Жанұз Зайдельдің 1982 жылғы «Limes inferior» антиутопиялық романы – болашақ қоғамның коммунизм мен капитализм қосылуынан туған қараңғы бейнесі. Биометриялық бақылау, цензура тақырыбы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Janusz Zajdel-дің «Limes inferior» – 1982 жылы поляк жазушысы Janusz A. Zajdel жазған әлеуметтік ғылыми-фантастикалық антиутопиялық роман. «Limes inferior» – Зайдельдің ең танымал туындыларының бірі, сол кездегі коммунизм мен капитализмнің бәсекелесінен туындаған болашақ қоғамның қараңғы көрінісін бейнелейтін дистопия. Бұл сырттай еркіндей көрінетін қоғам, бірақ іс жүзінде электрондық биометриялық жеке куәліктер («Ключ» жүйесі), цензураланған ақпарат құралдары және басқа да әлеуметтік бақылау түрлері арқылы қатаң түрде бақыланады. 1982 жылы бұл роман Польшадағы ең үздік ғылыми-фантастикалық туынды деп танылды.
1982 novel by Janusz Zajdel
Limes inferior (Latin for lower limit) is a social science fiction dystopian novel written in 1982 by the Polish author Janusz A. Zajdel. Limes inferior, one of Zajdel's best known works, is a dystopia showing a grim vision of a future society resulting from a merger of the two systems competing at the time communism and capitalism. It is a seemingly free society, which is in fact tightly controlled through a system of electronic biometric ID cards (Keys), censored media and other forms of social control. It was recognized as the best science fiction novel in Poland in 1982.
Орнату
Бұл оқиға ойдан шығарылған "Арголанд" мемлекетінде өтеді. Арголандтағы барлық азаматтар IQ деңгейіне сәйкес 7 әлеуметтік топқа (0-ден 6-ға дейін) бөлінеді. "Нөлдік" топ – билеуші, жоғары тұрған қабат. Азаматтың тобы оның қандай жұмыс істейтінін және жалақысын ("қызыл, жасыл және сары ұпайлар") анықтайды. Жұмысқа орналасуға және жоғарылауға тек 0-ден 4-ке дейінгі топ өкілдері ғана лайық, ал олардың жоғарылауы жетістіктерінен гөрі тобына байланысты. Бұл орталықтан басқарылатын, мемлекеттік социалистік экономикаға байланысты, яғни жеке меншік шектеулі, ал шағын жеке кәсіпорындар жалпы экономиканың шетінде жұмыс істейді. "Арголандта" ерекше ақша жүйесі бар – оның валютасы жасыл, қызыл және сары ұпайлар. Олардың құны әртүрлі: қызыл ұпайлардың құны жоқ, оларға тек қарапайым тағам сияқты негізгі заттарды ғана алуға болады, жасыл ұпайлардың құны біршама жоғары, ал сары ұпайлар ғана нақты құнға ие. Керісінше, сары ұпай тек жұмыс істегендерге төленеді, оның мөлшері олардың тобына байланысты. Демек, сары ұпайды ресми түрде тек 4-тен жоғары топ өкілдері ғана ала алады (практикалық тұрғыдан алғанда 3-ке дейін, себебі 4-ші топқа жұмыс орындары жеткіліксіз, ал төменгі топтар үшін жұмыс жоқ). Сондықтан ұпайлар үшін құпия сауда-саттық кеңінен дамыған. "Ұпайлар" электрондық әмиян қызметін атқаратын "кілт" арқылы сақталады. Кілт иесінің тобын көрсетеді, ал оның басқа функциялары иесінің саусақ іздерін оқитын құрылғыға тигізіп қосу арқылы іске қосылады. Кілт – қазіргі заманғы жеке көмекші құрылғыларға ұқсас, ол жеке куәлік, несие картасы, сағат, калькулятор және биометриялық оқу құралы ретінде қызмет етеді. Арголанд – Тибиган көлінің жағасында орналасқан қала-мемлекет. Ауылдық жерлерде адам тұрмайды, ал фермаларды роботтар басқарады. Роман бойынша, бүкіл адамзат мұндай қалаларда өмір сүреді және қаладан шығу мүмкін емес (Арголанд азаматтары пайдаланатын көліктер қала шекарасында тоқтап қалады). Қала-мемлекеттер арасында саяхаттауға болады, бірақ ол шектеулі және жалпы халыққа қол жетімді емес. Алайда, көптеген адамдар өз қалаларын тастағысы келмейді, өйткені басқа қалалардағы өмір де осындай болады деп сендіреді. Кітапта Арголандтың ресми үкіметтік немесе экономикалық құрылымы талқыланбайды. Діннің де ешқандай түрі жоқ. Алайда, әлеуметтік бақылаудың көптеген аспектілері, мысалы, төменгі топтарды бақылау үшін арзан тағамға қосылатын ес-ақылды кемітетін заттар, адамдарды "ұпайлар" арқылы қадағалау және т.б. егжей-тегжейлі қарастырылады.
