Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кейбір жапон сөздерінде канджи негізінен фонетикалық мағынада қолданылады.
Kanji used for some Japanese words in a primarily phonetic sense
Қазіргі жапон тілінде бұл, негізінен, таңбалардың түпкілікті мағынасына көп көңіл бөлмей, жергілікті немесе алынған сөздерді дыбыстақ түрінде бейнелеу үшін қолданылатын канджиге қатысты. Бұл ежелгі жапон тіліндегі маньёганаға ұқсас. Керісінше, атеджи де таңбалардың оқылуына назар аудармай, мағыналық тұрғыдан қолданылатын канджиге сілтеме жасайды. Мысалы, "суши" сөзі көбінесе "寿司" атеджисімен жазылады. Екі таңбаның "су" және "ши" деп оқылуына қарамастан, "寿" таңбасы "адамның өмір сүру ұзақтығын", ал "司" таңбасы "басқаруды" білдіреді, екеуі де осы тағаммен байланысты емес. Атеджи алынған сөздерді көрсету құралы ретінде қазіргі жапон тілінде катаканамен (жапон тіліне транскрипцияны да қараңыз) көптеп ығыстырылды, бірақ ертерек заманда жасалған көптеген атеджилер әлі де қолданыста жүр.
In modern Japanese, principally refers to kanji used to phonetically represent native or borrowed words with less regard to the underlying meaning of the characters. This is similar to man'yōgana in Old Japanese. Conversely, ateji also refers to kanji used semantically without regard to the readings. For example, the word "sushi" is often written with its ateji "寿司". Though the two characters have the readings 'su' and 'shi' respectively, the character '寿' means "one's natural life span" and '司' means "to administer", neither of which has anything to do with the food. Ateji as a means of representing loanwords has been largely superseded in modern Japanese by the use of katakana (see also Transcription into Japanese), although many ateji coined in earlier eras still linger on.
Қолданылуы
Атеджи бүгінде белгілі бір сөздер үшін конвенциялық түрде қолданылады, мысалы '寿司' ('суши'), бірақ бұл сөздер хираганада (әсіресе туған тілдегі сөздер үшін) немесе катаканада (әсіресе қарыз сөздер үшін) жазылуы мүмкін, нақты сөз, контекст және жазушының таңдауына байланысты. Атеджи әсіресе дәстүрлі дүкендердің таңбаларында және мәзірлерінде кең таралған. Мысалы, "tempura" сөзі '天麩羅' деп жазылуы мүмкін. "Кофе" деген жапон сөзі әдетте катаканада 'コーヒー' деп жазылады, бірақ кофеханалардың таңбаларында және мәзірлерінде қытай сөзі "[[wikt:珈琲" қолданылуы мүмкін, содан кейін оның айтылуы әдеттегі жапондық оқылуынан (кунъёми) өзгеше болады. Атеджи, әсіресе манга мен ән мәтіндерінде шығармашылық эффект үшін және мағынаның қосымша қабаттарын қосу үшін кандзилерді фуриганамен жұптастыру арқылы жиі қолданылады. Көптеген таңбалар атеджи қолданысынан туындаған мағыналарға ие болды. Мысалы, атеджи бір кезде шетелдік жер аттары үшін кеңінен қолданылған, мысалы "Азия" деп жазу үшін қолданылатын "ажия" (亜細亜). Алғашқы атеджи сөзі қазір ескі деп есептеледі, бірақ '亜' таңбасы "тоа" (東亜) сияқты қосылыстарда "Азия" мағынасын алды, тіпті '亜' бастапқыда "қанағаттандырмайтын" (және осылай жалғасуда) дегенді білдірсе де. "Америка" (亜米利加) атеджисінен екінші таңба алынып, нәтижесінде "Бейкоку" (米国) деген жартылай ресми атау пайда болды, ол сөзбе-сөз "күріш елі" деп аударылады, бірақ "Америка Құрама Штаттары" дегенді білдіреді; алайда, "アメリカ" қазіргі жапон тілінде әлдеқайда көп қолданылады. Жапониядағы ірі табиғи газ компаниялары өздерінің компаниялық аттарында атеджи "гасу" (瓦斯) сөзін пайдаланады, бірақ тауарлық аттарында катакана "ガス" сөзін қолданады.
