Галаўдевос: Эфиопия императоры және Әхмед Граңға қарсы күресі

Кіріспе

1540 жылдан 1559 жылға дейін Эфиопия императоры

Ерте билік

Дәуіт II-нің әйелі Себле Вонгелден туған ұлы, әкесі Гелаудевос қайтыс болғаннан кейін 1540 жылдың 2 қыркүйегінде 18 жасында таққа отырды. Ахмед Грагн Әбіссинияны басып алған кезде Галавдевос бастапқыда Гафат провинциясына паналады. Жас болса да, келесі бірнеше айда ол Эфиопияның солтүстігіндегі Адалит гарнизондарына бірнеше сәтті шабуылдар жасады. Португалдар Эфиопияға келген кезде Гелаудевос Шиваның солтүстігінде мұсылмандық оккупацияға қарсы шағын партизандық қозғалысты басқарды. Португалдықтардың келгенін естігенде, ол солтүстікке қарай жорықтап, олармен қосылғысы келді, бірақ португалдар Тиграй провинциясында Ахмад Гранмен шайқас бастаған еді. Жас император солтүстікке қайта оралып, Вофладан аман қалған португалдармен және анасы, патшайым Себле Вонгелмен «Иуделер тауында» кездесті, оны Уайтвей Амба Сел деп атады. Олар Ахмад ибн Ибрахим әл-Газидің Тана көлінің жағасында орналасқанын біліп, 1543 жылдың 21 ақпанында Уайна Дага шайқасында оны кездестірді, имамды жеңіп, өлтірді. Ахмадтың өлімінен кейін Гелаудевос бассыз қалған мұсылман әскерлерін жоғарыдағы аймақтардан айтарлықтай қарсылықсыз ығыстыра алды. Содан кейін ол имамның жағына өткен көптеген эфиопиялықтарға назар аударды, олардың кейбіреулері өзін алға жылжыту үшін, ал енді біреулері өзін сақтау үшін өткен. Мигель де Кастанхосоның айтуынша, кейбіреулері кешірім күтініп Гелаудевоске келді, бірақ олар атқыланды, ал көптеген басқаларына қауіпсіз өтуге рұқсат берілді, «өйткені имам Ахмадқа қосылғандар сонша көп еді, егер ол барлығын өлтіруге бұйырғанда, ол жалғыз қалар еді». Уайна Дага шайқасындағы жеңісінен кейін Гелаудевос әкесінің Португалиядан көмек алу үшін елші ретінде жіберген португал дін қызметкері Жоао Бермудеспен айналысуға мәжбүр болды. Бермудес Еуропада өзін Эфиопияның патриархы ретінде таныстырды, ал Эфиопияға оралғаннан кейін Папа Павел III оны патриарх етіп тағайындағанын мәлімдеді. Бермудес Эфиопиядағы уақыты туралы баяндамасында Гелаудевос билігінің басында ол Көк Нілдің оңтүстігіндегі Гафатқа қуылғанын айтты. Оның аргументтеріне жауап ретінде Гелаудевос өзінің сенімін жазды, ол Эфиопия православиелік Тевахедо шіркеуінің миафизизмін қорғады. Ричард Панкхерсттің сөзіне сүйенсек, Гелаудевос сенімі эфиопиялық христиандарға «сенбі күнін сақтауға, сүндеттеуге және шошқа еті мен басқа да «ластанған» тағамдарды жеуге тыйым салуға берік тұруға» көмектесті.

The son of Dawit II by his wife, Seble Wongel, after the death of his father Gelawdewos succeeded to the throne on 2 September 1540 at the age of 18. During Ahmed Gragn occupation of Abyssinia, Galawdewos initially took refuge in the province of Gafat. Despite his youth, over the next few months he made several successful attacks on the Adalite garrisons in northern Ethiopia. At the time of the Portuguese arrival in Ethiopia Gelawdewos was in northern Shewa leading a small guerrilla movement against the Muslim occupation. When he heard of the Portuguese arrival he marched northward to join them but the Portuguese have already started fighting Ahmad Gran in the province in of Tigray. The young emperor was able to make his way back up north where he met with the Portuguese survivors of Wofla and his mother Queen Seble Wongel at the "Mountain of the Jews", which Whiteway identifies as Amba Sel. They soon discovered that Ahmad ibn Ibrahim al Ghazi was camped near the shores of Lake Tana and met him at the Battle of Wayna Daga on 21 February 1543, defeating and killing the Imam. With Ahmad's death, Gelawdewos was easily able to eject the leaderless Muslim forces from the highlands without encountering any significant resistance. He then turned his attention to the numerous Ethiopians who had crossed over to the Imam's side, either to further themselves or out of self preservation. While some presented themselves to Gelawdewos expecting to be pardoned only to be executed, to many others he granted his safe conduct, according to Miguel de Castanhoso, "for there were so many [who had joined Imam Ahmad] that had he ordered all to be killed, he would have remained alone." Following his victory at Wayna Daga, Gelawdewos had to deal with João Bermudes, a Portuguese priest whom his father had sent as his ambassador to secure help from Portugal. Bermudes had represented himself in Europe as the Patriarch of Ethiopia, and once he returned to Ethiopia, he claimed he had been appointed by Pope Paul III as Patriarch. According to Bermudes' own account of his time in Ethiopia, early in the reign of Gelawdewos he was banished to Gafat, south of the Blue Nile. In response to his arguments, Gelawdewos wrote his Confession of Faith, which defended the Miaphysitism of the Ethiopian Orthodox Tewahedo Church. According to Richard Pankhurst, Gelawdewos' Confession helped his fellow Ethiopian Christians to remain "steadfast in their adherence to Sabbath observance, circumcision, and the prohibition against pork and other 'unclean' foods."

