Кіріспе

Ноам Чомскийдің «Синтаксикалық құрылымдар» кітабы – американдық тіл білімі маманы Ноам Чомскийдің 1957 жылы жарық көрген, тіл білімі саласындағы маңызды еңбегі. Шамамен жүз беттен тұратын бұл монография, ХХ ғасырдың ең маңызды және ықпалды тіл білімі зерттеулерінің бірі саналады. 1950 жылдардың ортасында Массачусетс технология институтында студенттері үшін дайындаған дәріс жазбаларына негізделген кітапта, Чомскийдің синтаксисқа қатысты көзқарасы толыққанды түрде формалды (символдар мен ережелерге сүйенген) болып келеді. Негізінде, Чомский сөйлем құрылымының ережелерін қолданады, олар сөйлемдерді кішірек бөліктерге жіктейді. Бұлар Чомский «трансформациялар» деп атаған жаңа түрдегі ережелермен үйлестіріледі. Бұл процедура әртүрлі сөйлемдік құрылымдардың пайда болуына себеп болады. Чомскийдің сөзіне сәйкес, бұл шектеулі ережелер жиынтығы белгілі бір тілдің барлық грамматикалық сөйлемдерін – олардың саны шексіз – «жасайды» (бұл ұғымды бұрын даниялық тіл білімі маманы Луи Хелмслев енгізген еді). Кітапта тікелей айтылмаса да, бұл зерттеу әдісі кейіннен тілдің санадағы туа біткен орнына, оқу арқылы қалыптасқан тілдік мінез-құлықтан жоғары баға берген деп түсіндірілді. Чомский әлі танылмаған ғалым болған кезде жазылған «Синтаксикалық құрылымдар» кітабы білімді, сананы және ой процестерін зерттеуге зор әсер етті, сонымен қатар танымдық ғылым саласының қалыптасуына ықпал етті. Бұл еңбек компьютерлер мен миды зерттеуге де маңызды үлес қосты. «Синтаксикалық құрылымдардың» маңыздылығы Чомскийдің тілге биологиялық тұрғыдан қарауын қалыпты емес санаған және формалды тіл білімінде күтпеген кезде көрсеткенінде. Сондай-ақ, алмастырулар үшін де қолданылады. Олар морфемалар тізбегін құрайды. Трансформациялық ереже «белгілі бір құрамдық құрылымы бар тізбекпен жұмыс істейді және оны жаңа құрамдық құрылымы бар жаңа тізбекке түрлендіреді». Трансформациялық ережелердің екі түрі бар: міндетті және ерікті. Грамматиканың «терминалдық тізбектеріне» қолданылатын міндетті трансформациялар «тілдің ядросын» құрайды.

Терминологияны қарыз алу

Синтаксистік құрылымдарда "трансформация" термині Зелиг Харристің еңбектерінен алынған. Харрис – Чомскийдің алғашқы ұстазы болды. Харрис тілдің сөйлемдері арасындағы эквиваленттілік қатынастарын сипаттау үшін "трансформация" терминін қолданды. Ал Чомский бұл терминді сөйлемдердің жасырын құрылымдарына қолданылатын формалды ережелерді сипаттау үшін пайдаланды. Чомский "генеративті" терминін де математик Эмиль Посттың бұрынғы еңбегінен қабылдады. Пост бастапқы аксиоматикалық сөйлемнен механикалық түрде қорытындылар шығаруды көздеді. Чомский Посттың логикалық қорытындылар жөніндегі жұмысын адам тілінің тізбектерін (әріптер немесе дыбыстар тізбегі) сипаттау үшін қолданды. Ол, белгілі бір адам тілінің потенциалды шексіз сөйлемдер жиынтығын "жасау" (яғни "рекурсивті тізімдеу") туралы айтқанда, олардың осы сөйлемдердің нақты, құрылымдық сипаттамасын беретінін білдіреді.

