Кіріспе

1974 жылы Роберт С. О'Брайеннің "Z for Zachariah" романы – Роберт С. О'Брайеннің 1974 жылы, қаза болғаннан кейін жарық көрген пост-апокалиптикалық ғылыми-фантастикалық романы. Роберт С. О'Брайен есімі Роберт Лесли Конлидің псевдонимі болған. Автор 1973 жылдың наурыз айында қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі Салли М. Конли және қызы Джейн Лесли Конли оның жазбаларына сүйене отырып, осы туындыны аяқтады. Роман АҚШ-тың континенттік аймағында өтеді және он алты жасар Энн Берденнің күнделігі түрінде, бірінші тұлғадан баяндалған. Берден ядролық соғыстан және улағыш газдан оқшауланған, ерекше микроклиматқа ие шағын аңғарда өмір сүру арқылы аман қалды. Салли Конли 1972 жылдың жазында бұл роман күйеуінің "екінші ересектерге арналған романы" болатынын мәлімдеген, ол бұған дейін жарық көрген, бірнеше айлық ғылыми-фантастикалық триллер "17-топтан хабарламадан" кейін жазылған. Роман жасөспірімдер санатындағы үздік детективтік шығарма үшін Эдгар сыйлығына ие болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Энн Берден - ядролық соғыстан аман қалған соңғы адам деп есептейтін жасөспірім қыз. Отбасы іздеу экспедициясында жоғалғаннан бері ол радиациялық уланудан сақталған шағын аңғардағы фермада жалғыз өмір сүреді. Соғыстан бір жыл өткен соң, радиациядан қорғайтын костюм киген бейтаныс оның аңғарына жақындады. Ол қауіпті болуы мүмкін деп қорқып, Энн үңгірге жасырынып, радиоактивті ағыста жаңылысып жуған адамды ескертпейді. Ол ауырып қалғанда, мәңгі жалғыз қалудан қорқып, оған көмектесу үшін өзін ашып көрсетеді. Ол бейтаныс адамның Джон Лумис екенін біледі, ол Нью-Йорк штатының Итака қаласына жақын жер асты зертханасында радиацияға төзімді "қауіпсіз костюмнің" прототипін жасауға көмектескен химик. Энн оны өз үйіне көшіріп, кейінірек онымен неке құру туралы қиялдайды. Лумис жер асты зертханасына шошыған жайттарды еске түсіріп, қиялданады. Ол өзінің әріптесі Эдвардты қалай атып өлтіргенін айтады. Ол отбасын табу үшін қауіпсіз костюмді алуға тырысқан. Бұл аяннан қапаланған Анн Едуардтың ауруына күтім жасап, оның өлімі туралы білгенін жасырады. Лумис сауыққан кезде, Энн оған қауіпсіз костюмге тиісуге тыйым салады және оған шаруашылық жүргізу және ресурстарды басқару туралы бұйрықтар бере бастайды. Оның "Бұл аңғар бүкіл әлемге ұқсайды, біз отар құруға кірісіп жатырмыз" деп жоспарлауға мәжбүр екендігі туралы түсіндірмесі