Кіріспе

L'Illusion comique – Пьер Корнельдің 1636 жылы жазған комедиялық пьесасы. Метатеатрлық қолданысы (пьеса ішіндегі пьеса) бойынша ол өз заманынан едәуір озық. Ол алғаш рет 1636 жылы Бургундия қонақ үйінде қойылды және 1639 жылы жарияланды. Корнель бұл пьесаны 29 жасында жазды, оған дейін жеті пьеса жазған еді. "Коммикалық иллюзия" оның шығармашылық жолындағы шешуші кезеңді белгілейді. Бұл шығарманы автордың әдеби шеберлігін көрсететін тәлім алу кезеңінің аяқталуы деп санауға болады. Осы туындысында Корнель барлық театр жанрларын пайдаланады: бірінші акт – пасторальдық стильдегі пролог, ал келесі үш акт – Матамордың ерекше кейіпкері төңірегіндегі аяқталмаған комедия. Төртінші және бесінші актілер бәсекелестік, түрмеге қамау және тіпті өлім эпизодтарымен трагикомедияға айналады. Осылайша, "Коммикалық иллюзия" – театр әлемінің қорытындысы, және осы пьесада Корнель театр өнеріндегі шеберлігін толыққанды көрсетеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бірінші акт. Бірінші акт пещераның кіреберісінен басталады, онда Придамант пен Доранте Придаманттың ұлы Клиндордың жоғалуының себебін анықтауға тырысады. Доранте Придамантты көмектесетін сиқыршымен таныстырмақ. Бұл сиқыршы, Алькандр, Придаманттың өзіне келген себептерін дұрыс анықтап, оған ұлын құрылғы арқылы көрсете алатынын айтады. Алькандр Дорантенің кетуін сұрайды. Доранте кеткеннен кейін, Алькандр Придамантқа ұлының жоғалғаннан бері пикаро өмірін өткізетінін және қазір Бордо аймағындағы сарбаздардың капитанына қызмет ететінін айтады. Екінші акт. Екінші актінің басында Алькандр мен Придамант сиқыршының құралына қарап, Клиндор мен оның қожайыны Матаморды көре алады. Клиндор Матамордың мүмкін емес ерліктері туралы мақтануын тыңдап, ресми қызметшісімен бірге келетін Изабелдің келуін күтеді. Клиндор мен Матамор жасырынып, Адраст Изабеллге жақындасады. Ол оның ұсыныстарын қабылдамайды, бірақ бұл оның әкесімен үйлену үшін рұқсат сұрауына кедергі болмайды. Ол кеткеннен кейін Матамор мен Клиндор жасырынған жерінен шығады, ал Матамор басқа жерде шұғыл істерін айтып, хабаршы келгенде кетеді. Клиндормен жалғыз қалғанда, Изабелл оған деген махаббатын қайтадан растайды. Адраст қайтып келгенде, ол қашады. Клиндор да кетеді, ал Адраст Клиндордың өзінің бәсекелесі екеніне күмәндана бастайды. Изабелдің қызметшісі Лиза Адрастеге барып, екеуіне тыңдау керектігін айтады. Жалғыз қалған Лиза Клиндорға ғашық екенін және Адрасты жіберіп, оның әжесіне кек алуды үміттенетінін айтады. Алькандр Придаманды ұлының жағдайы жақсы болатынына сендіреді. Үшінші акт. Үшінші акт Изабелдің әкесі Герантедің оны Адрастеге үйлендіруді қалайтын сөзімен басталады. Жалғыз қалған Геронте оны өз еркіне бағындыруға мәжбүрлейді. Содан кейін ол Матаморды жұмыстан шығарады, ол кек алуға ант береді. Лиза пайда болады және Клиндор оны азғыруға тырысады, ол Изабеллді тек ақша үшін жақсы көреді деп ойлайды. Ол кетеді, ал Лиза ғашықтарға қарсы жоспарды жалғастырудан бас тартады. Матамор сахнаға шығады және Изабел мен Клиндор пайда болған кезде жасырынады. Клиндор мен Изабелл бір-бірінен құшақ жаяды, алайда Адраст Геранте мен оның қызметшілерімен келеді. Матамор қашады, Клиндор Адрастеге шабуыл жасайды, бірақ Адрасте соққы береді. Соңғы сурет - ұлының өліп қалғанына сенетін Придамант. Төртінші акт. Төртінші акт Изабелдің қайғылы монологымен басталады. Адраст өліп, Клиндор жарақат алып, өлім жазасына кесілді. Изабелл өлетінін уәде етеді. Оған Лиза қосылады, ол оны мазақтайды, содан кейін оны: Изабелл мен Клиндор сол түні Лизамен және қазір Лизаның сүйіктісі болған түрме бастығымен қашып кетеді. Изабелл өзінің істерін дайындауға барады, ал Лиза Клиндорды өлтіруді қалағанша ренжімегенін мойындайды. Изабелл бірнеше күн бойы жасырынып жүрген Матаморға тап болады. Лиза екеуі оны мазақтап, қуып жібереді. Түрме бастығы келіп, бәрін де әзірлегенін айтады. Олар Клиндорды түрмеден босатып алады. Алькандр Придамантты төртеу үлкен байлыққа ие болатынына сендіреді. Бесінші акт. Алькандр жас батырлар келгенде, Придаманттан қасында болуды сұрайды, олар мүлдем өзгерген. Изабелл түнде сарай бағында ханшайымның киімінде Лизаға күйеуінің Розин ханшайыммен кездесуі бар екенін айту үшін пайда болады. Клиндор келіп, Розинді Изабелл деп қате түсіндіріп, оған деген махаббатын білдіреді. Изабелл оны адалдығын бұзғаны үшін айыптайды және оған еру үшін бәрін тастағанын еске салады. Клиндор оған деген махаббатын қайталап айтады, бірақ Изабел өзін-өзі өлтірумен қорқытады. Клиндор Розин келген кезде Розиннен бас тартады. Изабелл Клиндордың оған қарсылық көрсеткенін көлеңкеден бақылайды. Кенеттен князь Флориламның адамдары кіріп, Розинді де, Клиндорды да өлтіреді. Изабелл оған ғашық болған ханзадаға әкелінеді. Алькандр күле бастағанда, Придаман өзін-өзі ұстай алмайды. Ол Клиндор мен басқа кейіпкерлерді тірі және ақшаны бөлу процесінде екенін көрсетеді. Клиндор мен оның достары актер болып кетті, ал Придамант олардың трагедияның соңғы актісін орындағанын байқады. Пьеса Алькандрдің актор болудың артықшылығын түсіндіріп, кешірім сұрауымен аяқталады.