Грамматиканың негіздемесі

"Лингвистикалық теорияның мақсаттары туралы" деп аталатын алтыншы тарауда Чомский өзінің "басты мәселесінің" "грамматикаларды негіздеу мәселесі" екенін жазады. Чомскийдің пікірінше, "грамматикаларды негіздеудің" өлшемдері – "сыртқы жеткіліктілік шарттары", "жалпыламалық принципі" және "қарапайымдық". Белгілі бір тілдің нақты корпусы үшін ең жақсы грамматиканы таңдау үшін Чомский "бағалау әдісін" (жоғарыда аталған өлшемдерді пайдаланатын) ұсынады. Ол "табу әдісін" (құрылымдық лингвистикада қолданылатын және тілдің дұрыс грамматикасын автоматты түрде және механикалық түрде құруға тиіс) қабылдамайды. Сондай-ақ, ол "шешім қабылдау әдісін" (бірнеше бәсекелес грамматикалардың ішінде тіл үшін ең жақсы грамматиканы автоматты түрде таңдауға арналған) жоққа шығарады. Осылайша, Чомский барлық деректерді толық қамтуға ұмтылудың орнына, кейбір "эмпирикалық кемшіліктері" бар "түсіндіру тереңдігіне" басымдық береді.

Ағылшын тілінде трансформациялық грамматиканы қолдану

"Ағылшын тіліндегі кейбір өзгерістер" деп аталатын жетінші тарауда Чомский жаңа ғана ұсынған түрлендіруге негізделген тәсілін ағылшын тілінің кейбір жақтарына қатаң түрде қолданады. Ол ағылшын тіліндегі теріс пассивтік сөйлемдердің, "иә/жоқ" және сұрау сөйлемдерінің қалыптасуын егжей-тегжейлі қарастырады. Соңында ол трансформациялық талдау ағылшын грамматикасындағы "көптеген әртүрлі құбылыстарды" "қарапайым", "табиғи" және "реттелген" түрде сипаттауға қабілетті екенін айтады.

Құрылымдық біртектілік және тілдік талдаудың ерекше деңгейлері

"Тілдік теорияның түсіндіру күші" деп аталатын сегізінші тарауда Чомский тілдік теорияның тек дұрыс грамматикалық сөйлемдерді жасаумен ғана шектелуі мүмкін емес екенін жазады. Ол сонымен қатар тілдік өкілдіктің әртүрлі деңгейлеріндегі басқа құрылымдық құбылыстарды да ескеруі керек. Белгілі бір тілдік деңгейде екі элемент әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін, бірақ сол деңгейде құрылымдық тұрғыдан ажыратылмайды. Бұл "құрылымдық теңдестік" деп аталады. Бұл түсініксіздікті жоғары деңгейдегі тілдік талдауды құру арқылы шешуге болады. Осы жоғары деңгейде екі элементтің екі түрлі құрылымдық интерпретациясы бар екені анық көрсетілуі мүмкін. Осылайша, фонемалық деңгейдегі құрылымдық теңдестіктерді морфология деңгейін белгілеу арқылы және т.б. шешуге болады. Тілдік талдаудың ерекше, жоғары деңгейін құрудың бір себебі – төменгі деңгейдегі құрылымдық теңдестіктерге байланысты құрылымдық екіұштылықты түсіндіру болып табылады. Екінші жағынан, әр тілдік деңгейде төменгі деңгейлерде түсіндірілмейтін құрылымдық ұқсастықтар да кездеседі. Чомский осы аргументті тілдік талдаудың әртүрлі деңгейлерін құруға ынталандыру үшін де пайдаланады. Содан кейін Чомский сөйлем құрылымы деңгейіне дейін сөйлемдерді талдайтын грамматиканың сөйлем құрылымы деңгейінде көптеген құрылымдық теңдестіктерді қамтитынын көрсетеді, онда туындаған екіұштылықтарды жоғары деңгейде түсіндіру қажет. Содан кейін ол өзінің жаңадан ойлап тапқан "трансформациялық деңгейі" қалай табиғи және табысты түрде жоғары деңгей ретінде жұмыс істей алатынын көрсетеді. Ол сондай-ақ, егер кез келген сөйлем құрылымы грамматикасы осы екіұштылықты трансформациялық грамматика сияқты сәтті түсіндіре алмаса, онда ол "жетілмейтін" деп есептелуі керек деп мәлімдейді.