The story is set in a fictional 'Argoland'. All citizens in Argoland are divided into 7 social classes (numbered from 0 to 6) based on their IQ. 'Zeroes' are the top, governing class. The class of a citizen determines what job he gets, and his pay ('red, green and yellow points'). Only people with class between 0 and 4 get any jobs, any promotion is depending on the class more than achievement. This is further true because the economy seems to be centrally controlled government run socialism, that is private property is limited and small private enterprises operate only on the fringes of the general economy. 'Argoland' has an awkward monetary system its currency are green, red and yellow points. Their value is different red points are almost valueless only basic items like basic food can be bought for them, green points have a bit higher value and only yellow points have real value. Conversely, only employed are paid any yellow points, the more the higher their class. That means only those with class over 4 (and practically 3 because there is a shortage of jobs for class 4 and no jobs for lower classes) can get any yellow points officially. Therefore, a black exchange market for points flourishes. The 'points' are kept on a 'Key' which serves as an electronic wallet. The Key displays the class of its bearer and its other functions are activated by owner's touch on a built in fingerprint reader. The Key is similar to modern PDAs serving as an ID card, credit card, a watch, a calculator and a biometric reader. Argoland is a city state, located on the shores of lake Tibigan. The countryside is said to be uninhabited with farms operated by robots. The novel alludes that the whole humanity lives in such cities and leaving a city is not possible (vehicles used by the citizens of Argoland cease to operate at the city borders). Travel between city states is possible but restricted and therefore not available to general population. However, people at large seem not interested in leaving their city being sure that life in other city states is exactly the same as in theirs. Official government or economic structure of Argoland is not discussed in the book. Religion of any kind is also totally absent. However many aspects of social control like stupidators added to cheap food to keep lower classes under control, tracing people through their 'points' transactions etc. are discussed in detail.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Батыр, Ади Черрисон, сондай-ақ Снейр (Зайдельдің ғылым фантастикасының жазушыларының бірі Адам Вишневски Снергтің атымен аталған) – компьютерлік IQ сынақтары кезінде дұрыс жауаптар беру арқылы немесе олар үшін емтихан тапсыру арқылы адамдарды алдауға "көмектесетін" көтеруші. Снейр, ресми түрде 4-ші деңгейдегі, оңай ең жоғары 0-ші деңгейге жете алатын, бірақ көп назар аудармайтын орта деңгейін артық