Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1682 жылдан 1706 жылға дейін Эфиопия императоры
Emperor of Ethiopia from 1682 to 1706
Шығу тегі
Амхара тегінен шыққан Іясу І – император Йоханның әйелі Сабала Вангельден туған ұлы. Іясудың ағалары Йостос, Тевофлос және Гелаудевос, ал қарындастары Амлакавит пен Елени болды. 1681 жылы Іясу әкесімен келіспей, жылнамалар бойынша, ханзада мен оның ізбасарлары Көк Нілді кешіп, бұтқа табынушылар бақылауындағы аймақтарда пана тапты. Оромо билеген аймақта, Бете Валато деген жерде Іясу әкесінің бұрынғы поддандылары – Кордидалармен кездесті. Бұл топтың көп бөлігі амхаралар еді, олар Оромо билігінен азат болып, ата-бабаларының діні – христиан дініне оралуды қалайды. Бұл топ Іясуға егер ол таққа отырса, оларға осы мақсатына жетуге көмектесетінін уәде берді. Осыдан кейін көп ұзамай Іясу әкесімен қайта табысты. 15 шілдеде баша Лесана Крестос, блаттенгета Акала Крестос, дежазмах Анестасиос және Дельба Иясус, және фитаврари Фессеха Крестос және басқалар болды. Йохан I 1682 жылдың 19 шілдесінде қайтыс болды, ал Іясу таққа отырды, сераг мазаре Малкеа Крестос оның басына тәж кигізді. Цехафи Таэзаздың Хаварья Крестос пен Вальда Хайманот Йохан I-нің қайтысы туралы хабарлау үшін түрлі елдерге мөрленген хаттар жіберді, сондай-ақ оның ұлы Іясу I-нің билігі басталғанын жеткізді.
Of Amhara descent, Iyasu I was the son of Emperor Yohannes I by his wife Sabla Wangel. Iyasu's siblings were brothers Yostos, Tewoflos and Gelawdewos, and sisters Amlakawit and Eleni. Iyasu fell out with his father in 1681, and according to the chronicles, the prince and his followers crossed the Blue Nile and found refuge in pagan controlled areas. At a place called Bete Walato, in Oromo occupied territory, Iyasu met a large number of his father's former subjects, the Kordidas, a largely Amhara group who wished to free themselves from Oromo rule and return to Christianity, the religion of their ancestors. The group made Iyasu promise them that if and when he came to the throne he would help them achieve this ambition. Not long after this Iyasu reconciled with his father. On 15 July), basha Lesana Krestos, blattengeta Akala Krestos, dejazmach's Anestasyos and Delba Iyasus, and fitawrari Fesseha Krestos among others. Yohannes I died on 19 July 1682 and Iyasu ascended the throne, with the serag masare Malkea Krestos putting the crown on his head. The Tsehafi Taezaz's Hawarya Krestos and Walda Haymanot sent sealed letters to various countries to announce the death of Yohannes I, and that the reign of his son Iyasu I has begun.
Әкімшілік реформалар
Оның билігі әкімшілік іске назар бөлгенімен ерекшеленеді, теологиялық және шіркеу мәселелерін шешу үшін көптеген кеңестер өткізді (біріншісі 1684 жылы Гондар қаласының қоғамдық алаңында), мемлекеттік мәселелерді қарады және заңдар шығарды. 17 ғасырдың соңында Иясу I Лева атты, полиция функцияларын атқаратын алғашқы жеке қарулы күшті құрды. Оның міндеті қалалар мен жолдарда қоғамдық тәртіпті сақтау болды. 1698 жылы саудагерлерге жасалған қысым туралы хабарлар келіп түскен соң, Иясу I Тиграй провинциясындағы өршіген тәртіпсіздікке бақылауын қайта орнатты. Қараша айында Иясу I Тиграйдың басшыларын шақырып, кеден посттарында (Келла жүйесі деп те аталады) жиналатын салықтар туралы сұрақ қойды. Келла жүйесі феодалдық Эфиопияда салық жинау үшін маңызды құрал болды.
His reign is noteworthy for the attention he devoted to administration, holding a large number of councils to settle theological and ecclesiastical matters (the first in 1684, in the public square of Gondar), matters of state, and to proclaim laws. In the late 17th century, Iyasu I established the Lewa; the first separate armed force with police functions. Its duties were to keep public order in the towns and on the roads. In 1698, after reports of extortion suffered by merchants, Iyasu I reasserted his control over the growing lawlessness in the Tigray province. In November, Iyasu I summoned the chiefs of Tigray, and interrogated them on the taxes then exacted at the customs posts (also known as the Kella system)refn|group=note|A Kella is a customs post, checkpoint or toll station. The Kella system was instrumental in collecting taxes in feudal Ethiopia.
