларына қарсы көтеріліп, аймақта үрей туғызды. Дауит өзінің генералы Делғанды Адалға қарсы күресуге жіберді, бірақ Абиссиния армиясы Хубат шайқасында Ахмедтің жауынгерлерінен жеңілді.

We saw the Prester John sitting on a platform of six steps very richly adorned. He had on his head a high crown of gold and silver, that is to say, one piece of gold and another of silver from the top downwards, and a silver cross in his hand; there was a piece of blue taffeta before his face which covered his mouth and beard, and from time to time they lowered it and the whole of his face appeared, and again they raised it. The Prester was dressed in a rich mantle of gold brocade, and silk shirts of wide sleeves. From his knees downwards he had a rich cloth of silk and gold well spread out like a Bishop's apron, and he was sitting in majesty as they paint God the Father on the wall. In age, complexion, and stature, he is a young man, not very black. His complexion might be chestnut or bay, not very dark in color; he is very much a man of breeding, of middling stature; they said that he was twenty three years of age, and he looks like that, his face is round, the eyes large, the nose high in the middle, and his beard is beginning to grow. In presence and state he fully looks like the great lord that he is. A follower of his late father, the monk Gebre Andrias slayed Emir Mahfuz of Adal in 1517 about the same time a Portuguese fleet attacked Zeila, a Muslim stronghold, and burned it. Dawit would then proceed to ravage Adal and lay waste to Sultan Muhammad ibn Azhar ad Din's residence in Dakkar. Contemporaries concluded that the Muslim threat to Ethiopia was finally over, so when the diplomatic mission from Portugal arrived at last, Dawit denied that Mateus had the authority to negotiate treaties, ignoring Eleni's counsels. After a stay of six years, the Portuguese at last set sail and left a governing class who thought they were securely in control of the situation. As Paul B. Henze notes, "They were mistaken." According to Ethiopian chronicles, two decades into Dawit's ascension, a young man by the name Ahmed Ibrahim had rebelled against the Adal leaders and spread terror in the region. Dawit sent his general Delghan into Adal to confront him however the Abyssinian army was defeated at the Battle of Hubat by Ahmed's warriors.

Эфиопия Адал соғысы

1520 жылы сұлтан Әбу Бәкір ибн Мұхаммед қайтыс болғаннан кейін, жас генерал және имам Ахмад ибн Ибрахим әл-Гази Адал сұлтандығында билігін нығайтты, және Омар Динді сұлтан етіп тағайындады. Осыған дейін Осман империясы Мамлюк Мысырын бағындырып, Қызыл теңіз аймағына қарай кеңеюді көздеген еді. Эфиопиялықтар бұрын Исақ I патшалығы тұсында мамлюктерден қару-жарақ ұрлаған, бірақ оларды пайдаланбаған. 1520 жылдары император Лебна Денгел португалдықтардан екі дөңгелек зеңбірек сатып алды, сондай-ақ түріктерден он төрт мылтық алды. Осылайша, ол 1527 жылғы Османдықтардың қолдауымен жасалған шапқыншылыққа жеткілікті жабдықталмады, онда мыңдаған түрік және араб кремнийлі мылтықтары мен мүйізді мылтықтары болды. Имам Аваш өзенін кешіп, 1528 жылы Фатагарға кірді, Дауыт әскерімен келгенге дейін Бадеке қаласын тонап, өртеп жіберді. Ол Аваш өзенінің саласы Самарадан кері шегіне бастады. Имамның ізбасарлары эфиопиялық жерлерге жылдам шабуылдар жасап, тез үйлеріне оралуға үйренген еді; олар майдан шайқастарында тәжірибесіз болды, және Ахмад Грагн көптеген дезертирлермен күресті. Император Дауыт имам Ахмад Грагннің әскерлерімен кездесті, және олар 1529 жылдың 7 немесе 9 наурызында Шимбра Куре шайқасында шайқасты, бірақ имамның әскерін жоя алмады. Араб Факих сол қанаттағы көптеген сомалилер шайқас алаңынан қашқанын, эфиопиялықтар оларды қуғанда көптеген адамдарын өлтіргенін, бірақ оң қанаттағы Харла және Малассай өздерінің позицияларын сақтап қалғанын айтады. Имам үшін нақты жеңіс болмаса да, бұл шайқас имамның ізбасарларына олар эфиопиялық әскермен күресіп, жеңе алатынын көрсетті. Имам Ахмад Грагн келесі екі жылды Аваштан тыс жерде өткізді, бірақ 1531 жылы Эфиопияға шабуылға оралды, онда ол Африка мүйізіндегі алғашқы зеңбірекпен генерал Эсламудың әскерін шашыратты. Дауыт Эфиопияның таулы аймақтарына шегініп, Бет-Амхараға ("Амхара үйі") апаратын жолдарды нығайтуға мәжбүр болды, шығыс және оңтүстік аймақтарды өзінің генералы Васан Сагадтың қорғауында қалдырды. Бірақ Васан Сагад 29 шілдеде (5 Нахасе 1524 А.М.) Урай Утманмен шайқас кезінде Бусат тауының жанында қаза тапты, және оның әскері шашырап кетті. Имам 27 қазанда Амба Сел шайқасында императорды таңқалдырды, онда император дерлік тұтқындалды, Р.С. Уайтвейдің сөзімен айтқанда, бұл Лебна Денгельді "жауына қарсы майдан шайқасына түсуге мүмкіндік бермейтін" жағдайға түсірді. Имамның ізбасарлары Бет-Амхараға құйылып кірді, кездесетін әрбір шіркеуді тонады, соның ішінде Мекане Селасси, Атронса Марьям, Дебре Нагвадгвад және Ганата Гиоргис. Император Дауыт Абай өзенінің артына, Годжамның салыстырмалы қауіпсіздігіне шегінді. Тек Амба Гешендегі патшалық резиденциясын басып алуға сәтсіздік мұсылмандардың жылдамдығын баяулатты. 1533 жылдың сәуір айында Ахмад тағы да Дебре Берханда әскерін жинады, Тиграй, Бегемдер және Годжамның солтүстік аймақтарын бағындыру немесе кем дегенде қирату үшін. Эфиопия және Дауыт осы шабуылдардан ауыр қаза тапты. Сионның Мария Анамыз шіркеуі қиратылды, ал Тана көліндегі аралдардағы мүліктер тоналды. Дауыттың үлкен ұлы Фиктор 1537 жылдың 7 сәуірінде Вагтың Зара қаласында Ахмадтың лейтенантымен өлтірілді; тағы бір ұлы Менас 1539 жылдың 19 мамырында тұтқындалды, және кейін Йеменге жіберілді.

