Эфиопия тарихы: Иясу II және Ментеуаб әйел билеушісінің дәуірі

Кіріспе

1730-1755 жылдар аралығында Эфиопия императоры. Императрица Ментеваб Иясудың билігінде маңызды рөл атқарды, мүмкін, оның қалауынша емес. Ол император деп жарияланғаннан кейін көп ұзамай, қарсылас талапкер сегіз күн бойы Корольдік қоршауға шабуыл жасады, тек Годжамнан 30 000 сарбаз келген соң ғана астана Гондардан шегінді. Көтерілісшілер қабырғаларын бұза алмаса да, Гондардың көп бөлігі қирап қалды. Көтерілісшілер қабырғаларын бұза алмаса да, Гондардың көп бөлігі қирап қалды. Жас ұлы таққа отырғанда, регент атағын алудың орнына, императрица Ментеваб өзін теңбилеуші етіп таж кигізді, бұл Эфиопия тарихында осылайша таж киген алғашқы әйел болды. Императрица Ментеваб ұлының билігінің барлық кезеңінде, сондай-ақ немересінің билігінің басында да маңызды билікке ие болды.

Шығу тегі

Амхара тегінен шыққан Иясу II император Бакаффа мен Ментевабтың жалғыз ұлы болды. Иясудың екі әпкесі болды, біреуі Тигрэйдің Таклеге үйленді, екіншісі Бегемдердің Рас Элиасына үйленді. Пауль Хензе айтуынша, Иясу «көп уақытын ләззатқа арнағаны үшін (оң аң аулауға құмар болған) және астананы безендіруге, шетелдік жұмысшыларға жалақы төлеуге және Еуропадан сән-салтанат, зергерлік бұйымдар мен айналарды импорттауға көп қаражат жұмсады». Прутки, керісінше, Иясудың шектеулі кірісін анасы Ментевабтың әрекеттеріне жабады: «Жас император Ясу таққа отырғанда сегіз жасқа толғандықтан, анасы патшайым провинцияларды бас министрлерге бөліп берді. Мен сол жерде болған кезде, қазір отыз жастан асқан император қазынасының азайғанын және оның қадіргі шығындарына жеткіліксіз екенін көрді». Прутки өзінің Эфиопияда болған жылы (1752) император Годжамнан түсетін кіріс үшін өз әпкесімен күрескенін айтады. Өзінің азаматтарының құрметін алуға тырысқан император Иясу Сеннар патшалығына қарсы жорыққа шықты, ол 1738 жылы Диндар өзені шайқасында жеңіліспен аяқталды; Мәсіхтің иконасы мен соғысқа әкелінген Шынайы айқыш фрагменті тұтқындалды және 8000 унция алтынға құтқарылуға тура келді. Бұл жеңіліс Иясудың әскери істерде өзін қабілетті екенін дәлелдеу үмітін толығымен жойды; Дональд Левин жазғандай, «Ластаның кейінгі бағындырылуы, ұрпақтар бойы көтерілісшіл аймақ, және Иясудың Атбара ауданындағы тайпаларға жасаған шабуылдары бұл жеңілісті өтеуге немесе Гондардың күшін қайтаруға жеткіліксіз болды». Оның билігі кезінде екі рет шегіртке шапқыншылығы болды, ал эпидемия мыңдаған адамның өмірін алды. Абуна Крестодолос қайтыс болғанда, қазынада жаңа абунаны сатып алуға ақша болмады. Эдвард Уллендорфтың айтуынша, Иясу билігі «Бегемдер мен Годжамнан асып кетпеді; Шоа мен Ласта тек номиналдық адалдық танытты, ал Тиграйда күшті Рас Микаэльдің ұзақ билігі басталды». Иясу II Бет Асегеде әулетінен шыққан Хабтеске, Хабабтың Кантиба (қазіргі Эритреяның Накфа және Сахель аймақтары) мәртебесін берді, өйткені соңғысы Гондарға құрмет көрсетуге келді. Бұл тағайындалудың белгісі ретінде Хабтес негарит, зергерлік бұйымдар және басқа да сыйлықтар алды. Император Иясу анасының императорлық отбасының жас мүшесімен романтикалық қарым-қатынасқа түскеніне қатты наразы болды. Императрица Ментеваб өзінің бұрынғы қарындасы Романневорктің ұлы Иясумен қарым-қатынасқа түсті. Ментевабтың марқұм күйеуінің жас немере інісімен қарым-қатынасы үлкен дау тудырды, ал жас ханзаданы «Мелмал Иясу» немесе «Қолданыстағы Иясу» деп мазақтап атады. Императрица Мелмал Иясудан үш қызы болды, олардың бірі 1769 жылы өзінің үшінші күйеуі ретінде Рас Микаэль Сехульді алған әдемі Войзеро Астер Иясу болды. Император Иясу өзінің жарты әпкелеріне қатты жақын болды, бірақ олардың әкесіне қатты реніш білдірді. 1742 жылы Тана көліне жақын жердегі жардан сүйіктісін итеріп өлтіруді императордың өзі бұйырған деседі.

