Кіріспе
100 грамм берілген заттың сіңіретін йодтың массасы. Химияда йод саны (IV; сондай-ақ йод сіңіру мәні, йод нөмірі немесе йод көрсеткіші) – 100 грамм химиялық заттың сіңіретін йодтың массасы, грамммен өлшенген. Йод саны көбінесе майлар, майлар және балауыздардың қанықпау дәрежесін анықтау үшін қолданылады. Май қышқылдарында қанықпау негізінен йод сияқты галогендерге өте реактивті екі байланыс түрінде кездеседі. Сондықтан йод саны неғұрлым жоғары болса, майдағы қанықпау дәрежесі де соғұрлым жоғары болады. Кестеден көрініп тұрғанындай, кокос майының қанықтығы жоғары, яғни ол сабын жасауға өте жақсы. Ал зығыр майының қанықпау дәрежесі жоғары, сондықтан ол кептіретін май болып табылады және майлы бояу жасауға өте ыңғайлы.
In chemistry, the iodine value (IV; also iodine absorption value, iodine number or iodine index) is the mass of iodine in grams that is consumed by 100 grams of a chemical substance. Iodine numbers are often used to determine the degree of unsaturation in fats, oils and waxes. In fatty acids, unsaturation occurs mainly as double bonds which are very reactive towards halogens, the iodine in this case. Thus, the higher the iodine value, the more unsaturations are present in the fat. It can be seen from the table that coconut oil is very saturated, which means it is good for making soap. On the other hand, linseed oil is highly unsaturated, which makes it a drying oil, well suited for making oil paints.
Хюбль әдісі
Иод санының негізгі принципі алғаш рет 1884 жылы А. В. Хюбльмен "Jodzahl" ретінде енгізілді. Ол майды ерітетін зат ретінде сынап хлориді (HgCl2) және көміртек тетрахлориді (CCl4) қосылған йодтың спирттік ерітіндісін пайдаланды. Қалған йодты крахмалдың түс өзгерісін көрсететін нүктесі ретінде пайдаланылатын натрий тиосульфаты ерітіндісімен титрлейді. Бұл әдіс қазір қолданылмайды.
Басқа әдістер
Иодтың құнын ресми әдіспен өлшеу көп уақытты алады (Вайз ерітіндісімен 30 минуттық инкубациялау уақыты) және қауіпті реагенттер мен еріткіштерді пайдаланады. Сәйкесінше, олеин, линол және линолен қышқылдарының йод саны 90, 181 және 273-ке тең. Сондықтан, қоспаның йод санын келесі теңдеу арқылы шамамен анықтауға болады: Йод санын жақын инфрақызыл, FTIR және Раман спектроскопиясы деректерінен, |ν(C=C) және |ν(CH2) жолақтарының интенсивтіліктері арақатынасын қолдана отырып да болжауға болады. Жоғары ажыратымдылықтағы протондық ЯМР бұл параметрді жылдам және жеткілікті дәлдікпен бағалауға мүмкіндік береді.
IV can be also predicted from near infrared, FTIR and Raman spectroscopy data using the ratio between the intensities of |ν(C\dC) and |ν(CH2) bands. High resolution proton NMR provides also fast and reasonably accurate estimation of this parameter.
Мағынасы мен шектеулері
Қазіргі заманғы талдау әдістері (мысалы, GC) молекулалық ақпаратты, соның ішінде қанықпау дәрежесін толыққанды көрсете алғанымен, йод саны майлар мен майлардың маңызды сапалық көрсеткіші ретінде кеңінен қолданылады. Бұған қоса, йод саны майлардың тотығуға төзімділігін көрсетеді, ал бұл көрсеткіш қанықпаған майлардың мөлшеріне тікелей байланысты. Мұндай параметр май негізіндегі өнімдерді өңдеу, сақтау мерзімі және қолдану салаларына тікелей әсер етеді. Бұл майлау материалдары және отын өнеркәсібі үшін де маңызды. Биодизельдің техникалық регламентінде йод санының қажетті шегі EN 14214 стандартына сәйкес 120 г I2/100 г құрайды. Йод саны гидрогендеу және қуыру сияқты өндірістік процестерді бақылау үшін жиі қолданылады. Дегенмен, ол цис/транс изомерлерін ажырата алмайтындықтан, қосымша талдаулармен толықтырылуы тиіс. Г. Кноут (2002) майларды этерификациялау өнімдерінің тотығу тұрақтылығын бағалау үшін йод санын пайдалануды сынап көрсетті. Ол тотығуға бейімділікте тек қос байланыстардың саны ғана емес, олардың орналасуы да маңызды екенін атап өтті. Мысалы, линолен қышқылы екі биаллильдік позицияға (Δ9, Δ12 және Δ15 қос байланыстары арасындағы 11 және 14 көміртегі атомдарында) ие болғандықтан, линоль қышқылына қарағанда (Δ9 мен Δ12 арасындағы 11 көміртегі атомдарында бір биаллильдік позицияға ие) автоокистенуге көбірек бейім. Сондықтан Кноут хромографиялық талдау нәтижелерінен тікелей есептеуге болатын аллильдік және биаллильдік позиция эквиваленттері (APE және BAPE) деп аталатын баламалы индекстерді ұсынды.