Кіріспе

Чанго Бомдағы концентрациялық лагерь, Сантьяго, Кабо-Верде. Тарафаль – Кабо-Вердедегі Сантьяго аралында, Тарафаль муниципалитеті, Чанго Бом ауылында орналасқан концентрациялық лагерь. Ол 1936 жылы Португалияның «Estado Novo» түрме жүйесін қайта ұйымдастыру барысында саяси және әлеуметтік тұтқындарды қамауға алу мақсатымен құрылды. Бұл жер стратегиялық тұрғыдан таңдалды, себебі ол алыс болғандықтан куәліктер жарыққа шықпайды, сондай-ақ климатының қолайсыздығы, ауыз судың жетіспеуі және жаңбырлы маусымдағы көптеген масалар аурулардың пайда болуына жағдай жасады. Лагерьтің басты мақсаты – Салазар диктатурасына қарсы португалдық және африкалық оппозиционерлерді физикалық және психологиялық тұрғыдан жою, оларды тұтқындықтың, жаман қарым-қатынастың және нашар санитарлық жағдайлардың адамдық емес ортасында әлемнен оқшаулау болды. Идеологиялық тұрғыдан алғанда, Тарафальдың екі мақсаты болды. Біріншіден, материктегі түрмелердегі тәртіпсіздіктер мен наразылықтар тудырған саяси тұтқындарды алып тастау және оқшаулау. Екіншіден, лагерьдегі ауыр жағдайлар Португалиядағы оппозицияға Салазардың авторитарлық режимі ешқандай саяси қарсылықты көтермейтінін көрсету үшін жасалған. Бұл мақсаттар №26539 заң жобасының (Decreto Lei n.º 26 539) алғашқы баптарында нақты көрсетілген, бұл заң Тарафаль түрмесін салу үшін қабылданған. Заңда лагерьтің PVDE (Polícia de Vigilância e de Defesa do Estado: Португалияның құпия полициясы) бақылауында болатыны және ол тек басқа түрмелерді бұзған және басқа тұтқындарға «қауіпті элемент» деп саналған саяси және әлеуметтік тұтқындарды жер аудару үшін ғана арналғаны айтылған. Лагерьтің бірінші кезеңі (1936-1954 жж.) португалдық оппозиционерлерге бағытталған. 1936 жылдың 29 қазанында Лиссабоннан алғашқы 157 антифашист тұтқын келді, олардың кейбіреулері 1936 жылғы теңізшілер көтерілісіне қатысқан. Алғашқы екі жылда тұтқындардың баспанасы тек шатырлар болғандықтан, олар лагерь қабырғасын және басқа да инфрақұрылымды салу үшін өте жоғары температурада 45 күн жұмыс істеуге мәжбүр болды. Алғашқы аурулар пайда бола бастағанда, сол жердегі жалғыз дәрігердің емдеуге қажетті дәрісі болмағандықтан, ол тек өлім туралы куәліктерді берумен шектелді. Лагерь арқылы өткен 340 португалдық антифашистің 34-і қайтыс болды. Белгілі құрбандардың ішінде Португалия Коммунистік партиясының сол кездегі жетекшісі Бенту Гонсалвес және Еңбек Жалпы Конфедерациясының сол кездегі жетекшісі Марио Кастельяно бар. Тұтқындар «қайнау табасы» деп атаған «Frigideira» (ағылш. «frying pan») – тұтқындарды тамақтан, жарықтан айырып, 50-60 градус температурада азаптаған жазалау орны болды. «Frigideira» 30 тұтқының өліміне және ондаған тұтқындардың ауыруына себепкер болды. Қазіргі мұражайда тұтқындар «Frigideira»-да жиынтық 2824 күн өткізгені айтылады. Лагерь 1961 жылдың 14 сәуірінде қайта ашылды, екінші кезеңде Ангола, Гвинея-Бисау және Кабо-Вердедегі португал отаршылдық соғысының ұлт-азаттық күресіне қатысқан белсенділер ұсталды. Тарафаль арқылы 106 анголалық, 100 гвинейлік және 20 кабо-верделік өтті. «Frigideira»-ның орнына, сол мақсатпен ашылған «Holandinha» пайда болды, ол «адамнан сәл биік, жатқан адамнан сәл ұзын, отырған адамнан сәл кең, кішкентай терезесі бар» және «нағыз пеш» сипаттамаларымен ерекшеленді. Бұл лагерьде бір анголалық және екі гвинейлік саяси тұтқын қайтыс болды. 1974 жылғы «Гвоздика революциясынан» кейін, «Estado Novo» диктатурасының аяқталуымен бірге, лагерь бір аптадан кейін жабылды. 2009 жылы ол Қарсылық мұражайына айналдырылды, қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу жобасы жүргізілуде. 2016 жылдың 14 тамызында Кабо-Верде үкіметі Сантьягодағы Тарафаль концентрациялық лагерін және оның қарамағындағы нысандарды Кабо-Верде Республикасының ұлттық мұралық орны деп таныды. Кабо-Вердедегі антифашистік күрес пен қарсылықты құрметтеу үшін 29 қазан «Антифашистік қарсылық күні» ретінде жарияланды.