Қатыстықтар
Иясу I оңтүстік аймақтарындағы билігін екі ықпалды амхара әскербасысы – Мерхабеттегі Деметрос және Менздегі Негасипен одақтасу арқылы нығайтты. Солтүстік монархтың үстемдігін қабылдаған Деметросқа Сахафе Лам ескі императорлық атағы берілді, ал Негаси Гондарда императордан құрметті сыйлықтар алып, салтанатпен марапатталды. Оның билігі тұсында жеке оромо тайпасы алғаш рет Император сарайында қызмет етті. 1704 жылы Иясу I Амара мәдениетін, амар тілін қабылдап, христиан дініне өткен әртүрлі оромо топтарын – Аббай өзенінің сол жағалауындағы Гаве сияқтыларын, Аббай өзенінің оңтүстігіндегі басқыншы оромолардан қорғау үшін қоныстандырды. 1681 жылы Кордидас амхараларынан бастап, 1695 жылы Талаталарға дейін оромолар басып алған аймақтарда қудалау мен шабуылдарға ұшыраған бірнеше этникалық топтар, монархтан көмек күтіп, Иясу үкіметіне қосылды. 1689 жылы Иясудың армян сауда өкілі Ходжа Мурад Батавиядағы голландтарға Хадия патшасының оромолардың жеңілісі мен қысымына ұшырағаннан кейін «өз еркімен Әбіссиния билігіне бағынғанын» хабарлады. Хадия басшысы «өзінің бүкіл халқымен бірге» христиан дінін қабылдады және Әбіссиния императорларының әулетінен шыққан белгілі бір ханшайымға үйленді. Иясу I-нің Бета Исраилден жеке әскер бөлімі және Веллагрефн тобы болды. Веллаг – бұл таулы Эфиопиялықтардың (немесе Әбіссиниялықтардың) және батыс жазықтарының Шанкеллаларының аралас нәсілді ұрпақтары. Веллаг әскерлерінің бөлімдері алғаш рет 1689 жылы патша Иясу I-нің әскери жорығында қызмет еткен кезде айтылды.
Iyasu I strengthen his control over his southern domains through his alliance with two influential Amhara warlords, Demetros of Merhabete and Negasi of Menz. Having accepted the suzerainty of their northern monarch, Demetros was granted the old imperial title of Sahafe Lam while Negasi was honoured in Gondar with pomp and circumstance receiving gifts from the Emperor. It was during his reign that individual Oromo first found service in the Imperial court. In 1704, Iyasu I settled various Oromo groups who accepted Amhara culture, adopted the Amharic language, and converted to Christianity such as the Gawe on the north bank of the Abbay as a bulwark against attacks by other hostile Oromos living south of the Abbay. Several ethnic groups suffering from persecution and raids in Oromo occupied territories, from the Kordidas Amharas in 1681 to the Talatas in 1695, aligned themselves with Iyasu's government, in hope of securing succour from the monarch. In 1689, Iyasu's Armenian trade agent, Khodja Murad told the Dutch in Batavia that the king of Hadiya had ‘‘submitted of his own free will to the rule of Abyssinia.’’ after suffering defeats and pressures by Oromos. The chief of Hadiya ‘‘together with his entire people’’ had ‘‘embraced the Christian religion’’, and married ‘‘a certain princess from the dynasty of the Abyssinian emperors.’’
Iyasu I also had a separate squadron of soldiers from the Beta Israel and units of Wellagrefn|group=note|Wellag referred to half caste offsprings of highland Ethiopians (or Abyssinians) with the Shankella of the western lowlands. Units of Wellag soldiers are first mentioned in 1689 when they served under king Iyasu I on a military campaign.
Қақтығыстар
Билік құрған екінші жылы, ол Амхараға Уолло оромоларының шапқыншылығына қарсы тұрып, Мелка Шимфада оларды жеңіске бұйырды.
In the second year of his reign, he confronted an invasion of the Wollo Oromo into Amhara, defeating them at Melka Shimfa.
