Кіріспе
Жолды белгілеу – ашық ауада демалыс аймақтарындағы жолдарды белгілі бір аралықпен орналасқан белгілермен немесе нұсқаулармен көрсету практикасы. Бұл белгілер жолдың бағытын көрсетеді. Бастапқыда "жол белгісі" дегені – ағаш қабығын кесіп жасалған белгіні білдірген (Канадтық Оксфорд сөздігі). Алғашқыда жол көрсеткіш – "саяхатшыларға жол көрсетіп тұратын көзге көрінетін нысан немесе маңызды жер" (Оксфорд ағылшын сөздігі) деп түсіндірілген. Жолдарды белгілеудің әртүрлі тәсілдері бар, оларға бояу, ою, бекітілген белгілер, тіреулер, мата тілкелері, тас үйінділері және кресттер жатады, ал ең көп қолданылатыны – бояу.
Trail blazing or way marking is the practice of marking paths in outdoor recreational areas with signs or markings that follow each other at certain, though not necessarily exactly defined, distances and mark the direction of the trail. A blaze in the beginning meant "a mark made on a tree by slashing the bark" (The Canadian Oxford Dictionary). Originally a waymark was "any conspicuous object which serves as a guide to travellers; a landmark" (Oxford English Dictionary). There are several ways of marking trails, including paint, carvings, affixed markers, posts, flagging, cairns, and crosses, with paint being the most widely used.
Бояу
Жол бойында біркелкі пішіндес (көбінесе тіктөртбұрышты), өлшемдес және бір түсті немесе бірнеше түстің үйлесімді боялған белгілер қолданылады. Жолдардың бұрылыстарын және соңғы нүктелерін көрсетуге арналған жүйе (төменде қараңыз) бояу белгілерін пайдалануға басымдық береді. Еуропа елдері әдетте бірнеше түсті боялған сызықтар немесе пішіндер жүйесін қолданады. Чехияның жаяу жол белгілеу жүйесі 10 см x 10 см шаршы ішінде әдетте екі ақ сызық арасында бір түсті үш сызықты пайдаланады, әр түрлі түстерге әр түрлі мағыналар беріледі. Қызыл түс көбінесе қиын немесе шыңға дейінгі жолдарды көрсету үшін қолданылады. Ұқсас пішіндес жебелер бағыттың өзгеруін көрсетеді. Бұл жүйе алғаш рет қазіргі Чехияда 1889 жылдың мамырында Штеховице қаласынан жақын жердегі бұлаққа дейінгі жолды белгілеу үшін қолданылды. Бүгінде Чехияда белгіленген жолдар бар. Бұл жүйе сондай-ақ Словакияда, Украинада, Хорватияда, Румынияда, Албанияда, Бразилияда, Филиппинде және Моңғолияда қолданылады. Польша, Болгария және Грузияда да осыған ұқсас жүйе қолданылған. Франция, Италия, Австрия және Швейцария жолдары ақ және түрлі-түсті сызықтардан тұратын ұқсас жүйені қолданады. Словения, Хорватия және бұрынғы Югославияның басқа да елдері Knafelc белгісін пайдаланады. АҚШ және Канадада әдетте ақ, қызыл, көк немесе сары түстер қолданылады. Оңтүстік Африкадағы жолдар көбінесе ағаштар мен тастарға боялған сары іздермен белгіленеді. Израильде жолдар үш сызықпен белгіленеді. Екі ақ сызықпен оралған боялған сызық ұзындығын көрсетуі мүмкін, қара, жасыл, көк немесе қызыл түстер 10 км-ден қысқа жолдарды, ал күлгін немесе қызғылт сары түстер 60-100 км ұзындықтағы жолдарды көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір жолдар нақты түс комбинацияларымен көрсетіледі, мысалы, Голан жолы (ақ, көк, жасыл), Иерусалим жолы (көк, алтын, көк) және Израиль ұлттық жолы (ақ, көк, қызғылт сары). Белгілерді көзге түсетін тас беттеріне немесе жерге орнатылған тіреулерге (немесе электр тіректеріне, қоршауларға немесе басқа да қолжетімді беттерге) бояуға болады, егер жол жолмен жүрсе немесе дала мен шалғынды жерлерден өтетін болса.