Үгіт-насихат

Имамның қайтысы мен Ваня Дағадағы жеңілістен кейін Даваро және Бали аймақтары Имам Ахмад ибн Ибрахимның туысы Везер Аббастың бақылауына өтті. Аббас содан кейін Шиуадағы христиан қалаларына күшті шабуыл жасады. Жас император Гелаудевос оған қарсы жорыққа шықты, ал Аббас әскерімен императорды күтіп алды. Бұл шайқаста Гелаудевос жеңіске жетті, Аббас және оның барлық сардарлары қаза тапты. Гелаудевос Вежде тұруға шешім қабылдады, онда ол астанасын орнатып, патшалық сарайын құрып, сарай салдырды. Содан кейін Гелаудевос Адалдан басқа барлық мұсылман провинцияларын бағындырды. Ол Даваро, Фетегар, Бали және Хадия провинцияларын жаулап алды. Эфиопия патшасы одан кейін Эфиопияның оңтүстік-батысына назар аударды. 1548 жылдың басында Гелаудевос әскерін империяның батыс шетіне, мүмкін Бизамоға, Дамот провинциясының шегінен тысқары, сол кезде мұсылман емес халықтар тұрған жерге жорыққа бастады. Гелаудевос батыста жорық жүргізіп жатқанда, адалиттер Давароға шабуыл жасады. Гелаудевосқа адал Фануил оларды кері қайтарды. Кейін Гелаудевос шайқасқа қатысқан аймаққа келді, ол Адал аймағына жорық жасады, онда ол көптеген олжа, құлдар, алтын мен күміс алды және алты айдан кейін елге оралғанға дейін оларды халқының арасында кеңінен таратты. Император содан кейін Фануилге «Зайлаға қарай елге» ілгерілеуді бұйырды, онда ол екі белгілі мұсылман басшысын өлтірді, бірақ Нұр ибн Мұжахид қашып кетті. 1549 жылдың соңында Гелаудевос Адал аумағына тағы бір ірі шабуыл жасады, және шежіреші айтқандай, «мұсылдар христиан таулы аймағын қаншалықты қиратқан болса, солай қиратты». Ол бес ай бойы осы операцияны жүргізді, оның барысында ол Эфиопия-Адал соғысында тұтқындалған көптеген христиан құлдарын босатып, өз кезегінде көптеген мұсылман тұтқындарын құлдарға айналдырды. Сондай-ақ ол Адалдың маңызды тұлғаларының бірі – Аббасты тұтқындады, бірақ Әмір Нұр тағы да қашып құтыла алды. 1559 жылы Нұр ибн Мұжахид 1800 атты және 500 мылтықпен қаруланған, сондай-ақ көптеген қылыш және садақ ұстаған әскермен Фатғарға тағы шабуыл жасады. Осы қауіпке қарсы тұру үшін Гелаудевос Камбатадан Рас Хамалмал мен Рас Фасилге Харарға қарсы екі әскерді басқаруды бұйырды, олар оны сәтті басып алып, Валасма әулетінің соңғы өкілі Баракат ибн Омар Динды өлтірді. Гелаудевос содан кейін өз әскерін басқарды. 1559 жылдың 23 наурызында император әскері Нұр ибн Мұжахид әскерімен Фатғар шайқасында Неч Сар деген жерде кездесті, онда Харари шежіресінде айтылғандай, Гелаудевос шайқаста қаза тапты. «Шайқастың басында Гелаудевосқа оқ тиді, бірақ ол Харари атты әскерінің оны қоршауына дейін күресуді жалғастырды, олар оны найзаларымен жерге құлатты», - деп мәлімдеді Панкхёрст. Гелаудевос жиырмадай атты әскермен қоршалған, олар оның белдемесін найзамен тесіп өлтірді. Әмір Нұр императордың басын Саад ад Дин II еліне жіберді, содан кейін Эфиопия аумағын тонау үшін жорыққа шықты, кейін үйіне оралды. Саяхатшы Ричард Фрэнсис Бертон сәл өзгеше оқиғаны баяндап, Гелаудевос Дебре Верк қалпына келтіру жұмыстарын бақылап отырғанда, Әмір Нұрдан оны шайқасқа шақыратын хабар алғанын айтты. Император әмірмен кездескенде, дін қызметкері Гелаудевос өмірін қажетсіз тәуекелге салатынын періште Жәбірейілдің айтқанын ескертті, бұл Эфиопия әскерінің көп бөлігінің қашуына себеп болды. Г. В. Б. Хантингфордтың айтуынша, Гелаудевос денесі Сайнт маңындағы Тадбаба Марямға жерленді, ал саудагерлер Эфиопияға әкелген оның басы Энсакияда (қазіргі Анцокияна Гемаза) киелі Гелаудевос мазарында жерленді.