Кейіпкерлер

Алкандр, сиқыршы. Придамант, Клиндордың әкесі. Доранте, Придаманттың досы. Матамор, капитан. Клиндор, Придаманттың ұлы, Изабелдің ғашығы. Изабел, Клиндордың ғашығы. Адраст, Изабелге ғашық. Геронте, Изабелдің әкесі. Лиз, Изабелдің қызметшісі, Клиндорға ғашық. Розин, ағылшын ханшайымы. Флорилам, Розиннің күйеуі.

"Әлемнің театры"

Пьесаның күрделі құрылымы, мизе-эн-абимге және сыртқы әсерге негізделген, оқырманды жаңылыстыру мақсатында жасалған. Иллюзиялар ойыны барокко дәуіріндегі өмір – театр деген идеяда көрінеді; Корнель бұл идеяны Клиндрдің нағыз өмірі мен оның атқаратын рөлін ұштастыру арқылы пайдаланады. Маскировка мен жеке басын ауыстыру осы пьесада барокконың ерекше белгілері болып табылады. Үңгірді де театр мен оның көрермендерінің метафорасы ретінде қарастыруға болады.

Тұрақсыздық

Әңгіменің желілігі бірнеше рет бұзылады, көптеген аралықтар бір-бірімен қабаттасып, көбінесе аяқталмай қалған оқиғаларды үзеді. Басты оқиға көптеген қосымша сюжеттермен өріледі. Сюжеттің тұрақсыздығы кейіпкерлердің сезімдеріндегі тұрақсыздықпен күшейеді. Бұл бейберекеттік Придмант пен оқырман шындық пен ойдан шығарылғанды ажырата алмайтын соңғы саттерде де байқалады.

Классицизм

Бұл шығарма негізінен барокко стилінде болғанымен, кейбір бөлімдері классикалық трагедияның дәстүрлі бағыттарын ұстанатын сияқты. Ғашықтар туралы оқиғаның жеңілдігіне қарамастан, өлім тақырыбы бірнеше рет көтеріледі. Әрине, Клиндордың жалған өлімі бар, ол пьесаны трагедия атмосферасына енгізеді; Придамант сияқты, көрермен Аристотельдің айтуынша, театрдың екі ұлы сезімі – қорқыныш пен аяныш сезімдерін басынан кешіреді. Дегенмен, ең классикалық сипатқа ие екі бөлім – Изабелдің (IV акт, 1-ші көрініс) және Клиндордың (IV акт, 7-ші көрініс) монологтары. Жақын адамына қатысты сот шешімін естігенде, Изабел өзінің өлімін трагедияның басты кейіпкерінің өлімі сияқты көзге елестетеді. Одан әрі, ол Клиндордың соңынан өлімге қанағаттанбайды; ол сондай-ақ әкесін жазалауға үміттенеді. Ал Клиндор өлімнен қорқуын жеңу үшін Изабел туралы естеліктерін пайдаланады. Ол: «Мен сен үшін өлемін, сондықтан даңқты өлімге қадам басамын!» – деп шақырады. Бір сәт үмітсіздікке беріліп, ақырында махаббат оған өлім туралы ойларын және қорқыныштарын жеңуге көмектеседі.