Кескіндеме
Солтүстік Америкада, Австралияда және Жаңа Зеландияда ағаштардың қабығына балтамен немесе пышақпен, көбінесе балтамен жасалған кесіктермен белгіленген жолдар бар. Көбінесе бұл – ағаш кесушілер немесе аңшылар жасаған ресми емес жолдар, немесе олардан пайда болған жолдар. Алғашқыда ағаштар балтамен шабылып белгіленетін (әлі де сөздікте осылай анықталған), бірақ қазір басқа әдістер де қолданылады, кейде қоршаған ортаны қорғау және эстетикалық талаптар жол белгілеу әдісін таңдауда маңызды рөл атқарады. Жарамсыз жағдайларда, қабыршақтар сияқты басқа да навигациялық құралдар қолданылады. 1902 жылы Айдахо штатының шахтерлары Орталық Айдаходағы Күн күркіреу тауының кен орындарына дейінгі нақты маршрутты көрсету үшін ағаштарға балтамен жасалған үш ерекше белгі салып, "Үш белгілі" қысқа жол жолын жасады және белгіледі.
Тігілген белгілер
Балама ретінде, ағаштарға көбінесе шегелермен бекітілетін, ұзақ қызмет ететін пластик, металл немесе кейде ағаштан жасалған белгілер орнатылуы мүмкін. Мұндай белгілерді орнату, бояуға қарағанда көбірек еңбек пен дағды талап етеді, сонымен қатар оларды орнатуға жеткілікті ағаштардың болуын қажет етеді.
Жалаулаулау
Кейде ағаштардың бұтақтарынан ілінген немесе ағаштарға байланған геодезиялық ленталар жол бағытын көрсету үшін қолданылады, бірақ көбінесе бұл уақытша немесе ресми емес жолдар үшін қолданылады, әсіресе жол бағыты таңдалған, бірақ жолдың құрылысы жүріп жатқан кезде. Тулар кейде тұрақты жолдарды белгілеу үшін пайдаланылады, бірақ олар жол белгілеу әдістерінің барлық түрлерінің арасында ауа-райына ең осал және көру қиын болуы мүмкін. Жапонияда тау жолдарында жол белгілеудің ең көп қолданылатын әдісі – жолға лента байлау. Қызыл ленталар көбінесе жоғары көтерілу бағытын, ал сары ленталар төмен түсу бағытын көрсетеді. Кейбір тауларда нақты жолды анықтау үшін стандартты емес лента түсі (ақ немесе көк) қолданылады.
Поляктар
Қыс мезгілінде және қар жамылғанда жолды көрінетін ету үшін түрлі түсті жол белгілеушілер жиі қолданылады. Бұл белгілеушілер Австрия, Канада, АҚШ, Чехия, Швейцария және Словакияда стандартты жол көрсеткіштері болып табылады.
Кэрндер
Каирндер – мұқият орналастырылған тас үйінділері. Каирндер ең көп ашық кеңістіктерде жолдарды көрсету үшін қолданылады, мысалы, биік таулы аймақтарда, ағаштар жоқ жерлерде немесе жағдай белгілерді көруді қиындататын жағдайларда.
