Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Литва қазір Еуропаның Балтық аймағындағы ел.
Lithuania is now a country in the Baltic region of Europe.
Литва Ұлы Кенәзі (12511569)
Литва мемлекетінің қалыптасуының алғашқы кезеңдерінде аймаққа бірнеше "жерлер" (литва: көпше žemės, жалғыздық žemė) кірді, мысалы Нальша, Дельтува және Литва (сонымен қатар басқалар), олардың әрқайсысын аймақтық князь басқарды. Патша Миндаугас мемлекетті біріктірген кезде көптеген аймақтық князьдарды өлтірді, қуғынға түсірді немесе бағындырды. Бұл жерлер жаңа билеушінің иелігіне қосылды немесе оның отбасы мүшелеріне берілді. Литва Ұлы Княздығы славян жерлеріне кеңейген кезде, алынған княздіктердің құқығы Ұлы князьдың ұрпақтарына немесе оның басқа туыстарына берілді. Мысалы, Миндаугас орталығы Наварудакта орналасқан Қара Рутенияны ұлы Вайшвилкасқа берді, ал Ұлы князь Гедимин (1316–1341) ағасы Теодорасты Киевке жіберді. Бұл жүйенің үлкен кемшіліктері болды: княздіктер жартылай тәуелсіз болып қалды және орталық үкіметпен байланыстары әлсіз болды. Бұл княздіктердің билеушілері Ұлы князьға қарсы күшті бәсекелес ретінде танылатын, бұл жиі билік күресіне әкеп соқты. Олар бірте-бірте Ұлы Княздықтың әкімшілік құрамына енгізілді. Киев воеводалығы 1471 жылы құрылды, ал 1504 және 1514 жылдар аралығында тағы бес воеводалық құрылды. Самогитиядан басқа Ұлы Княздықтың бүкіл аумағы 12 воеводалыққа бөлінді.
In the earliest stages of the formation of the Lithuanian state, the area included several "lands" (Lithuanian: plural – žemės, singular – žemė), such as Nalšia, Deltuva and Lietuva (as well as others), each ruled by a regional duke. When King Mindaugas unified the state, he killed, expelled, or subjugated most of the regional dukes. The lands were either added to the new ruler's domain or granted to members of his family. As the Grand Duchy of Lithuania expanded into Slavic lands, title to the acquired principalities was given to the Grand Duke's offspring or to others of his relatives. For example, Mindaugas granted Black Ruthenia with its center in Navahrudak to his son Vaišvilkas, Grand Duke Gediminas (1316–1341) sent his brother Teodoras to Kiev. This system had major disadvantages: the principalities remained semi independent with loose ties to the central government. Rulers of these principalities could operate as powerful rivals to the Grand Duke, a situation that led to frequent power struggles. they slowly became incorporated into the administration of the Grand Duchy. The Kiev Voivodeship was established in 1471, five other voivodeships were set up between 1504 and 1514. The entire territory of the Grand Duchy, with exception of Samogitia, was divided into 12 voivodeships.
Ресей империясы (17951914)
Ресей империясы кезінде бұрынғы Ұлы Литва княздігінің аумағы губернаторлықтарға (орысша: губерния, литваша: губерnija) және уезддерге (орысша: уезд, литваша: apskritis) бөлінді. Мұндай жүйе Ресейде 1775 жылғы реформалар барысында енгізілді. 1801 жылы Литва губернаторлығы Литва Вильна губернаторлығы және Литва Гродно губернаторлығы болып екіге бөлінді. Қырық жыл өткен соң, "Литва" сөзі еуропалық екі атаудан және ресми карталардан алынып тасталды. Бұрынғы Ұлы Литва княздігінің аумағы Солтүстік-Батыс Край деп белгілі болды. 1861 жылы жеке меншік құқығы жойылғаннан кейін шаруалар азаматтық құқықтарға ие болды, соның ішінде өзін-өзі басқару құқығына. Осы құқықты іске асыру үшін қалалық округтер (орысша: волость, литваша: valsčius) және елді мекендер (орысша: мир (әлеуметтік), литваша: seniūnija) құрылды. 1861 жылдың соңына қарай Вильна губернаторлығының 181 қалалық округінде 1479 елді мекен, Ковно губернаторлығының 153 қалалық округінде 1033 елді мекен болды. Елді мекендер ақсақалды (орысша: starosta, литваша: seniūnas) және қалалық округ кеңесіне (литваша: valsčiaus sueiga) өкілдерді сайлады. Дегенмен, бұл институттардың өкілеттігі шектеулі болды және жергілікті ақсүйектерге тәуелді еді. Билік билеушілердің (губернаторлардың) қолында шоғырланды, олардың барлығын патша тағайындады.