Ateji today are used conventionally for certain words, such as '寿司' ('sushi'), though these words may be written in hiragana (especially for native words), or katakana (especially for borrowed words), with preference depending on the particular word, context, and choice of the writer. Ateji are particularly common on traditional store signs and menus. For example, "tempura" may be written as '天麩羅'. The Japanese loanword for "coffee" is generally written using the katakana 'コーヒー', but on coffee shop signs and menus it may be written with the Chinese word "[[wikt:珈琲, which is then pronounced irregularly to their normal Japanese reading (their kun'yomi). In particular, Ateji are frequently employed in manga and song lyrics by pairing kanji with furigana for creative effect and to add layers of meaning. Many characters have gained meanings derived from ateji usage. For example, ateji were once widely utilized for foreign place names; such as in the ateji "ajia" (亜細亜) used to write "Asia". The original ateji word is now considered archaic, but the character '亜' has gained the meaning "Asia" in such compounds as "tōa" (東亜), even though '亜' originally meant "sub par" (and continues to). From the ateji "Amerika" (亜米利加), the second character was taken, resulting in the semi formal coinage "Beikoku" (米国), which literally translates to "rice country" but means "United States of America"; however, "アメリカ" remains in far more common use in modern Japanese. Major natural gas companies in Japan use the ateji "gasu" (瓦斯) in their company names, but use the katakana "ガス" in their trade names.
Фено-семантикалық сәйкестендіру
Атеджиді қарыз сөздерді көрсету үшін қолданғанда, кейде канджи әрі мағыналық, әрі дыбыстық құндылығы үшін таңдалады, бұл дыбыс-мағыналық үйлесімнің бір түрі. "Клуб" үшін "倶楽部" ("kurabu") классикалық мысал, онда таңбаларды тізбектеп шамамен "бірге", "қызық" және "орын" деп түсіндіруге болады. Тағы бір мысал – португал тілінен алынған "капа" үшін "合羽" ("kappa"), бұл бір түрі жаңбырлық. Таңбалар "бір-біріне жақындаған қанаттар" дегенді білдіреді, себебі үшкір "капа" қанаттарын жиған құсқа ұқсайды.
When using ateji to represent loanwords, the kanji are sometimes chosen for both their semantic and phonetic values, a form of phono semantic matching. A stock example is '倶楽部' ("kurabu") for "club", where the characters can be interpreted loosely in sequence as "together", "fun" and "place". Another example is '合羽' ("kappa") for the Portuguese capa, a kind of raincoat. The characters can mean "wings coming together", as the pointed capa resembles a bird with wings folded together.
Тарих
Қытай таңбаларын олардың дыбысталу мәндері үшін ретсіз пайдалану, жапон тіліне қытай таңбаларының енгізілуіне дерлік жақын кезде басталды. Осыдан атеджидің екі кең таралған қолданысы туындады. Бір жағынан, ғалымдар мен монахтар қытай мәтіндерінің қатары арасында аудармаға көмектесу үшін канджи таңбаларын пайдаланды. Екінші жағынан, ақындар жапон тілінде жазу үшін канджиді дыбысталу бойынша қолданды. Бірдей дыбыс мәндерін білдіретін көптеген әртүрлі таңбалар қолданылды. Бұл таңбалар жүйесі маньёгана (万葉仮名) деп аталады, яғни "мың жапырақ әліпбиі". Қазіргі жапон тіліндегі кана – хирагана мен катакана, маньёгананың табиғи түрде жеңілдетілуі нәтижесінде дамыды және ақырында реттелді. Атеджи бүгінде негізінен тарихи терминдер үшін қолданылады – тарихи ретімен, бұл негізінен буддизмнің Жапонияға әкелінуінен бастап санскрит терминдері, 16 және 17 ғасырлардағы португал терминдері және 17, 18 және 19 ғасырлардағы голланд терминдері. Атеджи Мэйдзи кезеңінде және 20 ғасырда да қолданыста болды, бірақ көбінесе катаканамен ығыстырылды.