Туралық қаздар
Duck - АҚШ-тың кейбір аймақтарында қолданылатын термин, әдетте, қалың қаптамадан (cairn) әлдеқайда кішірек тас үйірмесін білдіреді, көбінесе ол табиғи емес екеніне көз жеткізу үшін ғана жеткілікті биіктікте үйіледі. Көптеген адамдар үшін екі тастың үюі – жай ғана сәйкес келу болуы мүмкін, бірақ үш тас үюі – нақты белгі. Кейбір аймақтарда, duck белгілері жолдың бағытын көрсету үшін көрсеткіш тас (немесе бірнеше тас үйірмесі) кілтін де қамтиды. Олар Еуропада, мысалы Германияда, Галисияда және Альпі тауларында кең таралған. Олар ағаштан, тастан немесе металдан жасалуы мүмкін. Көптеген жол бойындағы айқыштарды (wayside crosses) шағылыстыру тәрізді етіп жасау қалыпты.
Белгілілігі
АҚШ-тың далалық аймақтарында, штаттық немесе федералдық болсын, АҚШ-тың далалық заңына сәйкес, жер "адамның араласпаған" сияқты көрінуі тиіс, сондықтан белгілер көбінесе ең аз мөлшерде қолданылады. Ал, қалыпты муниципалитет, округ немесе штат паркінде, немесе көптеген пайдаланушыларға ашық кез келген жерде, немесе дамыған қалалық аймақта белгілер жиірек кездеседі. Жалғыз жолмен жүретін жаяу жолдар ескі жолдарға немесе басқа айқын бағыттарға қарағанда көбірек белгіленеді.
Жүйелер
Үлкен жер телімінде бірнеше жол болуы мүмкін. Жолдардың түсі әртүрлі болуы керек, бірақ бұл әрқашан орындалмайды. Массачусетс штатындағы ең биік тауды қамтитын Маунт Грейлок мемлекеттік қорығында, Аппалачиан жолынан басқа барлық жолдар бірдей көк белгіні пайдаланады. Белгі түрі әртүрлі пайдаланушылар тобына (мысалы, қар мотоциклімен жүрушілерге, атпен жүрушілерге, тау велосипедімен жүрушілерге) жолға рұқсат етілген жағдайда өзгеріп отыруы мүмкін. Жылдам көлік құралдарын пайдаланушылар үшін белгілер көбінесе үлкенірек болады, осылайша жоғары жылдамдықпен жақсы көрінеді, ал кейде орнатылған белгілер жаяу жүрушілерден басқа кімдерге жолдың қолданылуына рұқсат етілгенін көрсетеді. Тағы бір мүмкін ерекшелік – маусымға қарай. Норвегияда жазғы маршруттар үшін көк, ал қысқы маршруттар үшін қызыл түс қолданылады. Қызыл маршруттар көлдер мен батпақтардан өтуі мүмкін, олар қыста шаңғы тебуге қолайлы, бірақ жазда жаяу өтуге қиын. Түстер көбінесе бір-бірімен қиылысатын екі жолдың бірдей түсті пайдаланбауын қамтамасыз ету үшін тағайындалады, бірақ бұл одан да әрі жүруі мүмкін. Мысалы, Нью-Йорктің Кэтскилл саябағындағы барлық мемлекеттік жерлерде негізгі жолдар, әсіресе ұзақ қашықтыққа созылатын «басты жолдар», егер олар негізінен шығыс-батыс бағытта болса, қызыл белгілермен, ал солтүстік-оңтүстік бағытта болса, көк белгілермен белгіленеді. Қысқарақ қосымша, тізбекті немесе жалғастыру жолдары әдетте сары белгілерді пайдаланады. Екі жол бір уақытта жүретін жағдайларда, әдетте, сәл қиылысқан жерде, тек бір жолға белгі қойылуы мүмкін, көбінесе ұзақ немесе көбірек қозғалыс жолының белгісі басым болады. Басқа жағдайларда, мысалы, Оңтүстік Вермонтта, Аппалачи жолы мен Ұзақ жол бір жолмен жүреді, екі жол да бірдей ақ белгіні пайдалана