Вейкаль мен Волоға қарсы науқан
1684 жылы Иясу оромдар бақылауындағы аймақтарға барлаушылар жіберді. Волло провинциясынан келген тыңшылар Иясуға хабар берді. Император кеңесшілерімен ақылдасып, Волоға аттануға шешім қабылдады. Бірақ, оған дейін ол өзінің қолбасшысы Рас Анестасиосты Волоның батысындағы, жақын орналасқан Векхала ором тобына қарсы күреске жіберді. Содан кейін Иясу Володағы оромдарға басты шабуылын жасады. Векхаланың басына келген жағдайдан қорқып, олардың өртенген егістіктерінен өтуден сескенген оромдар ешқандай қарсылық көрсетпеді. Император олардың жерін тонады, көптеген сарбаздарын өлтірді, көптеген әйелдерді және ірі қара малды тартып алды. 1688 жылы ол Ворэмо арқылы өтіп, Тулама аймағындағы көтеріліске қарсы Дераға жорық жасады. Көтеріліс жетекшісі, Дебре Верк қаласының тумасы, тар шатқалдағы қақтығыстан кейін тұтқындалды және дін қызметкерлерінің трибуналымен сотталды.
In 1684, Iyasu despatched scouts to areas under the control of Oromos. Scouts returning from Wollo Province informed Iyasu. The Emperor, after consulting his advisers, decided to proceed to Wollo. Before doing so, however, he sent his commander, Ras Anestasyos, to confront another nearby Oromo group, the Wechales, who lived west of Wollo. Iyasu then carried out his main assault on the Oromos living in Wollo, who were so terrified by the fate of the Wechales, and so afraid of passing through the latter's burning fields, that they were unable to offer any resistance. The Emperor pillaged their area, killed many of their soldiers, and seized many women, and large herds of cattle. In 1688, he led a campaign in Dera, passing through Woremo against a rebellion in the Tulama country. The leader of the rebellion, a native of Debre Werq was captured after a pitched battle in a narrow defile, and condemned by a tribunal of ecclesiastics.
Гиза, Горси және Вамбарьяға қарсы экспедиция
1688 жылы Иясу Шенкеллаға қарсы алғашқы жорығын жасады. Ол Метекель арқылы жылжып, Гизадағы Шенкелла қаласына шабуылдады. Ол қаланы өртеп, көптеген тұрғынын өлтірді, сондай-ақ көптеген мал мен бірқатар құлдарды алып кетті. Одан кейін ол тағы бір Шенкелла қаласы – Горсиге барып, онда да көптеген ер және әйел құлдарды тұтқынға алды.
Iyasu carried out his first expedition against the Shankella in 1688, when, advancing by way of Metekel he attacked the ‘‘Shankella town’’ of Gisa. He set fire to it, killed many of its inhabitants, and led away not a few slaves, besides numerous cattle. He proceeded to Gorsi, another ‘‘Shankella town’’, where he also captured many male and female slaves.
Патшаның уәдесі
1689 жылы Иясу Кордидаға берген уәдесін орындады. Кордидалар Оромо үкімшілігінің зорлық-зомбылығына ұшырап, сол кездегі ханзададан император болғаннан кейін христиан дініне қайта оралуларына көмектесуін сұраған еді. Бұл оқиға оңтүстікке қарай Дараға жорық жасаған кезде болды, онда ол көптеген Тулама Оромоларын тұтқынға алды. Содан кейін ол Кордидаларды босатып, олардың жүз мыңнан астамы әйелдері мен балаларымен бірге қуанышпен ән салып, билеп, оның лагеріне келді. Егер бұл көрсеткіш дұрыс болса, сол кездегі елдің аз халқына қарағанда, бұл өте үлкен сан еді. 1704 жылы император Иясу I Эннария патшалығындағы Абайдың оңтүстігіне жорық жасады, онда ол екі тақ талапкері арасындағы азаматтық соғысқа тап болды. Оның патшалық жылнамасында Османның Массава наибі Иясудың Массаваға жеткен тауарларына салық салуға тырысқанда, наиб бас тартып, оған мойынұсқанша ол осы арал қаласын блокадалағаны айтылған.
In 1689, Iyasu delivered on the promise he had made to the Kordidas, while still a prince years ago. The Kordidas were suffering under Oromo rule, and begged the then prince to assist their return to the Christian fold once he became Emperor. This happened when he marched south to Dara, where he took many of the Tulama Oromos prisoner. He then freed the Kordidas, no less than hundred thousand of whom, accompanied by their women and children, are reported to have entered his camp singing and dancing with joy. This figure, if correct, was truly immense in view of the country's small population at the time. In 1704, emperor Iyasu I campaigned south of Abay in the kingdom of Ennarea, where he was confronted with a civil war between two throne claimants. His Royal Chronicle recounts how when the Ottoman Naib of Massawa attempted to levy a tax on Iyasu's goods that had landed at Massawa, he responded with a blockade of that island city until the Naib relented.