Аттар

Лагерь "Таррафаль концентрациялық лагері" (campo de concentração do Tarrafal) деп аталды және бейресми түрде "Баяу өлім лагері" (campo da morte lenta) немесе "Таррафаль лагері" (campo do Tarrafal) деп аталды. Лагердің ресми атауы бірінші кезеңде "Кабо-Верде жазалау колониясы" (colónia penal de Cabo Verde), ал екінші кезеңде "Чао Бом еңбек лагері" (campo de trabalho de Chão Bom) болды. Ол "Өлім ауылы", "Өлім батпағы" және "Сары тозақ" деп те аталды.

Қор

Таррафаль концентрациялық лагері 1936 жылы 23 сәуірдегі 26:539 жарлығымен құрылды, бұл «Жаңа мемлекеттің» түрме жүйесін қайта ұйымдастыру аясында саяси және әлеуметтік тұтқындарды қамау мақсатында жасалды. Орналасқан жері стратегиялық түрде таңдалды, себебі ол елден шалқап жатқандықтан куәліктер көпшілік назарына түспейтін еді, сондай-ақ денсаулыққа зиянды климаты, ішуге жарамды судың аздығы және жаңбырлы маусымда көптеген масалардың болуы аурулардың пайда болуына және көптеген тұтқындардың өліміне әкеп соқты. Құрылысқа Қоғамдық жұмыстар және байланыс министрлігі жауапты болды, ал жобаны Cottinelli Telmo «Кабо-Верде жазалау колониясы» деген атпен жасады. Кандидо де Оливейраның айтуынша, португал және халықаралық қоғамдық пікірден қорқып, құрылыстың нақты мақсаты жарияланбады. «Аванте!» басылымының «Таррафаль ісі» бойынша мәліметтерге сәйкес, күзетшілердің көп бөлігі ПВДЕ және Португалия легионымен байланысты ПСП мүшелері болды.

Мақсаттар

"Тарафал жаза колониясы" тұтқындары оны нацистік концлагерьлерге немесе "баяу өлім лагеріне" ұқсас болғандықтан, концентрациялық лагерь деп атады, себебі оның басты мақсаты – Салазар диктатурасының португал және африкалық қарсыластарын физикалық және психологиялық тұрғыдан жою, оларды әлемнің қалған бөлігінен оқшаулап, төмендегідей жағдайларда ұстау: адамдық емес тұтқындық, зорлық-зомбылық және нашар санитарлық жағдай. 1936 жылдан 1954 жылға дейінгі алғашқы кезеңде ол Португалияның фашистік режиміне қарсыларға арналған түрме болды. Тарихшы Фернандо Росас Таррафалды "Португалиядағы репрессияның шыңы" және "фашизмнің қарсыластарға қарсы қолданған ең қатыгез репрессиясы" деп санайды, ол "португалдық антифашистердің күресінің, отарлыққа қарсы күрескерлердің немесе ұлттық азаттық қозғалыстарының патриоттарының кездесетін алаңы" болды. Португал тарихының сөздігі (2000) оны "режимнің қарсыластарын кездейсоқ қамауға алу орны" және "Салазардың билігімен жүзеге асырылған мемлекеттік терроризмнің мәні" деп сипаттайды. Таррафалдың жұмыс істеу тәртібі және тұтқындарға қатысты әдістер сол кездегі басқа концлагерьлерге ұқсас болды. Күн сайын тұтқындар жазалауға, азаптауға, мәжбүрлеу еңбегіне, нашар тамақтануға және медициналық көмексіздікке ұшырады. Қамаудың көп бөлігі кездейсоқ болды. PVDE өзінің лагерьтік режимін нацистік концлагерьлер үлгісінде құрды. Тұтқындар қатыгездікке ұшырады. Қатаң ережелер сақталды және сыртқы ақпаратқа тыйым салынды. PVDE тұтқындарға физикалық және психологиялық зорлық-зомбылық жасады, оған ұйқыдан айыру, ұрып-соғу және қорлау кірді. Ерлер мен әйелдер ұйымдары мен Португалиядағы байланыстары туралы ақпарат алу үшін азапталды. Ең ауыр жаза "Фригидейра" (ағылшын тілінде: "құю табасы") деп аталатын бетон камерада орындалды. Бұл терезесіз 6x3 метрлік ғимараттың ішінде күндізгі температура 60°C-қа дейін жете алатын. Тұтқындар мұндай камераларда бірнеше күн, апта немесе ай бойы ұсталуы мүмкін. Мұндай камераларда ұсталған адамдардың дені сусызданудан, ыстықтан шаршаудан және өлімге ұшырағаны белгілі болды.