алады. Чехияның Гигант тауларының бөлігінде «сұрғылт» деп аталатын мүлдем басқа жүйе құрылған. Белгілер, металл парақтан кесіліп, қызыл түспен боялған, биік тіреулерге ілінеді, осылайша саяхатшылар мен шаңғышылардың екеуіне де көрінеді. Классикалық жүйелерден айырмашылығы, олар жолдарға немесе соқпақтарға сілтеме жасамайды, бірақ ең жақын тау шатырларына және түнделуге және тамақтануға мүмкіндік бар көршілес қалалар мен ауылдарға жол көрсетеді. Англия мен Уэльстегі ұлттық жолдар әдетте емен белгісін пайдаланады. Ұлыбританиядағы Ұлттық велосипед желісі көк түстегі велосипедтің ақ символымен, ақ түстегі маршрут нөмірімен белгіленген, бірақ мақсатының аты мен қашықтығы көрсетілмейді. Ұлттық маршрут нөмірлері қызыл түсте, аймақтық маршрут нөмірлері көк түсте. Символдар жүйесі Данияның ұлттық велосипед жолдары желісінде қолданылған жүйеге негізделген. Түс маршруттың мәртебесін де көрсетуі мүмкін, мысалы, Англия мен Уэльстегі жолдарда сары белгілер жаяу жолдар үшін, көк белгілер атпен жүруге арналған жолдар үшін және қызыл белгілер барлық көлік түрлеріне ашық жолдар үшін қолданылады.
Жол белгілерінің мәні
Жолмен жүрушіге ол жолда екенін сендіруден басқа, белгілер оларды алдағы бұрылыстар туралы ескерте алады, әсіресе жолдың қайсысы екендігі және жолдың қайдан басталып, қайда аяқталатыны туралы күмәнділік болғанда. Оффсеттік белгі – тік бойымен орналасқан екі белгі, жоғарғысы жолдың бұрылыс бағытына қарай ығысқан. Бұл жүйе алғаш рет 1970 жылы Харриман мемлекеттік саябағындағы Бич жолында қолданылды. Бұл жүйе одан әрі жетілдірілді, үшбұрыштың пішіні жолдың соңғы нүктесін көрсетеді, оның ұшы жоғары немесе төмен қарап, басталу немесе аяқталу екенін көрсетеді. Бұл жүйе басқа жерлерде де қолданыла бастады және қазір Солтүстік Америкада кең таралған, бірақ оның түрлі нұсқалары бар. Кейбір жолдар бұрылысты көрсету үшін «L» әрпін құрайтын екі белгіні бұрышпен бояп жазады, екі белгі арасындағы бұрыш бұрылыстың бұрышы мен бағытын көрсетеді. Сондай-ақ, кейбір жолдар екі белгіні тік бойымен орналастырып бұрылысты көрсетеді, бірақ бұл бағыт көрсетілмегендіктен, шатасуға себеп болуы мүмкін. Басқа жолдар екі тік бойымен орналасқан белгіні қолданып, жолдың тікелей бағытта екенін және бұрылыс болуы мүмкін жерді көрсетеді. Шпорлар немесе түйісулер сияқты жағдайлар үшін үшбұрыштың пішіні ұшы бүйірге қарап жасалды, бірақ ол кеңінен таралған жоқ. Кейбір аймақтарда үшбұрыштың пішіні жоғары қараса, жаяу жүргінші өте тік бұрылыста екенін білдіреді. Нидерландыда белгілер әдетте бір-бірінің үстінде екі жолақтан тұрады: ақ-қызыл, сары-қызыл және қызыл-көк белгілері жиі кездеседі. Алдағы бұрылыс белгіні екі рет қайталау арқылы көрсетіледі: ақ-қызыл ақ-қызыл, сары-қызыл сары-қызыл және т.б. Бүгінде стикерлер жиі қолданылады, ал белгіні қайталаудың орнына тіктөртбұрыштың пішінін жебеге кесіп, бағытты көрсетеді. Бағытты көрсету үшін диагональды крест қолданылады: крест белгілермен бірдей түсте болады (әр жолақ әртүрлі түсте).