Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Венгр уағыздаушысы және унитариандық теолог (шамамен 1520–1579)
Hungarian preacher and Unitarian theologian (c. 1520–1579)
Ференц Давид католик дінінде тәрбиеленген. Коложвар жоғары мектебін (қазіргі Клуж-Напока, Румыния) бітіргеннен кейін ол Киелі Рим империясына католик теологиясын оқуға барды, алдымен Виттенберг университетінде, содан кейін Франкфурт-ан-дер-Одер университетінде (Алма Матер Виадрина) оқыды, онда ол католик пастор болды.
Ferenc Dávid was raised Catholic. After finishing his studies in the High School of Kolozsvár (today Cluj Napoca, Romania) he went to the Holy Roman Empire to study Catholic theology first at the University of Wittenberg and then later at the Alma Mater Viadrina (University of Frankfurt an der Oder) where he became a Catholic parson.
Лютерандық
1542 жылы лютеран реформаторы Иоганнес Хонтерь Коложвар тұрғындарына лютерандық ұстанымдарды таныстырды. Трансильванияға оралғаннан кейін Ференц Давид Реформацияның лютерандық бағытына қосылып, дін қызметкері, сосын лютеран епископы болды. Ол Бештерце гимназиясының (қазіргі Бистрица, Румыния) директоры, содан кейін Петрес (қазіргі Сетате, Румыния) лютеран пасторы, кейін Коложвар гимназиясының директоры және 1555 жылдан бастап Коложвардың (қазіргі Клуж-Напока, Румыния) бас пасторы қызметін атқарды. 1557 жылғы 1 маусымда Торданың (Ұлттық жиналысы) қаулысында "әркім өзгеге күмән келтірмейінше, өзі қалаған сенімде өмір сүруге құқылы" делінді, бұл Трансильвания княздығының халқына тек рим-католик діні ғана емес, лютеран дінін де қабылдауға рұқсат етілді дегенді білдірді.
In 1542 the Lutheran reformator, Johannes Honterus introduced the Lutheran doctrines to the citizens of Kolozsvár. After arriving back in Transylvania Ferenc Dávid joined the Lutheran wing of the Reformation where he became a minister and then a Lutheran bishop. He worked as headmaster of the Gymnasium of Beszterce (today Bistrița, Romania), then as Lutheran pastor in Petres (today Cetate, Romania), later headmaster of the Gymnasium of Kolozsvár and from 1555 chief pastor of Kolozsvár (today Cluj Napoca, Romania). On 1 June 1557 the Diet of Torda (National Assembly) stated that 'everybody should live in a belief that he or she wants if it is done without the distrust of another' which meant for the population of the Principality of Transylvania that it became allowed to practise not just the Roman Catholic, but the Lutheran religion.
Кальвинизм
1559 жылы ол Реформация шіркеуіне қосылды, онда ол Трансильваниядағы венгр шіркеулерінің епископы болып сайланды және Трансильвания князі Янош Зигмонд Запольяның сарай уағыздаушысы болып тағайындалды. Князь оған патшалық кітапханада зерттеу жұмыстарын жүргізуге және патшалық сарайда теологиялық тезистерімен жұмыс істеуге мүмкіндік берді.
In 1559 he entered the Reformed Church where he was elected bishop of the Hungarian churches in Transylvania and he was also the appointed court preacher to János Zsigmond Zápolya, Prince of Transylvania. The prince allowed him to research in the royal library and to work in the royal court on his theological theses.