Бірінші кезең

Бірінші кезең 1936 жылдан 1954 жылға дейін созылды. 1936 жылдың 29 қазанында Лиссабоннан алғашқы 157 португалдық саяси тұтқын келді, антифашистер, олардың 37-і Маринья-Грандеде 1934 жылдың 18 қаңтарындағы ереуілге қатысқан ереуілшілер және Португалия Коммунистік партиясына байланысты Әскери-теңіз флотының революциялық ұйымы ұйымдастырған 1936 жылғы теңізшілер көтерілісіне қатысушылар. Бастапқыда, ғимараттар он екі тұтқынға арналған, ешқандай жағдайсыз қарапайым шатырлар болатын, ал лагерь тікенді сыммен және төрт метр тереңдіктегі арықпен шектелген. Электр жарығы, желдеткіш, желден және жаңбырдан қорғану болмады. Тұтқындардың айтуынша, бұл жердегі ауа райының болжамсыз жаңбырлы болуынан кейде шатырлар суға батып, шіріп кететін. Ағаш ғимараттар хатшылық пен қоймаға арналған. Бұл жұмыс сарайлар салынумен қатар жүргізілді. Электр энергиясы, ауа жаңару және табиғи элементтерден, әсіресе күннен қорғану – «елдің климаттық жағдайларына байланысты төзімсіз» болды. Кандидо де Оливейраның айтуынша, тікенді сым сыртқы ортамен тікелей байланысқа жол бермеді, бірақ көзбен шолуға мүмкіндік берді. Мануэль Франсико Родригестің айтуынша, беткейлерді салу күзетшілерге пайда әкелді, кеңістік шектелді және тұтқындардың психологиялық азаптауын арттырды. Тек бір ғимарат – ас үйі ғана салынды. Лагерьдің бірнеше жыл бойы басқарған директоры Мануэль дос Рейс саяси тұтқындарды: «Таррафалға келген әркім өлуге келеді!» деп қарсы алды. Фашистік режим туралы қара кітап комиссиясы кейбір тұтқындардың түрмедегі жазбалары табылмағанын, бар жазбаларды зерттегенде «олардың көпшілігі тіпті сотталмаған және басқалары, сотталғанмен, түрмеге қамалмаған» екенін мәлімдеді. 1944 жылы 226 тұтқынның 72-сі сотталмаған, ал 55-і жазасын өтеген. Тұтқында болған алғашқы екі жыл екі кезеңге бөлінді: бірінші кезеңде, «жабайы бригада» деп аталғанда, тұтқындар 45 күн бойы өте жоғары температурада концлагерь қабырғаларын, жолды және басқаларын салу үшін мәжбүрлі еңбекке ұшырады. Екіншісі, 1937 жылы басталған «өткір кезең» аурулардың пайда болуымен – мысалы, безгек, жұқпалы және басқа жұқпалы аурулармен – және осы кезеңде жеті тұтқын қайтыс болды. 1937 жылы алғашқы дәрігер келді, бірақ тұтқындарды емдеуге дәрiсi болмағандықтан, ол тек өлім куәлігін жазумен шектелді. Бүгін Қарсылық мұражайында оның сөзі келтірілген: «Мен емдеуге емес, өлім куәлігіне қол қоюға келдім». Таррафаль концентрациялық лагерінде 1936 жылдан бері әртүрлі азаптауларға ұшыраған бірнеше жетекші коммунистік басшылар мен кадрлар болды. Лагерьге келген коммунистердің көптігіне байланысты Тарафалдың коммунистік түрме ұйымы (OCTP) тез құрылды. Бұл жерде тұтқындар саяси пікірталас жүргізуді, ілімдік оқытуды, саяси жағдайды немесе партиялық бағытты талдау мен жүйелеуді көздеді. Алайда олар бірнеше қиындыққа кезікті, атап айтқанда қағаз бен қарындаш жетіспей қалды. Кейде оқшаулану соншалық болғандықтан, әлемде болып жатқан оқиғалар туралы кез келген ақпарат, тіпті еденде жоғалған қағаздың қалдықтары да қымбатқа бағаланды. Көп жағдайда газет туалет қағазы ретінде пайдаланылды, ол тұтқындар арасында «қоқыс радиосы» деген атаққа ие болды және ақпарат көзі ретінде кеңінен қолданылды. 6 жыл Таррафальда тұтқында болғаннан кейін 1942 жылы Португалия Коммунистік партиясының жетекшісі Бенто Гонсалвес басқа 4 жауынгермен бірге қайтыс болды. 1954 жылдың қаңтар айында антифашистік күштердің ықпалының артуына және Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік фашизмнің жеңілісіне байланысты жабылды.

