Кіріспе

Құрттәрізділер класы

Птеробранхиялар, мүшелері көбінесе птеробранхтар деп аталады, кішкентай құрт тәрізді жануарлардың класы. Олар гемихордаттарға (Hemichordata) жатады және мұхит түбіндегі өздігінен шығарылған түтіктерде тіршілік етеді. Птеробранхиялар судағы планктонды кірпікшелердің көмегімен сүзіп алып, осы кірпікшелер өздерінің еңселеріне бекітілген. Қазіргі кезде үш туысқа бөлінген шамамен 25 түрлі птеробранхиялар белгілі: Rhabdopleura, Cephalodiscus және Atubaria. Ал, бірнеше жүз түрлі жойылған туыстар бар, олардың кейбіреулері кембрий кезеңіне дейін жетеді. Pterobranchia класын 1877 жылы Рей Ланкестер (Ray Lankester) құрған. Ол кезде оның құрамында тек Rhabdopleura туысы ғана болған. Rhabdopleura бастапқыда аберрантты полизоон ретінде қарастырылған, бірақ 1887 жылы Cephalodiscus туралы Challenger есебі жарияланғанда, қазіргі ретіне енгізілген екінші туыс Cephalodiscus-тың энтеропневсталармен (Enteropneusta) туыстық байланысы бар екені анықталды. Электрондық микроскоп зерттеулері птеробранхиялардың жойылған граптолиттермен (graptolites) бірге бір кладқа жататынын көрсетті, ал филогенетикалық талдау птеробранхиялардың граптолиттер кладының тірі мүшелері екенін дәлелдейді.

Биология

Птеробранхтар – мұхит түбінде, көбінесе салыстырмалы түрде терең суларда тіршілік ететін, сүзгімен қоректенетін кішкентай құрт тәрізді жандар. Олардың денесі, ақшөп құрттары сияқты, үш бөлікке бөлінеді: алдыңғы сопақша, жағасы және денесі. Сопақшасы ұшында кең және жалпақ, ал көптеген түрлерінде органикалық материалды бөліп шығаратын бездері бар, онда птеробрана ересек өмірін өткізеді. Бұл жануарлар көбінесе отарлы болып келеді, бірнеше зооид түтікшелердің жиынтығында бірге тіршілік етеді. Кейбір түрлерінде колониядағы жеке зооидтар столон арқылы байланысады. *Atubaria* туысының жалғыз өкілі, басқа птеробрахтарға тән түтікшелердің болмауымен ерекшеленеді, ол маржандарда жалаңаш зооид ретінде тіршілік етеді. Жақында *Atubaria* Tassia және авторлар тобы (2016) тарапынан күмәнді түр ретінде қарастырылып, енді жарамды деп саналмайды. Жағасында бірнеше үлкен қолдары бар, олардың әрқайсысының бір жағында сымбаттастардың қатары орналасқан. Қолдардың саны түрлеріне қарай бірден тоғыз жұпқа дейін өзгереді. Сымбаттастар кірпікшелермен қапталған және судан тамақ сүзуге көмектеседі. Денесіне қарапайым түтікшелі ішек кіреді, ал анусы жоғары қарай иілген, жағаға арқалық жатқандай орналасқан. *Cephalodiscus* және *Atubaria* түрлерінің жұтқыншағында бір жұп жаңқа тесігі бар, ал *Rhabdopleura*-да мұндай тесіктер жоқ. Сонымен қатар, *Rhabdopleura normani* түрлері Бермуд аралдарынан табылған. Бұл екі түр де екі жынысты, ұрықтанған жұмыртқадан еркін жүзіп жүретін кірпікшелі дернәсіл пайда болады. Екі топтың жақын қатысына қарамастан, дернәсіл ақшөп құрттарының дернәсіліне ұқсамайды; олар «планула сияқты» болып келеді және тамақтанбайды (лецитотрофты). Соңында дернәсіл субстратқа бекініп, ересек жануарға айналады. Сонымен қатар, олар жаңа колония құру үшін бүршіклену арқылы жыныссыз көбейеді. Бұрынғы шағын көміртекті қазбалар Буэн формациясынан белгілі.