Унитаризм
Мохач шайқасынан кейін саяси тұрақсыздық, Рим католик дінінің әлсіреуі (Осман империясының үздіксіз кеңеюі, Трансильваниядағы еретик қозғалыстар, әсіресе ариандық, Богумилизм және т.б.) реформацияның жаңа идеяларына жол ашты. 1563 жылы Италияның үштікке қарсы белгілі қайраткері Джорджо Биандрата Трансильванияға көшіп келіп, Иоанн II Сигизмунд Запольяның сарайына кіріп, оның жеке дәрігері болды. Биандрата Ференц Давидпен теологиялық жұмыстарда бірлесіп жұмыс істеді. Давид 1565 жылы Қасиетті Үштік туралы пікірталас бастады, Қасиетті Рухтың жеке тұлғасына күмәнмен қарады, себебі ол Үштік ілімінің Киелі кітапта нақты негізін таба алмады. Оның Қасиетті Үштік бар екеніне қарсы басты аргументтерінің бірі – христиан дінінің алғашқы кезеңдеріндегі ариандардың айтқан пікірлерінің Киелі кітапта кездеспеуі болды. Ол Микаэль Сервет пен Джованни Валентино Джентильдің үштікке қарсы және гуманистік көзқарастарына ықпал етті. Джорджо Биандратамен бірге үштік іліміне қарсы poleмикалық жазбаларды жариялады, әсіресе «De falsa et vera unius Dei Patris, Filii et Spiritus Sancti cognitione» еңбегі, бұл Серветтің «Christianismi Restitutio» еңбегінің қысқаша нұсқасы болып табылады. Бірақ 1578 жылы Биандратаға адалсыздық танылғандықтан, олардың ынтымақтастығы аяқталды. Екі теологтың көзқарастарының маңызды айырмашылығы – Ференц Давидтың құдайға табынушы емес болуы, яғни ол дұғаларда Мәсіхке сиынбау қажеттігінен бас тартқаны болды. Патша сарайында жұмыс істей отырып, ол ханзаданы өз діни көзқарасына көндірді, нәтижесінде Иоанн II Сигизмунд Заполья оның тезистерін қабылдап, алғашқы унитарий басшысы болды. 1567 жылы Иоанн II Сигизмунд Заполья оған Дюлафехервардағы (қазіргі Алба-Юлия, Румыния) баспаханасын дінді тарату үшін пайдалануға рұқсат берді.
After the Battle of Mohács the political instability, the weakening of the Roman Catholic denomination (continuous expansion of the Ottoman Empire, heretic movements in Transylvania especially of Arianism, Bogumilism etc.) prepared the way for the new ideas of the Reformation. A well known Italian antitrinitarian, Giorgio Biandrata moved to Transylvania in 1563 into the royal court of John II Sigismund Zápolya and became his own doctor. Biandrata co operated with Ferenc Dávid on theological works. Dávid's discussion of the Holy Trinity began in 1565, with doubts of the personality of the Holy Spirit, because he could find no scriptural basis for the doctrine of the Trinity. One of his main points against the existence of the Holy Trinity was that which the Arians during the early ages of Christianity liked to refer to it does not come up in the Bible. He was influenced by the antitrinitarian and humanist views of Michael Servetus and Giovanni Valentino Gentile. Together with Giorgio Biandrata he published polemical writings against Trinitarian belief, particularly De falsa et vera unius Dei Patris, Filii et Spiritus Sancti cognitione which is largely a summarized version of Servetus's Christianismi Restitutio. But in 1578 the collaboration broke up as Biandrata was charged with immorality. An important difference between the views of the two theologians was that Ferenc Dávid became a nonadorant which meant that he renounced the necessity of invoking Christ in prayers. Working in the royal court, he convinced the prince about his point of view on religion, so that John II Sigismund Zápolya accepted his theses and became the first Unitarian ruler. In 1567 John II Sigismund Zápolya allowed him to use his press in Gyulafehérvár (today Alba Iulia, Romania) to propagate the religion.
Торда жарлығы (1568)
Ференц Давид жазғандай, оның өмірлік мақсаты – «Исаның таза христиандығын қайта жаңғырту» болды, ол үшін ол ой еркіндігінің толық құқығында шындықты іздеуді түсінді. Сондықтан ол ханзада Иоанн II Сигизмунд Заполья мен бірнеше маңызды лауазымдағы адамдарды діни тартыстың екі жағы арасында келісімге келуге көндіруге тырысты. Оның тыраныстары сәтті аяқталды. 1568 жылдың 6-13 қаңтарында Тордада өткен мәжілісте венгр дворяндары, секлерлер, Трансильвания сакстары және Трансильвания княздығының корольдік сотының жиналған өкілдері Торда жарлығын қабылдады. Бұл жарлықта Еуропада алғаш рет рецепта религос (рұқсат етілген діндер) – рим-католик, лютеран, кальвин және унитарий діндерінің құқығы жарияланды. Бұл жарлықты «дін бостандығының» алғашқы заңы деп санауға болады. Трансильванияның үш заңды ұлтында Трансильвания княздығының Конституциясына сәйкес, төрт заңды түрде рұқсат етілген діннің шіркеулік, саяси және қоғамдық құқық жүйесі болуы мүмкін еді. Осы сәттен бастап Конституция үш ұлттың және төрт діннің тең құқықтарын бекітті.