With the death of Sultan Abu Bakr ibn Muhammad in 1520, a young general and imam, Ahmad ibn Ibrahim al Ghazi, consolidated his hold on the Adal Sultanate, making his candidate Umar Din sultan. Shortly before this, the Ottoman Empire had conquered Mamluk Egypt and were looking to expand into the Red Sea region. The Ethiopians had previously stolen firearms from the Mamluks during the reign of Yeshaq I but had not put them to use. In the 1520s, Emperor Lebna Dengel bought two swivel guns from the Portuguese, as well as fourteen muskets acquired from Turks, he was thus ill equipped for the Ottoman backed invasion in 1527 which included thousands of Turkish and Arab flintlocks and matchlocks. The Imam crossed the Awash River and entered Fatagar in 1528, looting and burning the town of Badeqe before Dawit could arrive with his army. He began to withdraw, retreating across the Samara, a tributary of the Awash. The Imam's followers were accustomed to making lightning raids on Ethiopian territory, swiftly attacking and quickly returning home; they had no experience in pitched battles, and Ahmad Gragn struggled with numerous desertions. The Emperor Dawit caught up with Imam Ahmad Gragn's forces, and they engaged in battle on either 7 or 9 March 1529, at the Battle of Shimbra Kure, but failed to destroy the Imam's army. Arab Faqīh states that many Somali on the left flank retreated from the battlefield, with the Ethiopians pursuing them and killing a large number of their men, but that the Harla and the Malassay on the right flank managed to hold their ground. While not a clear victory for the Imam, this battle still proved to the Imam's followers that they could fight and defeat the Ethiopian army. Imam Ahmad Gragn spent the next two years preoccupied beyond the Awash, but returned to attack Ethiopia in 1531, where he scattered the army under the general Eslamu by firing the first cannon in the Horn of Africa. Dawit was forced to withdraw into the Ethiopian highlands and fortify the passes into Bet Amhara ("the House of Amhara"), leaving the territories to the east and south under the protection of his general Wasan Sagad. However, Wasan Sagad was slain near Mount Busat while fighting Ura'i Utman on 29 July (5 Nahase 1524 A. M.) and his army scattered. The Imam surprised the Emperor at the Battle of Amba Sel on 27 October, where the Emperor was almost captured, a reversal, in the words of R. S. Whiteway, that left Lebna Dengel "never in a position to offer a pitched battle to his enemies." The Imam's followers poured into Bet Amhara, pillaging every church they found, including Mekane Selassie, Atronsa Maryam, Debre Nagwadgwad and Ganata Giyorgis. Emperor Dawit fell back behind the Abay River to the relative security of Gojjam. Only their failure to capture the royal compound at Amba Geshen slowed the Muslims down. In April 1533, Ahmad once again assembled his troops at Debre Berhan to conquer—or at least ravage—the northern regions of Tigray, Begemder, and Gojjam. Both Ethiopia and Dawit suffered heavily from these assaults. The Church of Our Lady Mary of Zion was destroyed, and the establishments on the islands of Lake Tana looted. Dawit's eldest son Fiqtor was killed at Zara in Wag by a lieutenant of Ahmad on 7 April 1537; another son, Menas, was captured on 19 May 1539, and later sent to Yemen.