Following the Imam's death and defeat at Wanya Daga, the regions of Dawaro and Bali fell under the control of Vizier Abbas, the nephew of Imam Ahmad ibn Ibrahim. Abbas then launched a fierce attack on a number of Christian towns in Shewa. The young Emperor, Gelawdewos, made his way to confront him and Abbas rushed with his army to meet the Emperor. Gelawdewos was victorious in this engagement and Abbas with all his captains were killed. Galawdewos decided to remain in Wej where he established his capital, stationed his royal court and built a palace there. Gelawdewos then conquered all of the Muslim provinces except for Adal. Among the provinces he conquered were Dawaro, Fetegar, Bali, and Hadiya. The Ethiopian king then focused on the southwestern side of Ethiopia. In early 1548, Gelawdewos led his army in campaign to the western fringes of the Empire, perhaps in Bizamo, beyond the province of Damot, which was then inhabited by pagans. Whilst Gelawdewos was campaigning in the west, the Adalites would launch an invasion of Dawaro. Gelawdewos's vassal Fanu'el succeeded in repulsing him. Gelawdewos later arrived in the region where he took the offensive, he marched into the region of Adal where he took much loot, slaves, gold and sliver and was said to have distributed it most generously among his subjects before returning six months later. The Emperor then ordered Fanu’el to advance "into the country towards Zayla" where he reportedly killed two prominent Muslim leaders, however Nur ibn Mujahid was able to escape. In late 1549, Gelawdewos followed up with another large scale attack into Adal territory, and as the chronicler claims, “to ravage it like how the Muslims ravaged the Christian highlands”. He spent five months in this operation during which he freed numerous Christian slaves that had been taken during the Ethiopian Adal War and in his turn enslaved many Muslim captives. He also captured ‘Abbas, one of the principal figures of Adal, although Emir Nur was able to escape once again. In 1559, Nur ibn Mujahid invaded Fatagar again with a force comprising 1800 horsemen and 500 riflemen, and numerous sword and bow wielding troops. To face that threat, Gelawdewos ordered Ras Hamalmal of Kambata and Ras Fasil to lead two armies against Harar, which they successfully took and killed Barakat ibn Umar Din, the last member of the Walasma dynasty. Galawdewos then led his own troops, hastily assembled. On 23 March 1559, the imperial army met Nur ibn Mujahid force in the Battle of Fatagar at a place named Nech Sar, where, according to a Harari chronicle, Gelawdewos was killed in battle. "Early in the engagement Galawdéwos was hit by a bullet, but continued to fight until surrounded by a score of Harari cavalry, who struck him fatally to the ground with their spears," according to Pankhurst. Galawdewos was surrounded by about twenty horsemen who pierced his loin with a lance

Emir Nur had the Emperor's head sent to the country of Sa'ad ad Din II, then rode off to plunder Ethiopian territory before returning home. The explorer Richard Francis Burton tells a slightly different account, adding that Gelawdewos had been supervising the restoration of Debre Werq when he received a message from Emir Nur challenging him to combat. When the Emperor met the Emir, a priest warned that the angel Gabriel had told him Gelawdewos would needlessly risk his life—which caused most of the Ethiopian army to flee. According to G. W. B. Huntingford, Gelawdewos' body was buried at Tadbaba Maryam near Sayint and his head, which was brought back to Ethiopia by some traders, was buried in Ensaqya (now in Antsokiyana Gemza) in the Tomb of Saint Gelawdewos.

Отбасы

Гелаудевтің ұлдары болмады, бірақ Сабана Гийоргис және Машихавит есімді екі қызы болды.