The aim of his life as Ferenc Dávid wrote was 'the restoration of the pure Christianity of Jesus' which meant for him the search for the truth in the whole freedom of thought. So he sought to persuade the prince, John II Sigismund Zápolya and several people in important positions to reach an agreement between the opposite sides of the religious debate. His attempts were successful. Between 6 and 13 January 1568 on the Diet of Torda the assembled representatives of the Hungarian nobility, the Szeklers, the Transylvanian Saxons and the royal court of the Principality of Transylvania proclaimed the Edict of Torda which included as first in Europe the practising and propagation of the recepta religios (allowed religions) which were the Roman Catholic, the Lutheran, the Calvinist and the Unitarian. This order can be seen as the first law for the 'freedom of religion'. In the three lawful nations of Transylvania, the four lawfully allowed religions could have an ecclesiastical, political and public law system under the Constitution of the Principality of Transylvania. From that moment on, the constitution enacted the equal rights of the three nations and the four religions.
Түрме мен өлім
1571 жылы Иоанн II Сигизмунд Запольяның орнын рим-католик Истван Батори басты. Сол жылы жаңа билеуші Гюлафехервар баспаханасын унитарийлерден қайтарып алды. 1572 жылы Маросвасарелиде (қазіргі Таргу-Муреш, Румыния) өткен мәжілісте діни заңдар күшейтілді, бірақ дін өзгертуге тыйым салынды. Коложвар гимназиясының ректоры Йоханнес Соммердің ықпалымен Давид дұғада Иса Мәсіхті шақыру қажеттігін жоққа шығарды (шамамен 1572 жылы), ал Бландратаның өтінішімен Фауст Социннің араласу әрекеті сәтсіз аяқталды. Ференц Давид Трансильвания княздығындағы Девада (қазіргі Дева, Румыния) өмір бойына түрмеге кесілді және 1579 жылы сол жерде қайтыс болды. Қазір қамауда болған жердің қираған қалдықтарында оның ескерткіші орнатылған.
In 1571, John II Sigismund Zápolya was succeeded by István Báthory, a Roman Catholic, and the policy shifted toward persecution of the new religious institutions. In the same year the new ruler took the press of Gyulafehérvár back from the Unitarians. On the Diet of 1572 in Marosvásárhely (today Târgu Mureș, Romania) the religious laws were strengthened, but it declared the prohibition of the changing of religion. When, under the influence of Johannes Sommer, rector of the Gymnasium of Kolozsvár, Dávid denied the necessity of invoking Jesus Christ in prayer (about 1572), the attempted mediation of Faustus Socinus, upon Blandrata's request, was unsuccessful. Ferenc Dávid was sentenced to life imprisonment in Déva, Principality of Transylvania (today Deva, Romania), and died there in 1579. The ruins of the prison site in the city now hold a memorial for him.
Лукас Траузнер
Ференц Давид қайтыс болғаннан кейін, оның күйеу баласы Лукас Траузнер, Миклош Боготи Фазекас, Бернард Якобин (Янош Якобиннің әкесі) және Ференц Давидтың ұлдары «Иса Мәсіхке дұға жасауда шақырудың қажеті жоқ» деген мәселе бойынша «Дефенсио Франциски Дэвидс» (Базель, 1581) еңбегін жазды және Деметер Хунядидің орташа Unitarianism қозғалысының ішкі оппозициясының құрамына кірді. Лукас Траузнер 1579 жылы шәмбелік Unitarian нанымы үшін түрмеге қамалды. Бірақ 1582 жылдан кейін саяси қысым жеңілдеді. Лукас Траузнер мен Габриэль Галлер 1598 жылы Венаға елшілікпен барды. Императорлық комиссарлар Траузнерді шәмбешіл, ал Галлерді арианшы деп сипаттады. Кейін ол Трансильвания мен Австрия арасындағы саяси келіссөздерге белсенді қатысты. 1603 жылы ол князь Мозес Секелидің адал қолдаушысы болды. Ол Unitarian дінінде князь атынан Бестерце қаласының тұрғындарын бағынуға мәжбүрледі. Мозес Секели жеңілгеннен кейін Джорджио Баста Коложварда билікке келді, ол корольдік судья Михай Тотахзиді тұтқындап, сотсыз-құлықсыз басын алды. Лукас Траузнер екі айға түрмеге қамалды, бірақ Unitarian шіркеуінен шығып, дінінен бас тарту арқылы босатылды. Ол содан бері католик болып өмір сүрді, бірақ өлгенше Коложвардағы негізінен Unitarian дініндегі Трансильваниялық саксон қауымының белсенді мүшесі болып қалды.
