Кіріспе

Шотланд таулы аймақтарының кландарының шайқас тактикасы – Шотланд таулы аймақтарының кландары қолданған, қару-жарақтарды да қамтитын, жауды шашыратқысы келген шайқас алаңындағы тактика болды.

Тарихи дамуы

17 ғасырға дейін таулы аймақтың тұрғындары қатаң қаруланған жауынгерлік элитаның басшылығымен тығыз қатарлармен шайқасты, олар ауыр шайқас балғалары немесе клейморлар (есімдері шотландтық гэль тілінен шыққан екі қолды қылыштар) алып жүрді. Бірақ, мылтық пен зеңбіректер пайда болғаннан кейін, мұндай қатарлар осал бола бастады. Осының салдарынан, 17 ғасырда таулы аймақтың жауынгерлері қолды қорғайтын, бір қолға ұсталатын, себет сапталған кең қылыш жасады. Ол көбінесе әлсіз қолға байланған қалқан немесе таргемен және екінші қолында дирк немесе биотаг ("ұзын пышақ") ұстап қолданылды. Шотланд және ирланд жауынгері Аласдейр Мак-Колла кейде Үш патшалық соғысы кезінде майданның нақты қиындықтарын еңсеру үшін таулы шабуылды ойлап тапқан деп есептеледі. Бұл бастапқыда Аласдейр Мак-Колланың Корольшіл әскери шабуылының ирландтық бөлігіне байланысты ирландтық шабуыл деп аталды. Шабуылдың қолданылуы ескі кельттік шайқас стиліне ұқсас, онда бір тарап шайқас желісін бұзуға тырысып, қарсыластарына шабуылдайтын.

Қиямет

Бұл шабуылға жоғары деңгейдегі міндеттемелік қажет болды, себебі әскерлер мылтық ату қашықтығына асығып, кем дегенде бір оқтан зардап шегуі мүмкін еді. Жылдамдық маңызды болғандықтан, таулы жандар төбеден төмен және берік жерде шабуылдауды қалаған; олар осы себепті денелерінің төменгі жағынан киімдерін шешіп тастаған. Олар оннан астам адамнан (көбінесе туысқандар) топтап алға жүгіріп, үлкен, үшбұрыш пішіндес құрылым жасады. Оқ атуға қабілеттілер мылтық ату қашықтығына (60 метр) жеткенде атып, осы жаппай атудан шыққан түтін жаудың көруін қиындатып, таулы жандар қарсыластың күтілетін жауап атынан қорғану үшін атудан бірден төменге бүгілді. Содан кейін оқ жарақтары тасталып, суырылған қарулар қолға алынып, әскерлер гаэль тіліндегі соғыс айғайымен жау шебіне соңғы шабуыл жасады. Жақын қашықтыққа жеткенде таулы жандар қарсыластың қылышын немесе штығын өз қалқанына (targe) ұстап алып, төмен иіліп, жаудың денесіне жоғары бағытталған соққы беруге тырысты.

Байонет технологиясы және айыппұл

Таулықтардың қозғалысы соншалықты жылдам болған, егер батальон оларды (соққыға) жеткізу үшін атуын тоқтатпаса, олар біздің әскерлеріміз екінші қорғанысқа, яғни мылтықтың аузына байонет орнатуға үлкермес бұрын оларға жететін. Байнеттерге сақиналы бекіткіштер енгізілгенге дейін, бекіткіш мылтықтың аузына салынатын бұрғыдан тұратын, бұл мылтықпен оқ атуға немесе байонет орнатылғанда қайта зарядтауға мүмкіндік бермейтін. Шабуылдары кезінде таулықтар қарсылас күштерге жылдам жақындасқандықтан, атыс қаруларынан бірден қылыштарға ауысып кетті. Дұрысқандар (кейбіреулері найза ұстаған) жау әскерлері, қылыштарымен шабуылдап, соғыс шақыруларын айқайлаған таулықтардың психологиялық қысымы астында байонет орнатуға аз ғана уақыттары болды. 1689 жылғы Килликранки шайқасында шотландтық кәсіби әскерлер, Голландия Республикасының шотландтар бригадасының қарттары, Камерон кланының таулық якобиттерінен жеңілді; таулықтар 800 таулықтың қаза болуымен 2000 қызыл көйлекті өлтіргендігі үшін толық жеңіске жетті. Сақиналы байонет таулықтардың шабуылының тиімділігін азайтты, бірақ бұл шок тактикасының мысалы болып қала берді, мұндағы басты фактор психологиялық болды; жаудың қатаң шегін бұзуға тырысу емес, шабуыл қарсыластың қатарындағы кейбір әскерлердің қатардан шығуына, соның арқасында қалғандарын «қоршауға» мүмкіндік беретін ашық орындарды қалдыруға бағытталған. Бұл 1644 жылғы Типпермюр шайқасында және 1745 жылғы Фолкирк Мюр шайқасында орын алды.

Куллоден

Таулы жерлердегі шабуылдың сәтті қолданылған аз ғана мысалдарының бірі 1746 жылы 1745 жылғы Якобит көтерілісінің соңғы қақтығысы – Куллоден шайқасы болды. Бұл шайқаста король Чарльз Эдуард Стюарттың Якобит әскерлері британ үкіметіне адал Камберленд герцогы, принц Уильям басқарған әскерге қарсы тұрды. Азықтанбай, жалақы алмай жүрген Якобит әскері, жақсы жаттығудан өткен, шабуыл жасағанда тәртіпті сақтай білген регулярлы әскерлерге қарағанда сан жағынан да, қару-жарақ жағынан да кемістікке тап болды. Әскери кеңесшілерінің кеңесіне қарамастан, Чарльз Эдуард Стюарт Камберлендтің қуғыншыл әскеріне қарсы Куллоденнің ашық даласында тұруға талап етті, оның мақсаты қорғанысқа қалып, күшін сақтап қалу болатын. Көптеген тарихшылар бұл шешімді үкіметтік күштердің қолына тигендей бағалайды. Якобиттер жаудың артиллериясын орналастырып, шабуылға дайын тұрғанға дейін шабуыл жасау мүмкіндігін пайдаланбады. Камберлендтің артиллериясы тұрған орнынан қозғалмай, әскерінің көрініс аясында қалған Якобит әскерін бомбалады, нәтижесінде Чарльздың үштен біріне жуық әскері шашырап кетті немесе жарақат алды (соның ішінде Чарльз Эдуардтың атын ұстап тұрған бір адамның басы кесіліп тасталды). Осы сәтте – және Якобит басшылығынан ешқандай бұйрықсыз – Якобит желісінің ортасындағы Маккинтош кланы шабуылға көшті. Лохилдің Дональд Камероны Камерон кланын оларға қосылуға бастады, ал басқа да кландар спонтанды түрде шабуылға қатысты, олардың көпшілігі өздерінің атыс қаруларын қолданбады. Гранаталық оқтар мен залптарға қарамастан, шабуыл үкіметтік әскердің алдыңғы қатарына жетті және кейбір жерлерде бұзып өтті (бірақ көптеген таулы жерлерде штыктан қорғайтын қалқандары болмады). Алайда, терең эшелонмен орналасқан үкіметтік күштердің Кохорн минометтерінен жасаған оқ жаңбыры мен құлдираушы мылтық атысы үзіліске жеткендерді өлтірді, ал қалғандары ауыр зиян келгеннен кейін жеңіліспен шегінді.