Синтаксисте семантиканың рөлі

"Синтаксис және семантика" деп аталатын тоғызыншы тарауда Чомский өзінің осы уақытқа дейінгі талдауы "толықтай формальды және семантикалық емес" екенін еске салады. Одан кейін ол грамматиканың мағынаға тәуелділігі туралы кейбір жалпы лингвистикалық тұжырымдарды жоққа шығару үшін көптеген қарсы мысалдар келтіреді. Оның қорытындысы бойынша, мағына мен грамматикалық форма арасындағы сәйкестік "кемшіліктері бар", "дәл емес" және "бұлыңғыр". Сондықтан мағынаны "грамматикалық сипаттаманың негізі ретінде" пайдалану " салыстырмалы түрде пайдасыз". Өз пікірін дәлелдеу үшін Чомский семантика мен фонология арасындағы ұқсас қатынасты қарастырады. Ол мағынаға негізделген фонемиялық айырмашылықтар теориясын құру үшін "құрамы кең", "аса зор корпустың" "күрделі", "толыққанды" және "еңбекті қажет ететін" зерттеуін талап ететінін көрсетеді. Ал фонемиялық ерекшеліктерді керісінше, "жұптық тестілердің" көмегімен "түзу" және "толыққанды семантикалық емес терминдермен" оңай түсіндіруге болады.

Риторикалық стилі

Рэнди Аллен Харрис, ғылымның риторикасы саласындағы маман, «Синтаксикалық құрылымдар» еңбегі «тіл білімінің жаңа тұжырымдамасына тыныш және әсерлі түрде жүгінеді» дейді. Ол кітапты «ашық, нақты, синтаксистік тұрғыдан батыл, салауатты ой-пікірді бүкіл саланың қиялы мен мақсатына тікелей жеткізетін» деп санайды. Сонымен қатар, ол «реторикалық алшақтықты» жойып, «Лингвистикалық теорияның логикалық құрылымы» (өте абстрактілі, математикалық тұрғыдан тығыз және «түсініксіз техникалық» жұмыс) туралы хабарламаны тілшілердің кеңінен қабылдауына көмектесті. Кітапты жан-жақты қарастырған Харрис Чомскийдің «Синтаксикалық құрылымдардағы» аргументациясын «көп деңгейлі және әсерлі» деп табады. Чомский тілдің формалды үлгісіне ғана емес, сонымен қатар ғылымның беделіне (эстос) ашық және жасырын түрде жүгінеді. Атап айтқанда, Чомскийдің «Синтаксикалық құрылымдардағы» күрделі ағылшын тіліндегі көмекші етістіктер жүйесін талдауы зор риторикалық күшке ие болды. Ол қарапайым сөз тіркесі құрылымдары ережелерін қарапайым трансформациялық ережемен үйлестірді. Бұл тәсіл толыққанды формальды қарапайымдыққа негізделген. Әртүрлі тілшілер оны «әдемі», «қуатты», «тартымды», «көрнекті», «көршіл», «есте қалдыратын» және «тапқыр» деп сипаттаған. Американ тілшісі Фредерик Ньюмейердің сөзіне қарағанда, осы талдау Чомскийдің көптеген «жақтастарын» жеңіп алды және «кейбір тілшілердің нақты құбылыстарды генеративтік трансформациялық талдау арқылы қарастыруына себеп болды». Британ тілшісі Э. Кит Браун «осы талдаудың көркемдігі мен терең түсінігі бірден танылды және бұл синтаксисқа трансформациялық көзқарасқа алғашқы табыс әкелуіне маңызды фактор болды» дейді. Американ тілшісі Марк Аронов бұл «керемет талдау мен кейбір таңғажайып фактілердің сипаттамасы Чомскийдің теориясын қабылдауға итермелейтін риторикалық құрал болды» деп жазды. Ол Чомскийдің ағылшын етістіктерін зерттеуінде «теория мен талдаудың үйлесуі фактілерді соншалықты сенімді сипаттайды, тіпті ол бүкіл саланы өзгертіп жіберді» деп қосты. Ғылымның риторикасы бойынша докторлық диссертациясын қорғаған Реймонд Оенбринг Чомский трансформациялық ережелердің «жаңалығын артық көрсетіп айтады» деп санайды. Ол «олардың барлығын өзіне жатқызады», бірақ олардың алғашқы нұсқасын Зелиг Харрис бұрынғы еңбегінде ұсынған. Чомскийдің өзі де «басым зерттеулерге құрмет көрсету үшін сақтық танытқан» дейді. Оның Лис сияқты ынталы жақтастары, керісінше, әлдеқайда «қақтығысқа ұмтылды». Олар Чомскийдің жұмысы мен пост-Блумфилдшілердің (яғни 1940 және 1950 жылдардағы американдық тілшілердің) арасында «реторикалық айырмашылық» жасауға тырысты, соңғысының лингвистикалық «ғылым» деп аталуға лайық емес екенін дәлелдеді.