After the death of Ferenc David, Lukas Trauzner, his son in law, wrote together with Miklós Bogáti Fazekas, Bernard Jacobinus (father of János Jacobinus) and the sons of Ferenc Dávid the Defensio Francisci Davidis in negotio de non invocando Jesu Christo in precibus (Basel, 1581) and were part of the inner opposition of the moderate Unitarianism movement of Demeter Hunyadi. Lukas Trauzner was sentenced to jail in 1579 because of his Sabbatarian Unitarian beliefs. But after 1582 the political pressure eased. Lukas Trauzner and Gabriel Haller went to Vienna in 1598 in legation. The imperial commissioners described Trauzner as Sabbatarian and Haller as Arianist. Later he was active in the political negotiations between Transylvania and Austria. In 1603 he was a dedicated follower of the prince, Mózes Székely. He as a Unitarian undertook in the name of the prince to get the citizens of Beszterce into submission. After the defeat of Mózes Székely started the reign of Giorgio Basta in Kolozsvár who captured the royal judge, Mihály Tótházi and without a sentence beheaded him. Lukas Trauzner had to go to jail for two months, but by leaving the Unitarian Church and by apostasy he could get free. He lived from then on as a Catholic and but stayed as an active member of the mostly Unitarian Transylvanian Saxon community in Kolozsvár until his death.
Христиандық ілім
Ғалымдар Ференц Давидтың наным-сенімдерін толық бағалау үшін оның венгр тіліндегі еңбектерін толыққанды зерттеуі керек.
Scholars still have to address fully Ferenc Dávid's Hungarian works for a satisfactory assessment of his beliefs.
Айғақ дау
Троицаға сенбейтін Дәуід өмірінің бастапқы жылдары Мәсіхке дұға етуді қолдаған, бұл оның Петер Мелиус Юхасқа берген жауабында, «Петер Мелиус еңбектерінің жолдандырылуы» (Alba Iulia, 1567) атты жазбасында көрінеді. Кейінірек Дәуід Жақып Палеологтың радикалды, құдайлық емес көзқарасын қабылдады, яғни Мәсіхке дұға етілмеуі керек, ал дұға тек Құдай Әкеге ғана бағытталған болуы тиіс. Ференц Дәвидтің сөзіне сүйенсек, Иса адам ретінде түсіндіріледі.
In his early years as a Nontrinitarian, Dávid supported prayer to Christ, as can be seen in his answer to Péter Melius Juhász, the Refutatio scripti Petri Melii ('Refutation of the writings of Péter Méliusz', Alba Iulia, 1567). In his later years Dávid adopted the radical, nonadorant view of Jacob Palaeologus, that Christ should not be invoked in prayer, but that prayer should be directed only to God the Father. According to Ferenc David, Jesus is understood as a human being.
Қыз бала туу
Кальвинизмді тастап шыққаннан кейін Давид Лаелио Соццинидің Мәсіхтің өмірі Киелі Рухтың әсерімен Әмір Мариямның құрсағына түскен сәттен басталады деген пікірін қабылдады. Бірақ, кейбір тарихшылар оған күмәнді қарап, ол өмірінің соңына дейін бойжеткен қыздың тууына сенгенін айтады. Әрине, оның өмірінде Трансильвания унитариялық шіркеуі мұндай күмәнді көзқарастарды ұстанған жоқ, сондай-ақ Давидтің ізбасары Михали Ломбард де Сент-Абрахамның кейінгі венгр унитариялық сенім қағидаларында да орын алмаған. Дегенмен, мұндай пікірлерді Польшалық Симон Будныйдың жақтастары қолдаған.