Шетелдік байланыс
Соломон Гетахун "Иясу өзінің тікелей алдыңғыларынан айырмашылығын, оның билік етуі Франция королі Людовик XIV сияқты христиан монархияларымен дипломатиялық байланыс орнатуға ұмтылғанымен және эфиопиялық делегаттар шет елдерге жіберілгенімен еректелді" деп атап өтті. 1689 жылы армян Мурад басқарған елшілік Батавияға (Голландиялық Шығыс Үндістан) жіберілді. Бұл әрекеттердің бірінің нәтижесінде Император Иясу Голландиялық Шығыс Үндістанның губернаторы Йоханнес Кампхуйстен қоңырау алды, ол кейін Гондардағы Дебре Берхан Селассие шіркеуіне сыйға тартылды. Бұл оқиға француз дәрігері Шарль Жак Понсеттің Иясу мен оның бір ұлын емдеу үшін империяға келуіне әкеп соқты. Понсе Гондарға 1699 жылдың 21 шілдесінде келді және 1700 жылдың қыркүйегіне дейін қалды. Понсе 1704 жылы Парижге жасаған сапары туралы есеп жариялады, онда Ұлы Иясу туралы жеке ойларымен бөлісті:
Solomon Getahun observes that "unlike his immediate predecessors, Iyasu's tenure was noted for endeavors to establish diplomatic ties with Christian monarchies like Louis XIV of France and Ethiopian delegates had been sent to foreign countries." In 1689, an embassy, led by an Armenian named Murad was sent to Batavia, Dutch East Indies. One of the benefits of these efforts was that Emperor Iyasu received a bell from Johannes Camphuys, governor of the Dutch East Indies, which was then donated to Debre Berhan Selassie Church in Gondar. This also led to the visit by a French physician, Charles Jacques Poncet, who traveled to the Empire to treat Iyasu and one of his sons. Poncet arrived at Gondar 21 July 1699 and stayed until September 1700. Poncet published an account of his visit to Paris in 1704, which included his personal impression of Iyasu the Great:
"Ол қырқ бір жастан аспаса да, оның көптеген балалары бар. Оның сегіз ханзадасы және үш ханшайымы бар. Императордың ұлы қасиеттері бар – білгіш мінез, мейірімділік, әрі батырдың бойы. Мен Эфиопияда көрген ең әдемі адам – ол. Ол өнер мен ғылымды жақсы көреді, бірақ ең басты құмарлығы – соғыс. Ол шайқаста батыл және қайсар, әрдайым әскерінің алдында болады. Ол әділдікті өте жақсы көреді және оны қол астындағыларына мұқиятпен жүзеге асырады; бірақ ол қан төгілуге қарсы болғандықтан, қылмыскерді өлімге кесуге жинақылықпен барады. Мұндай еңбекті қасиеттері оны қол астындағыларының қорқыныш пен сүйіспеншілікке бөлейді, олар оған құрметпен, тіпті табынумен қарайды."
Although' he is not above one and forty years old, yet he has already a numerous issue. He has eight princes and three princesses. The Emperor has great qualities – sagacious genius, a sweet and affable humor, and the stature of a hero. He is the most handsome man I have seen in Aethiopia. He is a lover of curious arts and sciences, but his chief passion is for war. He is brave and undaunted in battles, and always at the head of his troops. He has an extraordinary love for justice, which he administers to his subjects with great exactness; but whereas he is averse to blood, 'tis not without reluctance that he condemns a criminal [to death]. Such eminent qualities make him equally fear'd and belov'd by his subjects, who respect him even to adoration.
Қалыңдықтың өлімі
1705 жылы Эннареяда оромоларға қарсы жорықта болғанда, Іясу өзінің сүйікті әйелі Кедесте Кристостың қатты ауырғанын естіп, жорығын тастап, Годжамға қайтып келді. Ол оны қайтыс болған күйі тапты. Көңілі қатты ауырғаннан кейін, ол Тана көліндегі аралға уытты. Брюс Іясутың Митраха аралында жерленгенін, оның денесі "барлық ата-бабаларының денелерімен" бірге сақталғанын жазды. Ағасы Тевофлос император болған соң, Іясуды қасиетті деп жариялауды бастады.
