Кіріспе

Janusz Zajdel-дің «Limes inferior» – 1982 жылы поляк жазушысы Janusz A. Zajdel жазған әлеуметтік ғылыми-фантастикалық антиутопиялық роман. «Limes inferior» – Зайдельдің ең танымал туындыларының бірі, сол кездегі коммунизм мен капитализмнің бәсекелесінен туындаған болашақ қоғамның қараңғы көрінісін бейнелейтін дистопия. Бұл сырттай еркіндей көрінетін қоғам, бірақ іс жүзінде электрондық биометриялық жеке куәліктер («Ключ» жүйесі), цензураланған ақпарат құралдары және басқа да әлеуметтік бақылау түрлері арқылы қатаң түрде бақыланады. 1982 жылы бұл роман Польшадағы ең үздік ғылыми-фантастикалық туынды деп танылды.

Орнату

Бұл оқиға ойдан шығарылған "Арголанд" мемлекетінде өтеді. Арголандтағы барлық азаматтар IQ деңгейіне сәйкес 7 әлеуметтік топқа (0-ден 6-ға дейін) бөлінеді. "Нөлдік" топ – билеуші, жоғары тұрған қабат. Азаматтың тобы оның қандай жұмыс істейтінін және жалақысын ("қызыл, жасыл және сары ұпайлар") анықтайды. Жұмысқа орналасуға және жоғарылауға тек 0-ден 4-ке дейінгі топ өкілдері ғана лайық, ал олардың жоғарылауы жетістіктерінен гөрі тобына байланысты. Бұл орталықтан басқарылатын, мемлекеттік социалистік экономикаға байланысты, яғни жеке меншік шектеулі, ал шағын жеке кәсіпорындар жалпы экономиканың шетінде жұмыс істейді. "Арголандта" ерекше ақша жүйесі бар – оның валютасы жасыл, қызыл және сары ұпайлар. Олардың құны әртүрлі: қызыл ұпайлардың құны жоқ, оларға тек қарапайым тағам сияқты негізгі заттарды ғана алуға болады, жасыл ұпайлардың құны біршама жоғары, ал сары ұпайлар ғана нақты құнға ие. Керісінше, сары ұпай тек жұмыс істегендерге төленеді, оның мөлшері олардың тобына байланысты. Демек, сары ұпайды ресми түрде тек 4-тен жоғары топ өкілдері ғана ала алады (практикалық тұрғыдан алғанда 3-ке дейін, себебі 4-ші топқа жұмыс орындары жеткіліксіз, ал төменгі топтар үшін жұмыс жоқ). Сондықтан ұпайлар үшін құпия сауда-саттық кеңінен дамыған. "Ұпайлар" электрондық әмиян қызметін атқаратын "кілт" арқылы сақталады. Кілт иесінің тобын көрсетеді, ал оның басқа функциялары иесінің саусақ іздерін оқитын құрылғыға тигізіп қосу арқылы іске қосылады. Кілт – қазіргі заманғы жеке көмекші құрылғыларға ұқсас, ол жеке куәлік, несие картасы, сағат, калькулятор және биометриялық оқу құралы ретінде қызмет етеді. Арголанд – Тибиган көлінің жағасында орналасқан қала-мемлекет. Ауылдық жерлерде адам тұрмайды, ал фермаларды роботтар басқарады. Роман бойынша, бүкіл адамзат мұндай қалаларда өмір сүреді және қаладан шығу мүмкін емес (Арголанд азаматтары пайдаланатын көліктер қала шекарасында тоқтап қалады). Қала-мемлекеттер арасында саяхаттауға болады, бірақ ол шектеулі және жалпы халыққа қол жетімді емес. Алайда, көптеген адамдар өз қалаларын тастағысы келмейді, өйткені басқа қалалардағы өмір де осындай болады деп сендіреді. Кітапта Арголандтың ресми үкіметтік немесе экономикалық құрылымы талқыланбайды. Діннің де ешқандай түрі жоқ. Алайда, әлеуметтік бақылаудың көптеген аспектілері, мысалы, төменгі топтарды бақылау үшін арзан тағамға қосылатын ес-ақылды кемітетін заттар, адамдарды "ұпайлар" арқылы қадағалау және т.б. егжей-тегжейлі қарастырылады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Батыр, Ади Черрисон, сондай-ақ Снейр (Зайдельдің ғылым фантастикасының жазушыларының бірі Адам Вишневски Снергтің атымен аталған) – компьютерлік IQ сынақтары кезінде дұрыс жауаптар беру арқылы немесе олар үшін емтихан тапсыру арқылы адамдарды алдауға "көмектесетін" көтеруші. Снейр, ресми түрде 4-ші деңгейдегі, оңай ең жоғары 0-ші деңгейге жете алатын, бірақ көп назар аудармайтын орта деңгейін артық көреді. Көтерушілерден басқа, қара нарықтағы тұлғалардың толық галереясы ұсынылады: өздерінің класын жасанды түрде төмен ұстағысы келетіндерге "ақымақ" жауаптар беру үшін төмен IQ-сы бар "төмендетушілер", хамелеондар (қара нарықтағы нүкте сатушылары), кілт жасаушылар (барлық түрдегі заңсыз, арнайы мақсаттағы кілттерді ұсынатындар). Оқиға Снейрді көшеде жасырын полицей агентінің сұраққа алуынан басталады, ол жауаптары арқылы (немесе Снейр солай ойлайды) оның интеллектуалды деңгейін байқамай жатады. Нәтижесінде, бірнеше сағаттан кейін оның кілті бұғатталады және оған IQ тестілеу үшін тестілеу стансасына бару керектігі айтылады. Мұндай жағдайда "электрогипноз" қолданылатынын білген ол, адамдардың нағыз интеллектуалды деңгейін жасыруын болдырмау үшін, "төмендетушінің" көмегін сұрайды. Ол басқа "көтеруші" Карл Прон арқылы қолайлы маманды табады. Ол "төмендетушімен" бірге тестілеу стансасына барады, ол кілтін алып, ішке кіреді, ал Снейр сыртта күтеді. Бірнеше минуттан кейін Снейр "төмендетушінің" ұсталғанын көреді. Кілті болмағандықтан, ол баспанасыз қалып, тіпті жеуге нәрсе табу мүмкін еместігінің шындығына тап болады. Қала көшелерінде серуендеп, ол Арголандтағы өмірдің бұрын байқамаған азаптарын көреді. Соңында ол құпия Алисамен кездеседі, ол оған баспана береді және Тибиган көлі туралы әнші мен ән туралы құпия ақпарат береді. Таңертең ол "төмендетушімен" кездеседі және оның қалай босатылғанын біледі – ол Снейрдің кілтін көшеде табылған деп хабарлаған. Снейр полиция бөліміне барып кілтін алады, бірақ бұл оқиға оны мазасыз етеді және ол өз әлеміне басқаша қарай бастайды. Ол ата-анасына және ескі досы, дәрігерге барады, оқырманға осы әлемнің тарихын және оның басқа да фактілерін ашады. Ол сондай-ақ Алиса айтқан әнді тыңдауға тырысады және теориялық баспасөз бостандығының шын мәнінде миф екенін, кейбір әндерге тыйым салынуы мүмкін екенін біледі. Осы уақытта Снейрді Кілттер институтының ғылыми зертханасын бақылау үшін үкіметтік шенеунік ("ноль") жалдайды. Снейр құпия түрде қақпашы болып жұмыс істейді, бірақ Кілттер туралы барлығын білуі керек екенін біледі, олар оларды жасағаннан кейін, оларды шетелдік нысан сияқты зерттейді. Осы арада оның "көтеруші" досы Карл Прон жаңа жалған кілтті сынап көреді, ол иесіне шексіз сары нүктелер береді. Бұл кілтті "нольдер" тобы тапсырыс берген, олар Снейр қазір бақылап отырған зертханада жұмыс істейді. Снейр супер кілтті алғаннан кейін, оны жергілікті биліктің жоғары лауазымды шенеуніктерімен кездесуге алып барады, онда ол "Арголандтың" әлеуметтік жүйесінің шын мәнінде шетелдіктердің адамзатқа таңған тәжірибе екенін біледі. "Нольден жоғарылар" басқарушы топты құрайды, олар шетелдіктерден қорқып, наразылықты басады, бірақ адамдардың адамгершілік табиғатын сақтау үшін барлық түрдегі бұзушылықтарға жол береді. Соңы көбінесе мистикалық, бірақ ол Алисаның көмегімен Снейр адамзатты құтқарады, бірақ ол қалай жеткені нақты емес.