After leaving Calvinism, Dávid adopted the view of Laelio Sozzini that the existence of Christ began when he was conceived by the Virgin Mary through the operation of the Holy Spirit. However some historians dispute this and argue that he believed in the virgin birth until the day of his death. Certainly these skeptical views were not held by the Unitarian Church of Transylvania in his lifetime, nor included in the later Hungarian Unitarian statement of faith of David's successor Mihály Lombard de Szentábrahám. Such views were, however, held by sympathizers of the Polish Symon Budny.
Дау
Оның қоғамдық пікірсайыстардағы басты қарсыластары кальвинист көшбасшысы Петер Мелиус Юхас және антитринитариан Джорджио Бландрата болды.
His main antagonists in public disputations were the Calvinist leader Péter Melius Juhász and Antitrinitarian Giorgio Blandrata.
Ференц Давидтың Англия мен Америкаға әсері
Ағылшын тіліндегі унитариандықтар Давид туралы көп білмеді. Амстердам арқылы Англияға келген унитариандық жазбалардың көп бөлігі поляк бауырластарының авторларына тиесілі болды, мажарлар емес, мысалы, "Унитариан деп аталатын поляк бауырластарының кітапханасы" (Bibliotheca Fratrum Polonorum quos Unitarios vocant) кітабының көшірмелері Локк, Вольтер және Ньютонның иелігінде болды. Давид пен Гьёрги Енедидің еңбектері 17 ғасырда қайта басылмады. 1830-1832 жылдар аралығында Са́ндор Бо́лони Фаркастың Ұлыбритания мен Америкаға сапары ағылшын тіліндегі унитариандықтарды венгр унитариандықтарының әлі де бар екенін және одан кейін Ференц Давидтың мұрасын білуге мүмкіндік берді. Универсалист автор Джон А. Бьюренс (1989) Ференц Давидке "Бізге бірдей ойлаудың қажеті жоқ, бірақ бірдей сүйісуіміз керек" деген сөзді жатқызады. Бұл фраза Марк В. Харристің "Біздің тарихи сеніміміз" және 1993 жылғы "Жанды дәстүрді ән айту" (Singing the Living Tradition) әндер жинағында келтірілген, ол Дәуіттің цитаталарының жинағы, оны Rev. Ричард Фьюкес құрастырған, бірақ екі жағдайда да бұл дереккөз көрсетілмеген. Бұл фраза Бьюренстің кітабынан бұрын ешқандай дереккөзде кездеспейді. UU World журналында жарияланған "Кім оны айтты?" деген мақаласында Питер Хьюз Давидтың осы сөзді айтқандығына дәлел жоқ деп мәлімдейді. Ол бұл цитатаны методистердің негізін қалаушы Джон Уэслиге жатқызады, ол "Католикалық рух" туралы уағызында: "Біз бірдей ойлана алмасақ та, бірдей сүйе алмаймыз ба?" деп сұрады.
English speaking Unitarianism was largely unaware of Dávid. Most of the Unitarian writings which came via Amsterdam to England were of authors of the Polish Brethren, not Hungarians, as in the Bibliotheca Fratrum Polonorum quos Unitarios vocant (or "Library of the Polish Brethren called Unitarians") of which Locke, Voltaire and Newton owned copies. The works of Dávid and György Enyedi's were not reprinted in the 17th century. It was the visit of Sándor Bölöni Farkas to Britain and America from 1830 to 1832, which made English speaking Unitarians aware of the continued existence of Hungarian Unitarians and following that, of the legacy of Ferenc Dávid. The Unitarian Universalist author John A. Buehrens (1989) attributes to Ferenc Dávid the statement, "We need not think alike to love alike". The phrase is cited also in Our Historic Faith by Mark W. Harris and in the 1993 Unitarian Universalist Hymnal Singing the Living Tradition in reading #566, which is a compilation of quotes by David, compiled by Rev. Richard Fewekes, but the source for this is not given in either case. The phrase is given in no source prior to Buehren's book. In an article published by UU World, "Who Really Said That?" Peter Hughes claims that there is no evidence that Dávid actually said this. He attributes the quote to Methodist founder John Wesley, who asked in a sermon on “Catholic Spirit,” “Though we cannot think alike, may we not love alike?”