Тіл біліміне әсері

Кітаптың алғашқы шолуында америкалық құрылымдық тіл білімі маманы Чарльз Ф. Вогелин «Синтаксикалық құрылымдар» еңбексіздің тілдік зерттеулерді жүргізудің қалыптасқан жолына күдік тудырғанын жазды. Ол оның тіл білімінде «Коперник революциясын» жасауға әлеуеті бар екенін айтты. Тағы бір американдық тіл білімі маманы Мартин Джос Чомскийдің теориялық бағытын Блумфилд мектебінің дәстүрінде «ерес» деп атады. Бұл ерте бағалар болашақты болжады. 1964 жылы американдық тіл білімі маманы Пол Постал «Америка Құрама Штаттарында кең таралған синтаксистік түсініктердің» көпшілігі «Чомскийдің сөз тіркесі грамматикасы теориясының нұсқалары» екенін мәлімдеді. 1965 жылға қарай тіл білімі мамандары «Синтаксикалық құрылымдар» «эпоханы белгіледі», «күшті әсер етті» және Кунның «революциясын» жасады десті. Британ тіл білімі маманы Джон Лайонс 1966 жылы «қазіргі тіл теориясына Чомскийдің «Синтаксикалық құрылымдарынан» артық әсер еткен еңбек жоқ» деп жазды. Британ тіл тарихшысы Р. Х. Робинс 1967 жылы Чомскийдің «Синтаксикалық құрылымдарының» жарық көргені «соңғы жылдары сипаттамалық тіл білімі мен тіл теориясындағы ең радикалды және маңызды өзгеріс» болғанын айтты. Лингвистика тарихшысы Фредерик Ньюмейер «Синтаксикалық құрылымдарды» екі себеппен «революциялық» деп санайды. Біріншіден, ол формалды, бірақ эмпирикалық емес тіл теориясының мүмкін екенін көрсетті. Чомский ағылшын грамматикасының бір бөлігін формалды түрде қарастыру арқылы осы мүмкіндікті практикалық тұрғыда дәлелдеді. Екіншіден, ол синтаксисті тіл теориясының ортасына қойды. Синтаксис тілді құрудың басты нүктесі ретінде танылды, онда шектеулі ережелер жиынтығы шексіз көптеген сөйлемдерді жасауға мүмкіндік береді. Содан кейін морфология (яғни сөздердің құрылымын және жасалуын зерттеу) мен фонология (яғни тілдердегі дыбыстардың ұйымдасуын зерттеу) маңыздылығы төмендеді. Американдық тіл білімі маманы Норберт Хорнштейн «Синтаксикалық құрылымдарға» дейін тілдік зерттеулердің барлық байқалатын тілдік деректердің иерархиясын және санаттарын құрумен тым көп айналысқанын жазды. «Синтаксикалық құрылымдардың» «тұрақты үлесі» – ол тілдік зерттеу әдістемесін деректермен байланысты абстрактілі, рационалистік теория жасауға ауыстырды, бұл «жалпы ғылыми тәжірибе».

Құрметтер

2000 жылы Миннесота университетінің танымдық ғылымдар орталығы 20 ғасырдағы танымдық ғылымдағы ең ықпалды 100 еңбектің тізімін жасады. Барлығы 305 ғылыми еңбек және бір фильм интернет арқылы ұсынылды. «Синтаксистік құрылымдар» осы тізімде бірінші орынға ие болды, бұл оны ғасырдың ең ықпалды танымдық ғылымының еңбегі деп тануға мүмкіндік берді. «Синтаксистік құрылымдар» 1998 жылы британдық әдеби сыншы және өмірбаяншы Мартин Сеймур Смит жазған «The 100 Most Influential Books Ever Written» атты интеллектуалдық тарихқа арналған кітабына енгізілді. Сондай-ақ «Синтаксистік құрылымдар» американдық апталық «Time» журналы ұсынған 1923 жылдан бергі ағылшын тіліндегі ең жақсы 100 ғылыми еңбектер тізіміне де кірді.