көреді. Көтерушілерден басқа, қара нарықтағы тұлғалардың толық галереясы ұсынылады: өздерінің класын жасанды түрде төмен ұстағысы келетіндерге "ақымақ" жауаптар беру үшін төмен IQ-сы бар "төмендетушілер", хамелеондар (қара нарықтағы нүкте сатушылары), кілт жасаушылар (барлық түрдегі заңсыз, арнайы мақсаттағы кілттерді ұсынатындар). Оқиға Снейрді көшеде жасырын полицей агентінің сұраққа алуынан басталады, ол жауаптары арқылы (немесе Снейр солай ойлайды) оның интеллектуалды деңгейін байқамай жатады. Нәтижесінде, бірнеше сағаттан кейін оның кілті бұғатталады және оған IQ тестілеу үшін тестілеу стансасына бару керектігі айтылады. Мұндай жағдайда "электрогипноз" қолданылатынын білген ол, адамдардың нағыз интеллектуалды деңгейін жасыруын болдырмау үшін, "төмендетушінің" көмегін сұрайды. Ол басқа "көтеруші" Карл Прон арқылы қолайлы маманды табады. Ол "төмендетушімен" бірге тестілеу стансасына барады, ол кілтін алып, ішке кіреді, ал Снейр сыртта күтеді. Бірнеше минуттан кейін Снейр "төмендетушінің" ұсталғанын көреді. Кілті болмағандықтан, ол баспанасыз қалып, тіпті жеуге нәрсе табу мүмкін еместігінің шындығына тап болады. Қала көшелерінде серуендеп, ол Арголандтағы өмірдің бұрын байқамаған азаптарын көреді. Соңында ол құпия Алисамен кездеседі, ол оған баспана береді және Тибиган көлі туралы әнші мен ән туралы құпия ақпарат береді. Таңертең ол "төмендетушімен" кездеседі және оның қалай босатылғанын біледі – ол Снейрдің кілтін көшеде табылған деп хабарлаған. Снейр полиция бөліміне барып кілтін алады, бірақ бұл оқиға оны мазасыз етеді және ол өз әлеміне басқаша қарай бастайды. Ол ата-анасына және ескі досы, дәрігерге барады, оқырманға осы әлемнің тарихын және оның басқа да фактілерін ашады. Ол сондай-ақ Алиса айтқан әнді тыңдауға тырысады және теориялық баспасөз бостандығының шын мәнінде миф екенін, кейбір әндерге тыйым салынуы мүмкін екенін біледі. Осы уақытта Снейрді Кілттер институтының ғылыми зертханасын бақылау үшін үкіметтік шенеунік ("ноль") жалдайды. Снейр құпия түрде қақпашы болып жұмыс істейді, бірақ Кілттер туралы барлығын білуі керек екенін біледі, олар оларды жасағаннан кейін, оларды шетелдік нысан сияқты зерттейді. Осы арада оның "көтеруші" досы Карл Прон жаңа жалған кілтті сынап көреді, ол иесіне шексіз сары нүктелер береді. Бұл кілтті "нольдер" тобы тапсырыс берген, олар Снейр қазір бақылап отырған зертханада жұмыс істейді. Снейр супер кілтті алғаннан кейін, оны жергілікті биліктің жоғары лауазымды шенеуніктерімен кездесуге алып барады, онда ол "Арголандтың" әлеуметтік жүйесінің шын мәнінде шетелдіктердің адамзатқа таңған тәжірибе екенін біледі. "Нольден жоғарылар" басқарушы топты құрайды, олар шетелдіктерден қорқып, наразылықты басады, бірақ адамдардың адамгершілік табиғатын сақтау үшін барлық түрдегі бұзушылықтарға жол береді. Соңы көбінесе мистикалық, бірақ ол Алисаның көмегімен Снейр адамзатты құтқарады, бірақ ол қалай жеткені нақты емес.