"Фригидейра"

"Фригидейра" (ағылшын тілінде: "жарнақ таба") ережелерді бұзған тұтқындарды жазалау үшін арналған. "Жою камерасы" немесе "азаптау камерасы" деп те белгілі болған бұл жаза, тұтқындарға ең көп қорқыныш сезімді тудырды. Педро Мартинстің сөзіне сүйенсек, "Фригидейра" тұтқындардың екінші тобы келген кезде құрылды, сол кезде жазалар күшейіп, антифашистерді физикалық жою мақсаты көзделді. Олар кірмес бұрын толығымен жалаңашталды. Ол "Фригидейраны" былай сипаттады: Бұл түрме "жарнақ таба" деп аталды. Жарық пен ауа үш тесік арқылы, салмақты темір есік пен төбеге жақын орналасқан кішкентай тіктөртбұрыш арқылы кіреді. Күндіз тропиктің ыстық күні осы кішкентай қабірдің есіктері мен қабырғаларын қыздырады. Ішіндегі ауа қызып кетеді, ыстық шыдайсыз болады. Тұтқындар киімдерін шешіп алады, бірақ ыстық оларды азаптауын тоқтатпайды. Олардың шаршаған денелерінен тер тамшылайды. Егер көп болса, төбеден су тамшылары төмен түседі, бірақ ол жеңілдік бермей, керісінше, азапқа айналады. ( ) Түнде масалар келеді. Маса шағуынан қызба пайда болады, қызбадан – жұқпалы және қатерлі аурудан өлім. 6 метр ұзындығы, 3 метр ені және 3 метр биіктігі бар бетон блок, екі камера жасау үшін екіге бөлінген. Оның жалғыз есігі кеме есігі сияқты, өлшемдері 1,70 x 0,60 метр, екі қатар жарты дюймдік тесіктері және есіктің үстінде 50 сантиметрлік кеңістік бар. Бұл орын кез келген көлеңкелі жерден қасақана алыс салынған. Температура 50-60 градусқа дейін көтеріліп, тұтқындардың терісі қызған грильдегі бекон майы сияқты денелерінен ағып шықты. Мұнда тұтқындар тек нан мен сумен тамақтанды, әр күні алмастыра отырып. Аштықпен бірге азаптаулар одан да күшейді. Бұл "барлығынан және бәрінен оқшауланған өлімге апаратын ашық жол" деп сипатталды. 1937-1944 жылдар аралығында мұнда 30 тұтқын қайтыс болды, 45-і безгекке шалдықты, олардың 14-і қайтыс болды, ал 52-сі өкпе ауруына ұшырады. Тұтқындарды "Фригидейрада" бірнеше күн, апта, тіпті айлар бойы ұстауға болатын. Қазіргі Қарсылық мұражайының мәліметінше, "Фригидейрада" өткізілген жалпы күн саны 2824 күнге жетеді. Халықаралық қауымдастықтың күшті қысымы, сондай-ақ режимдегі антифашистік қозғалыс және Екінші дүниежүзілік соғыста Оксіс державаларының жеңілісі нәтижесінде "Фригидейра" бұзылып, Сан-Мигельде жерленді. Estado Novo құлатылғаннан кейін бұрынғы құрылыс орнына сол жерден өткендердің құрметіне шіркеу салынды. Кейін ол "Holandinha" ауыстырылды.