Under the Russian Empire, the territory of the former Grand Duchy of Lithuania was divided into governorates (Russian: guberniya, Lithuanian: gubernija) and districts (Russian: uyezd, Lithuanian: apskritis). Such system was introducing in Russia during the reforms of 1775. In 1801 Lithuania Governorate was split into Lithuania Vilna Governorate and Lithuania Grodno Governorate. Forty years later the word "Lithuania" was dropped from the two names and official maps of Europe. The territory of the former Grand Duchy of Lithuania became known as the Northwestern Krai. In 1861, after announcing the abolition of serfdom, peasants acquired civil rights, among them a right to self governmence. To facilitate such a right townships (Russian: volost, Lithuanian: valsčius) and elderates (Russian: [[Mir (social), Lithuanian: seniūnija) were established. By the end of 1861 there were 1,479 elderates in 181 townships of Vilna Governorate and 1,033 elderates in 153 townships of Kovno Governorate. The elderates would elect an elder (Russian: starosta, Lithuanian: seniūnas) and representatives to a township council (Lithuanian: valsčiaus sueiga). However, these institutions had very little power and were dependent on the local nobles. The power was concentrated in the hands of governors, all of whom were appointed by the tsar.
Кеңес жүйесі (1940-1994)
Литва 1940 жылғы 15 маусымда Кеңес Одағы тарапынан басып алынды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғысты қамтамасыз ету мақсатында билік әкімшілік бөліністерге елеулі өзгерістер енгізбеді, тек қана ақсақалдықтар апилинке деп атауға ие болды. 1944 жылғы екінші оккупациядан кейін округтердің саны 26-дан 41-ге дейін өсті: 1946-1947 жылдары он бір округ қосылды, ал 1949 жылы тағы төрт округ құрылды. 1947 жылдың соңында 37 округ 320 қалашыққа бөлінді, олар өз кезегінде шамамен 2900 апилинкеге бөлінді. Алғашқы оккупацияның 10 жылдығына дейін соғыс аралық кезеңдегі барлық жүйе таратылды. Жаңа жүйе басқа Кеңес Республикаларындағы жүйемен үйлесімді болды. 1950 жылғы 20 шілдеде Литва КСР төрт облысқа (орыс тілінде: область, литва тілінде: сritis) бөлінді. Қалашықтар таратылды, ал аудандар апилинкелерге бөлінді. 1984 жылы Литвада 527 апилинке болды. Олар аудандармен салыстырылатын құқықтарға ие болды. Облыстардың өмірі қысқа болды және 1953 жылғы 28 мамырда таратылды, нәтижесінде округтер бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлініс ретінде сақталды. Аудан саны бірнеше рет азайтылды, ал 1962 жылы ол 44-ке орналасты, округтер Литваның жоғары деңгейдегі аумақтық бірліктері болып қала берді.
Lithuania was occupied by the Soviet Union on June 15, 1940. However, due to ensuring World War II the authorities did not introduce major changes to the administrative divisions, just elderates were renamed to apylinkė. After the second occupation in 1944, the number of counties grew from 26 to 41: eleven counties were added in 1946–47 and four more were introduced in 1949. At the end of 1947 there were 37 counties subdivided into 320 townships that were further subdivided into approximately 2,900 apylinkės. The entire interwar system was scrapped for the 10th anniversary of the first occupation. The new system matched that of other Soviet Republics. On July 20, 1950 Lithuanian SSR was divided into four regions (Russian: oblast, Lithuanian: sritis). The townships were abolished and the districts were further subdivided into apylinkės. In 1984 there were 527 apylinkės in Lithuania. They had similar rights as a district. The regions were short lived and on May 28, 1953, they were abolished, leaving the districts as the first level administrative division. The number of districts was reduced several times, and in 1962 it settled at 44. with counties remaining highest level territorial units of Lithuania.
1918 жылдан кейінгі жүйелерді салыстыру
Өлшем Соғыс аралығы (1937) Кеңес дәуірі (1989) Тәуелсіздік (2004) 1-деңгей 2-деңгей 3-деңгей 1-деңгей 2-деңгей 3-деңгей 1-деңгей 2-деңгей 3-деңгей Литва атауы Апскрит Вальшюс Сениуния – Район Апилинке Апскрит Савивалдыбе Сениуния Қанша? 23 260 2545 – 44 423 10 60 524 Өзін-өзі басқару? Иә Иә Жоқ – Иә* Иә* Жоқ Иә Жоқ Орташа халық саны (мыңда) 110,9 9 1 – 27,3** 2,5 348,4 39,0** 6,6 Орташа аумағы (км²) 2420 214 22 – 1449 132 6530 1088 125 * Атақты түрде, бірақ іс жүзінде барлық өзін-өзі басқару мекемелері Литва Коммунистік партиясымен басқарылды. ** Ірі қалаларды есептемегенде.
Measure Interwar (1937) Soviet times (1989) Independence (2004) Level 1 Level 2 Level 3 Level 1 Level 2 Level 3 Level 1 Level 2 Level 3 Lithuanian name Apskritis Valsčius Seniūnija – Rajonas Apylinkė Apskritis Savivaldybė Seniūnija How many? 23 260 2545 – 44 423 10 60 524 Self governing? Yes Yes No – Yes* Yes* No Yes No Average population (in thousands) 110.9 9 1 – 27.3** 2.5 348.4 39.0** 6.6 Average territory (in km2) 2420 214 22 – 1449 132 6530 1088 125 * Nominally, in reality all self governing institutions were orchestrated by the Communist Party of Lithuania ** Without major cities