Коммедиа делл'арте

Commedia dell'arte – Италиядағы Ренессанс дәуірінің эстетикалық дамуымен халықтық өнерді үйлестіру арқылы 17 ғасырдың жаңа театрының басты көзі болып табылады. Commedia dell'arte актерлердің сөздік және дене тәрбиесіне ерекше мән береді және көбінесе импровизацияға негізделген. Матамор кейіпкері осы дәстүрден тікелей алынған, сондай-ақ түрлі әлеуметтік топтардан шыққан кейіпкерлердің қатар қойылуы да осыдан келген. Матаморды Дон Жуанның қызметшісі Сганарельмен салыстыруға болады.

Пасторальдық дәстүр

Пасторальді театр ежелгі Аркадия үлгісімен сәйкес келетін идеалданған ортада өрбиді. L'Illusion comique пьесасының бірінші әрекеті пасторальден бірнеше элементтерді, оның ішінде үңгір мен сиқыршыны қабылдайды.

"Трагикомедия"

Трагикомедияда күнделікті өмірге жақын тұлғалар қолданылады, олар эмоциялардың іс-қимылдарға кедергі келтіретін жағдайлармен кездеседі. Өлім (трагедия) мен үйлену (комедия) араласуы – осының бір көрінісі.

Бейімделулер

Тони Кушнер оны "Иллюзия" деп бейімдегеннен бері, пьеса соңғы жылдары жаңадан танымал болды. Comédie Française актер және режиссер Матье Амальрикке қазіргі заманғы киіммен бейімдеуді тапсырды, ал бұл фильм 2010 жылы француз теледидарында көрсетілді. Басқа өзгерістердің арасында, Матамор атқыштар ойынының дизайнері болды, ал соңғы әрекет түнгі клубта өтеді. Ранджит Болттың аудармасы драмаланды және 2011 жылдың 25 қыркүйегінде Питер Каванаг режиссерлік еткен, Рассел Тейлор мен Стив Кук жазған және орындаған түпнұсқа музыкасымен BBC Radio 3 арнасында эфирге шықты. Орындаушылар құрамында: Ричард Джонсон – Алькандр, Майкл Малони – Клиндор, Джон Сешнс – Матамор, Хэтти Морахан – Изабелла, Бенджамин Уитроу – Геронте, Пип Торренс – Адраст, Рози Феллнер – Лиз, Пол Мориарти – Придамант, Саймон Бабб – Доранте және Виктория Инес Харди – Императрица/Королева. 2012 жылы пьесаның жаңа бейімделуі Нью-Йорктегі Under St. Mark's сахнасында ашылды. Бұл қойылымды Кевин П. Джойс бейімдеді және режиссерлік етті, оқиғаны 17 ғасырғы Франциядан 20 ғасырдың басындағы Луизианаға, атап айтқанда Атчафалая ойпатында (Алькандрдың қамалы), Garden District (Изабелланың үйі) және шоу-лодкаға (Бесінші әрекет) көшірді. Алькандр рөлі әйелге арналған және Мари Лавоға ұқсатумен жазылды. Қойылымды Джойс режиссерлік етті, ал Кристофер Файн Придамант рөлінде, Ребека Радозскович Алькандр рөлінде (Хуанита Перл Джонсон орынбасары), Мэтт Алфорд Клиндор рөлінде, Александра Скардапан Изабелла рөлінде, Мейзи Салинджер Лиз рөлінде, Крис Лемиус Матамор рөлінде, Джесси Кейтель Адраст рөлінде, Эван Пирсон Геронте рөлінде, Эндрю Мейер Доранте/Түрмеші рөлінде және Джошуа Уайз Паж рөлінде ойнады. Сондай-ақ, PJ Rassmussen музыкасы, Джастин Уэст, Матси Стинсон, Джордж Скоулз Робсон V, Винсент Ковиелло және Брайан Макманимон дизайны, сондай-ақ Брайан Уолтерстің төбелес сахналарын қоюы қолданылды. Қойылым көрермендерден жағымды пікірлер алды, бірақ пьесаның шектеулі көрсетілімдері болғандықтан ешқандай сын жарияланбады. "Иллюзия" (2004) фильмінің титрлерінде бұл пьеса оның шабыт көзі ретінде көрсетілген.