Of Amhara descent, Iyasu II was only son of Emperor Bakaffa and Mentewab. Iyasu had two sisters, one married Takle of Tigray, another married Ras Elias of Begemder. According to Paul Henze, Iyasu "came under criticism for devoting too much time to pleasure (he loved hunting) and for spending too many resources on embellishing the capital, paying foreign workmen, and importing luxury goods, ornaments and mirrors from Europe." Prutky, on the other hand blamed Iyasu's constrained revenues to the actions of his mother Mentewab: "Since the youthful emperor Jasu had only reached the age of eight when he ascended the throne, his mother the Queen divided out the provinces among the chief ministers in such a way that, at the time of my sojourn there, the Emperor, now over thirty years of age, saw his treasury diminished and scarcely enough for his ordinary expenses." Prutky adds that during the year he was in Ethiopia (1752), the emperor was engaged in a struggle with his own sister over the revenues from Gojjam. In a bid to gain the respect of his subjects, the Emperor Iyasu engaged in a campaign against the Kingdom of Sennar, which ended in defeat at the Battle of the Dindar River in 1738; an icon of Christ and a piece of the True Cross carried into battle were captured, and had to be ransomed for 8,000 ounces of gold. This defeat decisively ended any hope by Iyasu to prove himself competent in military affairs; as Donald Levine writes, "The subsequent subdual of Lasta, a rebel region for generations, and Iyasu's raids against tribes in the Atbara district were not sufficient to redeem that defeat or restore the force of Gondar." During his reign two infestations of locusts afflicted the land, and an epidemic took the lives of thousands. When Abuna Krestodolos died, the treasury lacked money to pay for procurement of a new abuna. According to Edward Ullendorff, Iyasu's authority "scarcely extended beyond Begemder and Gojjam; Shoa and Lasta acknowledged only a token allegiance, while in the Tigray the long rule of the powerful Ras Mika'el had begun." Iyasu II also conferred the dignity of Kantiba of the Habab (Nakfa and Sahel areas of present day Eritrea) to Habtes, of the Bet Asegede family, after the latter came to Gondar to pay homage. As insignias of this appointment Habtes received a negarit, jewellery and other gifts. Emperor Iyasu also resented deeply the romantic liaison his mother entered into with a young member of the Imperial family. Empress Mentewab became involved with Iyasu, the son of her former sister in law Romanework, who was herself the sister of the late Emperor Bakaffa, and on her father's side descended in male line from another cadet line of the Solomonic dynasty. Mentewab's relationship with the much younger nephew of her late husband was considered a great scandal, and the young Prince was derisively referred to as "Melmal Iyasu", or "Iyasu the Kept". The Empress had three daughters by this Melmal Iyasu, one of whom was the beautiful Woizero Aster Iyasu who took Ras Mikael Sehul in 1769 as her third husband. Emperor Iyasu became very attached to his half sisters, but was deeply resentful of their father. It is said that it was the Emperor himself that ordered the murder of his mother's lover by having him pushed from a cliff top near Lake Tana in 1742.

Өлім

1755 жылы мамыр айында Иясу ауыр сырқап, келесі айда қайтыс болды. Оның Мельмал Иясудың қарындасы тарапынан, ағасының өліміне кек қайтару үшін уланғанына көптеген адамдар сенді. Императрица Ментеваб оның жаназасына қажетті қаражатты қазынадан іздегенде, тек бірнеше динар ғана табылған еді. Осы жағдайға қатты ренжулі, ол Кусквамдағы сарай-монастырына кететінін айтты, бірақ бір топ ақсүйектер оны немересі Ийоас I үшін регент болуға көндірді.

Бірінші неке және ұрпақтары

Іясу II-нің екі әйелі болған. Алғашқы амара әйелінен Адиго, Хайлу және Ацеку есімді үш ұлы мен Вальд Саала есімді бір қызы болды. Бұл әйел Эфиопия үкіметіне қатысуды қалағандықтан, ол мен оның ұлдары Ментевабтың бұйрығымен Ванхи бекінісіне жіберілді. ● Адиго – Іясудың тұңғыш ұлы. Адигоның ұлы Соломон II 1777 мен 1779 жылдар аралығында қалыпты жағдайсыз Zemene Mesafint дәуірінде император болып билік етті. Соломонның ұлы Баида Мәриям II 1795 жылы бірнеше ай ғана таққа отырды. ● Хайлу – оның екінші ұлы. ● Ацеку – оның үшінші ұлы. Ацекудың ұлы Іясу III 1784 – 1788 жылдар аралығында император болып билік құрды.

● Вальд Саала – Іясудың тұңғыш қызы.

Екінші неке және ұрпақтар

Ментеваб "Галла" халқымен (Оромо халқы) одақ құруды ниеттенді және осы мақсатта Иясу II үшін "Галла жерінен" шыққан екінші әйелді таңдады. Екінші әйелі – Эджав тайпасының мүшесі Амитзоның қызы болды. Ол "Берсабех" деп крещениеден өтті және оның ұлы кейін Иясу II-нің орнына Іоас I болып тақты иеленді.