Кіріспе

Литва қазір Еуропаның Балтық аймағындағы ел.

Литва Ұлы Кенәзі (12511569)

Литва мемлекетінің қалыптасуының алғашқы кезеңдерінде аймаққа бірнеше "жерлер" (литва: көпше žemės, жалғыздық žemė) кірді, мысалы Нальша, Дельтува және Литва (сонымен қатар басқалар), олардың әрқайсысын аймақтық князь басқарды. Патша Миндаугас мемлекетті біріктірген кезде көптеген аймақтық князьдарды өлтірді, қуғынға түсірді немесе бағындырды. Бұл жерлер жаңа билеушінің иелігіне қосылды немесе оның отбасы мүшелеріне берілді. Литва Ұлы Княздығы славян жерлеріне кеңейген кезде, алынған княздіктердің құқығы Ұлы князьдың ұрпақтарына немесе оның басқа туыстарына берілді. Мысалы, Миндаугас орталығы Наварудакта орналасқан Қара Рутенияны ұлы Вайшвилкасқа берді, ал Ұлы князь Гедимин (1316–1341) ағасы Теодорасты Киевке жіберді. Бұл жүйенің үлкен кемшіліктері болды: княздіктер жартылай тәуелсіз болып қалды және орталық үкіметпен байланыстары әлсіз болды. Бұл княздіктердің билеушілері Ұлы князьға қарсы күшті бәсекелес ретінде танылатын, бұл жиі билік күресіне әкеп соқты. Олар бірте-бірте Ұлы Княздықтың әкімшілік құрамына енгізілді. Киев воеводалығы 1471 жылы құрылды, ал 1504 және 1514 жылдар аралығында тағы бес воеводалық құрылды. Самогитиядан басқа Ұлы Княздықтың бүкіл аумағы 12 воеводалыққа бөлінді.

Ресей империясы (17951914)

Ресей империясы кезінде бұрынғы Ұлы Литва княздігінің аумағы губернаторлықтарға (орысша: губерния, литваша: губерnija) және уезддерге (орысша: уезд, литваша: apskritis) бөлінді. Мұндай жүйе Ресейде 1775 жылғы реформалар барысында енгізілді. 1801 жылы Литва губернаторлығы Литва Вильна губернаторлығы және Литва Гродно губернаторлығы болып екіге бөлінді. Қырық жыл өткен соң, "Литва" сөзі еуропалық екі атаудан және ресми карталардан алынып тасталды. Бұрынғы Ұлы Литва княздігінің аумағы Солтүстік-Батыс Край деп белгілі болды. 1861 жылы жеке меншік құқығы жойылғаннан кейін шаруалар азаматтық құқықтарға ие болды, соның ішінде өзін-өзі басқару құқығына. Осы құқықты іске асыру үшін қалалық округтер (орысша: волость, литваша: valsčius) және елді мекендер (орысша: мир (әлеуметтік), литваша: seniūnija) құрылды. 1861 жылдың соңына қарай Вильна губернаторлығының 181 қалалық округінде 1479 елді мекен, Ковно губернаторлығының 153 қалалық округінде 1033 елді мекен болды. Елді мекендер ақсақалды (орысша: starosta, литваша: seniūnas) және қалалық округ кеңесіне (литваша: valsčiaus sueiga) өкілдерді сайлады. Дегенмен, бұл институттардың өкілеттігі шектеулі болды және жергілікті ақсүйектерге тәуелді еді. Билік билеушілердің (губернаторлардың) қолында шоғырланды, олардың барлығын патша тағайындады.

Кеңес жүйесі (1940-1994)

Литва 1940 жылғы 15 маусымда Кеңес Одағы тарапынан басып алынды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғысты қамтамасыз ету мақсатында билік әкімшілік бөліністерге елеулі өзгерістер енгізбеді, тек қана ақсақалдықтар апилинке деп атауға ие болды. 1944 жылғы екінші оккупациядан кейін округтердің саны 26-дан 41-ге дейін өсті: 1946-1947 жылдары он бір округ қосылды, ал 1949 жылы тағы төрт округ құрылды. 1947 жылдың соңында 37 округ 320 қалашыққа бөлінді, олар өз кезегінде шамамен 2900 апилинкеге бөлінді. Алғашқы оккупацияның 10 жылдығына дейін соғыс аралық кезеңдегі барлық жүйе таратылды. Жаңа жүйе басқа Кеңес Республикаларындағы жүйемен үйлесімді болды. 1950 жылғы 20 шілдеде Литва КСР төрт облысқа (орыс тілінде: область, литва тілінде: сritis) бөлінді. Қалашықтар таратылды, ал аудандар апилинкелерге бөлінді. 1984 жылы Литвада 527 апилинке болды. Олар аудандармен салыстырылатын құқықтарға ие болды. Облыстардың өмірі қысқа болды және 1953 жылғы 28 мамырда таратылды, нәтижесінде округтер бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлініс ретінде сақталды. Аудан саны бірнеше рет азайтылды, ал 1962 жылы ол 44-ке орналасты, округтер Литваның жоғары деңгейдегі аумақтық бірліктері болып қала берді.

1918 жылдан кейінгі жүйелерді салыстыру

Өлшем Соғыс аралығы (1937) Кеңес дәуірі (1989) Тәуелсіздік (2004) 1-деңгей 2-деңгей 3-деңгей 1-деңгей 2-деңгей 3-деңгей 1-деңгей 2-деңгей 3-деңгей Литва атауы Апскрит Вальшюс Сениуния – Район Апилинке Апскрит Савивалдыбе Сениуния Қанша? 23 260 2545 – 44 423 10 60 524 Өзін-өзі басқару? Иә Иә Жоқ – Иә* Иә* Жоқ Иә Жоқ Орташа халық саны (мыңда) 110,9 9 1 – 27,3** 2,5 348,4 39,0** 6,6 Орташа аумағы (км²) 2420 214 22 – 1449 132 6530 1088 125 * Атақты түрде, бірақ іс жүзінде барлық өзін-өзі басқару мекемелері Литва Коммунистік партиясымен басқарылды. ** Ірі қалаларды есептемегенде.