In 1705, while he was campaigning in Ennarea against the Oromo. Iyasu learned that his favorite concubine, Kedeste Kristos was suffering from a terrible illness, he abandoned his campaign and returned to Gojjam where he found her already dead. Stricken with grief, he retired to an island in Lake Tana. Bruce writes that Iyasu was buried on Mitraha Island, where he was shown Iyasu's body interred amongst "the bodies of all his ancestors". Once his brother Tewoflos became Emperor, he initiated Iyasu's canonization.
Патшалық үшін тигізетін әсерлері
Гондардың Іясу I-нің қазасынан кейінгі саяси тарихы тұрақты түрде төмендеумен сипатталады. Монархияның билігі жиі болатын мемлекеттік төңкерістердің салдарынан әлсіреген: Іясу I мен Теводрос II арасындағы бір жарым ғасырдың ішінде жиырма бес император қызметтен алынған.
The political history of Gondar after the assassination of Iyasu I is that of a fairly steady decline. The power of the monarchy was weakened by frequent coups d'etat: no fewer than twenty five emperors were deposed in the century and a half between Iyasu I and Tewodros II.
Ұрпақтар
Фазиладес – Иясудың ресми әйелі Валатта Сейоннан туған тұңғыш ұлы. Ол Иясудың алғашқы мұрагері болды және атасы император Фасилидес есімін алды. Ханзада 1700 жылы ерте қайтыс болды. Валатта Руфаэль – оның әйелі Валатта Сейоннан туған қызы. Император Текле Хайманот I – Иясудың күйеуінен туған ұлы, Малакотавит, ол кейіннен 1706 жылы әкесінен билікті тартып алуға оны ынталандырды. Текле Хайманоттың қысқа билігі 1708 жылдың көктемінде аң аулау кезінде қаза тапқанда аяқталды. Император Давит III – оның Кеддеста Крестостан туған ұлы. Иясу кейіннен ұлы Дәуітке көбірек жақсы көрінгендей, 1698-1699 жылдар аралығында оны патшалық тақтың барлық мұрагерлері ұсталатын Вехни тау бекінісінен шығарды. Сол кезден бастап Дәуіт онымен бірге болды. Дәуіт 1716 жылдан 1721 жылға дейін император ретінде билік етті. Император Иоганн II – оның Кеддеста Крестостан туған ұлы, Иоганн 1769 жылы қысқа мерзімге таққа отырды. Жонатан – Кеддеста Крестостың үшінші ұлы. Император Бакаффа – Марьямавиттің ұлы, Бакаффа жартылай ағасы Дәуіттің орнын басып, 1721 жылдан 1730 жылға дейін билік етті. Йостос – Иясудың жетінші ұлы, анасы белгісіз. Оның ұрпағы Иясу IV 1830-шы жылдардың басында қысқа уақытқа таққа отырды, бірақ тек номиналды басшы ретінде. Валатта Селасси – Иясудың екінші қызы, анасы белгісіз. Валатта Исраэль – Иясудың үшінші қызы, анасы белгісіз. Оның ұлы – Геразмах Иясу, императрица Ментевабтың екінші күйеуі.
Fasilades was Iyasu's firstborn son by his official wife, Walatta Seyon. The prince was Iyasu's initial heir and was given the namesake of his great grandfather Emperor Fasilides. The prince died prematurely in 1700. Walatta Rufael was his daughter by his wife, Walatta Seyon. Emperor Tekle Haymanot I was Iyasu's son by his concubine; Malakotawit, who later encouraged him to seize power from his father in 1706. Tekle Haymanot brief reign ended in the spring of 1708, when he was killed during a hunting expedition. Emperor Dawit III was his son by Qeddesta Krestos. Iyasu seemed to have later favored his son Dawit and sometime between 1698 1699 had him leave the royal prison of Wehni, a mountain fortress where all the candidate heirs to the throne were kept. From that time on Dawit accompanied him. Dawit reigned from 1716 to 1721 as Emperor. Emperor Yohannes II was his son by Qeddesta Krestos, Yohannes briefly assumed the throne in 1769. Yonathan was his third son by Qeddesta Krestos. Emperor Bakaffa was the son of Maryamawit, Bakaffa succeeded his half brother Dawit and reigned from 1721 to 1730. Yostos was Iyasu's seventh son, mother is unknown. His descendant Iyasu IV would briefly ascend the throne in the early 1830s, albeit as a figure head. Walatta Selassie was Iyasu's second daughter, mother is unknown. Walatta Israel was Iyasu's third daughter, mother is unknown. Her son was Gerazmach Iyasu, the second husband of Empress Mentewab.