The ad hoc usage of Chinese characters for their phonetic values dates nearly to the introduction of Chinese characters to Japan. Two widespread uses of ateji came out of this. On one front, scholars and monks used kanji characters as translation aids between the lines of Chinese texts. On the other, poets simply used kanji phonetically to write in Japanese. Many different characters were used with the same sound values. This system of characters is called man'yōgana (万葉仮名), "alphabet of myriad leaves". The kana of modern Japanese, hiragana and katakana developed as organic simplifications of man'yōgana that were eventually codified. Ateji are primarily used today for historical terms – in historical order, these are primarily Sanskrit terms dating from the introduction of Buddhism to Japan, Portuguese terms from the 16th and 17th centuries, and Dutch terms from the 17th, 18th, and 19th centuries. Ateji found some use in the Meiji period and in the 20th century, but has largely been superseded by katakana.
Санскрит тілі
Буддистік жапон тіліндегі кейбір дұғаларда қолданылатын санскрит терминдері де атеджиден шыққан, бірақ олар осылай аталмаған. Бұл буддалық мәтіндер бұрыннан-ақ Қытайда қытай тіліне (әдеби қытай стилімен) аударылған. Мантраларды аудару қағидасы – мантраны аудармай, оның дыбысталуын қытай иероглифтерімен көрсету болды. Ал сутралар қытай әдеби тіліне (Венян) аударылды. "Ақыл-парасаттың толықтығы" және "толық ағарту" мағынасын беретін праджняпарамита (хання харамитта (般若波羅蜜多)) және самьяксам бодхи (санмьякусанбодай (三藐三菩提)) терминдері "Жүрек сутрасында" кездеседі, бірақ олар атеджи арқылы жазылған.
In Buddhist Japanese, Sanskrit terms used in some chants also derive from ateji but were not called such. These Buddhist texts were translated into Chinese (in a Literary Chinese style) in China long ago. The translation rule for mantras was not to translate the mantra, but instead to represent it phonetically with Chinese characters. For the sutras, they were translated into Chinese Literary Language (Wenyan). The terms prajñāpāramitā (hannya haramitta (般若波羅蜜多)) and samyaksaṃ bodhi (sanmyakusanbodai (三藐三菩提)), or "perfection of wisdom" and "fully enlightened", both appear in the Heart Sutra, but are written using ateji.
Қарым-қатынас ұғымдары
Кун ёми (訓読み) ("жапондық түптес" оқылулары) атеджимен шатастырылмауы керек. Атеджи – жапон немесе қарыз сөздерді сол таңбалардың мағынасына қарамастан бейнелеу үшін қолданылатын таңбалар, ал кун ёми – жапон тілінен шыққан, қарыз алынған қытай таңбаларына ресми түрде қолданылған сөздер, бұл ағылшын тіліндегі латын-германдық түптес синонимдерге ұқсас. Жапон сөзі мағынасы бойынша ғана күрделі сөз ретінде жазылса, және бұл жазу тәсілі тілде орныққан болса, мысалы, отона (大人), онда бұл сөз атеджидің семантикалық түріне жатады және жюкуджикун (熟字訓) деп аталады. Қасақана импровизацияланған, дұрыс емес кандзи жазулары (қателіктер емес) гикун (義訓) деп аталады, және оларды дұрыс оқу үшін көбінесе фуригана (белгілеу оқу таңбалары) қажет. Көптеген жюкуджикун гикуннан бастау алған болуы мүмкін. Қарыз сөз мысалы – shukuteki (宿敵) сөзін ағылшын тілінен алынған "райвал" (raibaru) сөзі ретінде оқу. Стандартталған атеджи, өткен шаққа жіберу үшін kawaii (可愛い) сөзіне 〜い жұрнағын қосады, мысалы, kawaii katta (可愛かった), ал гикун, тек бір рет қолдануға арналған болса, жеткілікті окуриганаға ие болмауы мүмкін. Мысалы, kara i (辛い) ("ащы, тұзды") сөзіне 〜い жұрнағы қажет, бірақ, мысалы, плакатта ka rai (花雷) (таңбалардың заңды о'ёми) түрінде де жазылуы мүмкін, онда бұл жазуды өзгерту ниеті жоқ.