Интерпретация

Бұрынғы кеңестік блок елдеріндегі көптеген утопиялық және антиутопиялық әдебиеттерде болғандай, үкіметке ашық сын айту қауіпті және цензураға ұшырағандықтан, бұл кітапты көптеген адамдар шын мәнінде цензурадан қашу үшін ғылыми-фантастикалық роман ретінде жасырылған жүйеге сын ретінде түсіндірді ("әскери күшті державалар, бір мезгілде олардың ойынша бүкіл ғалам үшін ең жақсы деп санайтын, өздері құраған әлеуметтік жүйені орнатып отырғандар, кітаптағы осындай сипаттамадан қарағанда, кеңестіктерге ұқсас"). Дегенмен, оны коммунизм мен капитализмнің бәсекелестігінен туындаған және олардың араласуы немесе бірігуінен пайда болған жүйе туралы роман ретінде кеңірек қарастыруға болады. Кейбір сарапшылар автордың көптеген болжамдары – мысалы, жеке адамды қадағаламастан, цифрлық жүйелер арқылы ірі масштабта тоталитарлық бақылау мүмкіндігі – қазіргі әлемде көрініс таба бастағанын айтады. Кітаптың батыс оқырмандары үшін ойдан шығарылған сияқты көрінетін "Арголанд" қоғамының көптеген аспектілері коммунистік елдердегі күнделікті жағдайды бейнеледі. Мысалы, тапшылық шағында сәнді тауарлар тек шетелдік валютамен алуға болатын, мемлекеттік дүкендер желісінен (Pewex сияқты) қол жетімді болды.