Екінші кезең

1961 жылғы 14 сәуірде лагерь Шетелдік аумақтар министрлігінің жұмыс лагері ретінде "Чао Бом" еңбек лагері деп аталып қайта ашылды. Бұл кезең алғашқы тас павильондардың салынуымен және қорғаудың бекініс сияқты нығайтылған қорғаныстарға айналуымен бірге жүрді. Оның мақсаты – Ангола, Гвинея-Бисау және Кабо-Вердедегі португалдық отаршылдық соғысындағы ұлт-азаттық күрескерлерін тұтқындап, оқшаулау және азаптау болды. 1961 жылғы 17 шілдеде лагерь кеңейтілді, 1962 жылы жаңа ғимараттар салынды, ал 1967 жылы қауіпсіздікті арттыру үшін қабырға тұрғызылды. Сол кездегі Кабо-Верде саяси тұтқыны Педро Мартинстің айтуынша, концлагерь "адамдарды азаптау үшін жоспарланған, жобаланған және салынған орын" еді. Оның сөзіне қарағанда, Кабо-Верделіктер ұсталып тұрған жер тым кішкентай болғандықтан, олар "консервідегі сардина сияқты" орналастырылды. Тамақ жайында ол былай деді: "Бізге күн сайын аздаған тунец қосылған качупа берілетін", және олар "итің жемейтін" шіріген балықты жеуден бас тартқанда, олардың тамақтары тоқтатылды. Луандино Виейра осы кезеңде Таррафалдағы ең белгілі тұлғалардың бірі болды, ол 1964 жылдан 1972 жылға дейін түрмеде отырды. 1965 жылы Португалия жазушылар қоғамы оған жүлде берді, нәтижесінде оның кеңсесі бүлінді және жабылды. Барлығы шамамен 230 африкалық антиколониалист Таррафалда болды, оның ішінде 106 анголалық, 100 гвинеялық және 20 Кабо-Верделік болды. Бір анголалық және екі гвинеялық ауру мен жамандықтан көз жұмды.

"Голландина"

"Холландина", Кабо-Верде тұтқындарының берген лақап аты, бірінші кезеңдегі "Фригидейраны" алмастырған бетон құрылым еді. Көптеген Кабо-Верделіктердің Голландияға аттанғанына байланысты оған "Холландина" деген ат қойылды. Өлшемдері 1,76 x 1,05 x 1,79 метр болатын бұл құрылым "шынғын пеш" болуы тиіс еді. Ол "тұрған адамнан сәл биік, жатқан адамнан сәл ұзын, отырған адамнан сәл кең, кішкентай торлы терезесі бар" деп сипатталады.

Жабылу

1974 жылғы 25 сәуірдегі төңкерістен кейін және Estado Novo диктатурасының аяқталуынан соң, лагерь 1974 жылғы 1 мамырда мүлдем жабылды. Анголалық Джоэл Пессоа осы оқиға туралы былай деді: "[Таррафаль] өмір бойына түрме болды. Егер 25 сәуір болмағанда, біздің бәріміз сол жерде қаза болар едік". 1975-1985 жылдары ол әскери шақыру орталығы және әскери казарма ретінде пайдаланылды, бірақ жабылып, тасталып қалды. 2009 жылы ол Қарсылық мұражайына айналдырылды, қазір ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізу мақсатында жоба жүргізілуде. Бұл елдегі ең көп келушілерді қабылдайтын мұражай, жыл сайын 9 000-нан астам адам келеді. Қарсылық мұражайы – бұрынғы Таррафаль концлагерін сақтау және музейге айналдыру жобасының бір бөлігі, оның мақсаты осы орынға және құрбандардың естелігіне лайықты құрмет көрсету. Оны басқару және сақтау жауапкершілігі Мәдени мұраны зерттеу институтына (IIPC) жүктелді.

Мұра

2006 жылы Дүниежүзілік ескерткіштер қоры Таррафалды өзінің бақылаудағы 100 ескерткіштің қатарына қосты. 2009 жылы Кабо-Верде елiндегi Прая қаласында Таррафал концлагерiнiң жабылуына 35 жыл толуына орай халықаралық симпозиум өттi. Симпозиумға бұрынғы саяси тұтқындар мен Кабо-Верде, Ангола, Гвинея-Бисау және Португалия елдерiнен келген мамандар қатысты.