қызды алаңдатады. Ол күйеуге шыққан ба деп сұрағанда, қыздың уайымы артады, ал күйеуі оның қолын қатты ұстап, өзін теңеуге тырысқанда, әйел оны кездейсоқ соққыға ұшыратып, сөгіс береді. Бір күні түнде ол өзінің бөлмесінде Лумисті естиді. Ол қызды зорлауға тырысқанда, қыз қайтадан үңгірге қашады. Кейінірек, Энн Лумиске келіп, аңғар мен фермада жұмыс істеуді, бірақ бөлек өмір сүруді ұсынады. Ол оған енді бірге тұрмайды деп айтқанына таңғалады және себебін білмесе, неге екенін сұрайды. Энн оның қолын ұстағаннан кейін де, "біреуі ештеңе болмағандай, немесе оны ұмытқандай" әрекет еткенін еске алады. Ол өзінің таңдауын ақтаудан бас тартады, қайда тұрғанын айтудан немесе онымен бірге тұрудан бас тартады. Лумис оның ұсынысын қабылдаудан басқа амалы жоқ екенін айтады, бірақ ол оның қайта қарастырып, "оқушы қыз сияқты емес, ересектей әрекет етеді" деп үміттенеді. Бұл "табиғи емес және ыңғайсыз" жағдайға қарамастан, Энн қыста аман қалу туралы уайымдайды, ол өз шешімінде қалады және Лумис ешқашан келмегенін қалайды. Лумис дүкенді жауып, заттарын тоқтатады. Ол кілтті алуға келгенде, Лумис оның аяғын атып өлтіреді. Энн оның өлтіру үшін емес, оны оңай ұстап алу үшін ғана атып тастағанын түсінгенде қашады. Лумис өзінің иті Фароны оны үңгірге дейін іздеуге қолданады, ол оның заттарын өртеп жібереді, бірақ Энн қашып кетеді. Энннің аяқ жағындағы жара жұғады. Ол ауруынан айыққан кезде балалардың өздеріне тәлім беруін күтіп отырған басқа аңғар туралы түсінеді. Энн түстердің шынайы болуы мүмкін екеніне сенді, ал Лумис - ақылдан адасқан, сондықтан ол қауіпсіз костюмді ұрлап, армандаған аңғарсын табуды жоспарлайды. Оның үстіне, ол Лумистің оны іздеуіне жол бермеу үшін Фароны өлтіруді шешеді, бірақ кейін ол мұны істей алмайды. Алайда, Фаро өлі сағадан жүзіп өтіп, оған қарай өлімге ұшырайды. Энн ақыры өз жоспарын орындайды. Ол Лумисті үйден қарусыз кездескен жағдайда сөйлесуді ұсынатын жазбамен еліктіреді, содан кейін қауіпсіз костюмді ұрлап, Лумистің келуін күтеді. Ол келгенде, ол Эдвардтың өлтірілуін білетінін айтады, бұл Лумисті оны атудан тоқтатуға жеткілікті шоқтайды. Ол қыздан өзін жалғыз қалдырмауын сұрайды. Энн егер ол біреуді тапса, оған адамдарды жіберемін деп айтады және кетеді. Лумистің соңғы әрекеті - бірде батысқа қарай ұшып бара жатқан құстарды көргенін айқайлау. Энн батысқа қарай сәулелену аймағына қарай жасыл көкжиекті көруге үміттеніп жүр.