The hero, Adi Cherryson, also known as Sneer (named after one of Zajdel's fellow science fiction writers Adam Wiśniewski Snerg), is a lifter who "helps" people cheat during the computer controlled IQ exams by giving them the correct answers through a micro radio communicator or taking the exam for them. Sneer, who is officially only a level 4, could easily become the top level 0, but he prefers his medium level which doesn't attract much attention. In addition to lifters a whole gallery of black market figures is presented there are downers (who use their low IQ to provide realistic 'stupid' answers for those who want to keep their class artificially low like Sneer), chameleons (black market point dealers), key makers (providing all sorts of illegal, special purpose Keys). The story starts when Sneer is questioned by an undercover police agent on the street and unintentionally reveals his intelligence by his answers (or so Sneer thinks). As a result, a few hours later his Key is locked and he is told to report to a testing station for an IQ test. Knowing that in such situation "electro hipnosis" is used to prevent subjects from hiding their true intelligence, he solicits help of a "downer". He finds a suitable specialist through another "lifter" Karl Pron. He goes to the testing station with the "downer", who takes his Key and goes inside, leaving Sneer waiting outside. A few minutes later Sneer sees the "downer" arrested. Without his Key he faces the reality of not having a shelter and being able to even find anything to eat without points. Wandering through the city, he sees some of the misery of life in Argoland he didn't notice before. Finally, he meets mysterious Alice, who gives him shelter and some mysterious clues about a singer and a song about the lake Tibigan. In the morning he meets the "downer" and learns how he secured his release through a ruse he reported Sneer's Key as found on the street. Sneer goes to the central police station and retrieves his Key, but the experience makes him uncomfortable, and he starts to look at his world in a different way. He visits his parents and an old friend, a doctor, revealing to the reader the history of this world and some further facts about it. He also tries to listen to the song Alice told him about and discovers that theoretical freedom of press is in fact a fiction as some songs etc. can be prohibited. Meanwhile, Sneer is hired by a government official (a 'zero') to monitor the scientific lab dealing with Keys The Key Institute. Working undercover as a doorman, Sneer discovers to his amazement that the Key Institute that should know everything about the Keys, having designed them, is in fact studying them as if they were an alien object. Meanwhile, his "lifter" friend Karl Pron tests a new counterfeited Key, which gives the owner an unlimited number of yellow points. This Key was ordered by the group of '0's – who in fact work in the lab on which Sneer is now spying upon. When Sneer obtains the super Key, he is taken to the meeting with top officials of the local government, where he learns that the social system of 'Argoland' is, in fact, an experiment imposed upon the humanity by the Aliens. The 'over zeroes' form a ruling class, which suppresses dissent fearful of the Aliens but permits all kinds of irregularities which they see as preserving the human nature of people. The end is largely mystical, but it suggests that, with the help of Alice, Sneer succeeds in saving humanity, though it is not clear exactly how he achieves that.
Интерпретация
Бұрынғы кеңестік блок елдеріндегі көптеген утопиялық және антиутопиялық әдебиеттерде болғандай, үкіметке ашық сын айту қауіпті және цензураға ұшырағандықтан, бұл кітапты көптеген адамдар шын мәнінде цензурадан қашу үшін ғылыми-фантастикалық роман ретінде жасырылған жүйеге сын ретінде түсіндірді ("әскери күшті державалар, бір мезгілде олардың ойынша бүкіл ғалам үшін ең жақсы деп санайтын, өздері құраған әлеуметтік жүйені орнатып отырғандар, кітаптағы осындай сипаттамадан қарағанда, кеңестіктерге ұқсас"). Дегенмен, оны коммунизм мен капитализмнің бәсекелестігінен туындаған және олардың араласуы немесе бірігуінен пайда болған жүйе туралы роман ретінде кеңірек қарастыруға болады. Кейбір сарапшылар автордың көптеген болжамдары – мысалы, жеке адамды қадағаламастан, цифрлық жүйелер арқылы ірі масштабта тоталитарлық бақылау мүмкіндігі – қазіргі әлемде көрініс таба бастағанын айтады. Кітаптың батыс оқырмандары үшін ойдан шығарылған сияқты көрінетін "Арголанд" қоғамының көптеген аспектілері коммунистік елдердегі күнделікті жағдайды бейнеледі. Мысалы, тапшылық шағында сәнді тауарлар тек шетелдік валютамен алуға болатын, мемлекеттік дүкендер желісінен (Pewex сияқты) қол жетімді болды.
As with much utopian and dystopian fiction in the former Soviet bloc countries, where open criticism of the government was dangerous and subject to censorship, this book was interpreted by many as in fact a criticism of the system disguised as an SF novel to evade censorship (the "aliens", who are military superpower and are simultaneously enforcing a social system invented by them and thought by them to be the best one for the entire universe, actually look strongly, from such a description made in the book, like the Soviets themselves). However, it can be interpreted more broadly as a novel on how would a system resulting from a mix or convergence of the main systems then competing communism and capitalism look like. Some argue that many of the author's visions for example possibility of totalitarian control on a large scale through digital systems without tracking any single individual in particular can be seen as existing in the current world. Many aspects of the 'Argoland' society, seemingly fictional to the book's Western readers, represented an everyday situation in communist countries. For example, in the shortage economy, luxury goods were available from a state run chain of shops (like Pewex) selling products only for hard to obtain foreign currency.