Кейінгі өмірі

Өзінің патшалығында заңнан тыс өмір сүрген жылдары, Имам Ахметтің әскерлері – Малассайдың үздіксіз қуғынымен, Давит патшайым Еленидің Еуропадан көмек сұраудағы даналығын түсініп, Дом Родриго де Лимамен бірге Эфиопияға келген Жоао Бермудесті әскери көмек сұрау үшін жіберді. Бермудес Лиссабонға сапар шегіп, Португалияның Иоанн III оны құрметпен қарсы алды. Патша оның «Эфиопия патриархы» атағын мойындады, бұл атақ Рим папасымен ресми түрде бекітілген еді. Иоанн III оған Үндістандағы португал вице-короліне жолданған хаттарды да тапсырды, онда мұсылмандарға қарсы күресте Абиссиния патшасына көмектесу үшін төрт жүзден бес жүзге дейін сарбазбен бірге кемелерді дереу жіберуге бұйрық берілді. 1539 жылы Грагн Давитқа елшілік жіберіп, оның қызына үйленуді сұрады және егер ол бас тартса, оған паналауға ешкім қалмайтынын айтты. Патша: «Сенің сеніміңнен күдіктенемін, сондықтан саған қызымды бермеймін. Сендердің билігіңе түсуден гөрі, зор қуатымен және мейірімімен Алла Тағаланың құлы болу артық», - деді. Грагн ашуланып, патшаны қуалауға кірісті, ол шөлден шөлге жалаңаяқ, аштық, шаршау және аурудан зардап шегіп қашты. Давит Дембияда болғанда, Малассайлар келіп, оның көптеген әскерлерін тұтқынға алды, ол бірнеше адал ізбасарларымен бірге Симен еліндегі Челмефра тауына қашуға мәжбүр болды. Давит осы жерде уақытша паналады, бірақ Малассайлар оны қайтадан қуды. Текезе өзеніне жеткен соң, ол өзеннен өтіп, Табрға жетті. Сол жерде ол шіркеулерді тонаған Тиграйдың Адал әкімі Ахмад әл-Динды өлтіруге қол жеткізді. Бірақ көп ұзамай, Давит Дебре Дамода белгісіз шабуылшының қолынан төсегінде қаза тапты. Давиттің орнын оның ұлы Гелаудевос басты, өйткені оның ұлы Менас Давит қайтыс болғанға бір жыл бұрын Ахмадқа тұтқынға түскен еді. Оның босатылуы 1543 жылы патшайым Себле Вонгэл оны Вайна Дага шайқасынан кейін Бати дель Вамбара мен Ахмедтің тұтқынға алынған ұлына айырбастағанда ғана мүмкін болды. Давит II-нің кіші ұлдарының бірі Якуб Шевадағы Менз провинциясында жасырынған. Якубтың немересі Сусень I 1604 жылы әртүрлі туыстарын жеңіп, император атанды және Соломон әулетінің Гондар тармағын құрды. Тағы бір немересі Соломон әулетінің Шеван тармағын құрды.

During the years he lived as an outlaw in his own realm constantly hounded by Imam Ahmed's soldiers the Malassay, Dawit came to see Queen Eleni's wisdom in reaching out to Europe for help, and he dispatched João Bermudes, who had arrived in Ethiopia with Dom Rodrigo de Lima, to request for military assistance. Bermudez traveled to Lisbon, where he was honorably received by John III of Portugal. The king acknowledged his title of "Patriarch of Ethiopia", which had been officially approved by the Pope. John III also provided him with letters addressed to the Portuguese Viceroy in India, directing the immediate dispatch of ships along with four to five hundred soldiers to assist the Abyssinian king in combating the Muslims. In 1539, Gragn sent an embassy to Dawit and asked for his daughter in marriage, and pointed out to him that if he refused to do so, there was no one left with whom he could take refuge. The king replied, "I will not give her to you for you are an unbeliever; it is better to fall into the power of the Lord, Whose majesty is as great as His mercy, than into yours." Gragn was furious, and began a pursuit of the king, who wandered from desert to desert in nakedness, suffering from hunger, exhaustion and sickness. When Dawit was in Dembiya, the Malassay came and captured most his soldiers, and he was force to flee with a few loyal followers to the mountain of Tchelmefra in the country of Simien. Dawit found refuge in this location but was once again pursued by the Malassay. Upon reaching the Tekezé River, he successfully crossed it and reached Tabr. There, he succeeded in killing Ahmad al Din, the Adalite governor of Tigray, who had been plundering churches. Shortly after, Dawit was stabbed to death in his bed by an unknown assailant at Debre Damo. Dawit was succeeded by his son Gelawdewos, as his son Menas had been captured by Ahmad a year before Dawit died. His release was not secured until 1543, when Queen Seble Wongel exchanged him for the captured son of Bati del Wambara and Ahmed after the Battle of Wayna Daga. One of Dawit II's younger sons, Yaqob, is said to have stayed behind to hide in the province of Menz in Shewa. Yaqob's grandson Susenyos I defeated his various second cousins in 1604 to become Emperor and started the Gondar line of the Solomonic dynasty. Another grandson started the Shewan line of the Solomonic dynasty.