Атау

Шындығында, Энн бала кезінде Зәкәрия пайғамбар туралы айтылған Киелі кітаптың әліпби кітабына ие болған. Ол Адам ("А" әрпі үшін пайдаланылған) жер бетіндегі бірінші адам болса, Зәкәрия ("Z" әрпі үшін пайдаланылған) соңғы адам болуы керек деп ойлаған екенін еске алады. Ол мұны соғыстан аман қалған жалғыз адам ретіндегі өзінің жағдайымен салыстырады.

Орнату

Бұл оқиғалар толығымен АҚШ-тың бір жеріндегі шағын және шалғайдағы Бэрден аңғарында өтеді. Ол басты кейіпкердің ата-бабаларының есімімен аталған, олар алғашқы қоныстанушылар болған және солтүстік жағында ферма салған. Аңғарда тек Клейндер тұратын, дүкеннің иелері, негізінен оңтүстіктегі амиш шаруаларымен сауда жасаған. Аңғардың ұзындығы шамамен 6 километр, солтүстіктегі Бэрден төбесінен оңтүстіктегі "Gap" деп аталатын S пішіндес өткелге дейін. Оның екі өзенінің ең үлкені – Бэрден-Крик, радиоактивті, себебі оның бастауы аңғардың сыртында. Ол солтүстіктен оңтүстікке қарай жолмен қатар ағып, өткел арқылы аңғардан шығады. Кішкентай өзен шығыс беткейіндегі терең бұлақтан бастау алып, балықтары бар шағын көлге құяды, ол Энн үшін тамақ көзі болып табылады. Содан кейін өзен оңтүстікке қарай иреліп, Бэрден-Крикке қосылады. Аңғардың көп бөлігі орманды алқаптардан тұрады. Энн бастапқыда аңғардағы жануарлар, мүмкін, өз түрлерінің соңғы өкілдері деп ойлайды. Бірақ кітаптың соңында Лумис аңғардың батысында алысқа ұшып бара жатқан құстарды көргенін айтады, бұл басқа да тіршілік бар екенін көрсетеді. Аңғарда қояндар мен үйректер бар. Сондай-ақ, бірнеше қарға да бар, Энн олардың аман қалғанына сенді, себебі басқа құстар көшіп кеткенде, олар ғана аңғарда қалуға "ептілік" танытқан. Энннің фермасында екі сиыр, бұқаша және тауықтар бар. Соңында, Энннің туысы Дэвидке тиесілі Фаро есімді иті бар. Аңғардың ең маңызды ерекшелігі – ол қоршаған атмосферадан бөлек және өз ауа райы жүйесіне ие. Лумис оны инверсия (яғни, ауа тек көтеріледі, төмен түспейді) арқылы пайда болған метеорологиялық анклав деп атайды, бірақ оның болуын соншалықты күмәнді деп санайды, оны тек теориялық мүмкіндік ретінде қарастырады.

Негізгі тақырыптар

Бұл әңгімені әділ қыз бен аңғарды бақылауға тырысқан үстем ғалым арасындағы қақтығыс ретінде қарастырған сыншылар ғылымның жойқын күшіне (әсіресе ол ар-ожданнан айрылғанда), билікке ұмтылудың жемқорлық әсеріне және жеке бостандықтың моральдық мәніне тоқталды. Энннің сезімталдығы мен табиғатқа деген сүйіспеншілігі Лумистің беймүміндігімен және өзімшілдікпен бақылауға ұмтылуымен қарама-қайшы келеді. 1975 жылғы сәуірде "The Spectator" журналында Питер Акройд «ғылым жұмақты қышқыл етеді» деген тұжырым жасады. Сол жылғы "The Junior Bookshelf" және "Times Literary Supplement" журналдарындағы рецензиялар Эннді «соңында бүкіл оқиғаны қайта бастаудан бас тартқан» еріксіз Ева ретінде сипаттады. Осы кітаптың тағы бір маңызды тақырыбы – аман қалу, себебі бүкіл оқиға ядролық апаттан кейін тірі қалу туралы айтады.

Бейімделулер

Кітап жарық көргеннен кейін көп ұзамай ол Ұлыбританияда "Jackie" жасөспірімдер журналында бөлім-бөлім жарияланды. 1984 жылдың ақпан айында BBC өздерінің "Бүгінгі ойнайтын фильмдер" (Play for Today) сериясы үшін фильмге бейімдеу жасады, онда оқиға орны Америкадан Уэльске ауыстырылды. "Z for Zachariah" романының 2015 жылғы киноадаптациясы 2015 жылдың қаңтар айында "Creative Artists Agency" (CAA) және "Material Pictures" қаржыландыруымен көрсетілді. Адам мен Хауа тақырыбынан және зорлық-зомбылық пен бақылаушылық қарым-қатынастарды сынға алудан бас тартып, фильмге үшінші кейіпкер қосылып, махаббат үшбұрышы құрылады. Басты рөлдерді Марго Робби, Чиветель Эджиофор және Крис Пайн сомдады. Режиссерлік жұмысты Крейг Зобель жасады, сценарийді Ниссар Моди бейімдеді. Түсірілімдер Жаңа Зеландияның Банкс түбегінде және Батыс Вирджиния штатындағы Уэлч атты бұрынғы көмір шахта қаласында өтті.