Kun yomi (訓読み) ("Japanese origin" readings) should not be confused with ateji. Whereas ateji are characters used to represent Japanese or borrowed words without regard to the meaning of those characters, kun'yomi are readings, typically words, of Japanese origin that have been officially applied to the borrowed Chinese characters, similar to Latin Germanic origin synonyms in English. When a native Japanese word is written as a compound by meaning only, and this spelling is established in the language, as in otona (大人), the word is the semantic variety of ateji, and is known specifically as jukujikun (熟字訓). Intentional improvised use of irregular kanji spellings (as opposed to spelling mistakes) are known as gikun (義訓), and generally require furigana (notational reading characters) to be read properly. Many jukujikun may have started out as gikun. A loanword example is reading shukuteki (宿敵) as the English derived word raibaru, or "rival". While standardized ateji use okurigana, as in kawaii (可愛い) having the suffix 〜い in order to inflect as kawai katta (可愛かった) for the past tense, gikun only intended for one off usage need not have sufficient okurigana. For example, kara i (辛い) ("spicy, salty") is an adjective requiring the suffix 〜い, but may also be spelt as, for example, ka rai (花雷) (both legitimate on'yomi of the characters) on a poster, for example, where there is no intention of inflecting this spelling.
Бір таңбалы қарыз сөздер
Көптеген атежи бірнеше таңбадан тұрады, бірақ сирек жағдайларда олар бір таңбалы болуы мүмкін, мысалы, "кан, металл қалайы" үшін қолданылатын "кан" (缶) (осы "кан" сөзінің қытай тілінен алынған айтылуы), ("罐" бастапқыда "металл құмыра, темір шайқабық" дегенді білдіреді). Бұл атежи деп жіктеледі. Кейбір сирек жағдайларда, жеке канджиде қарыз сөздің оқылуы бар – яғни, кейіпкерге шетел сөзін қарызға алу арқылы жаңа оқылу беріледі, бірақ көбінесе бұл сөздер катаканада жазылады. Ең танымал үш мысал – pēji (頁, ページ), нөл (零, ゼロ) және dāsu (打, ダース). Ботан (釦/鈕, ボタン) (португал тіліндегі botão, "түйме") және mētoru (米, メートル) кейбір жағдайларда түсініксіз немесе пайдаланылады, бірақ көбісі сирек қолданылады. Бұлар бір таңбалы куньёми ретінде жіктеледі, өйткені таңба тек мағына үшін қолданылады (қытайша айтылмайды), атежи ретінде емес. Атежи – қарыз сөз термині тек қолданыстағы дыбыстарды пайдаланған кезде (мысалы, 天麩羅 "tempura") немесе тек мағынасы бар қоспа ретінде (мысалы, 煙草 – дыбысы タバコ tabako жеке таңбалардың оқылуларына бөлінбейді) қолданылатын жіктелім. Теориялық тұрғыда, мұны тек атежи мағынасын білдіретін 1 таңба ретінде қарастыруға болады, бірақ оқылуы бір таңбаға сәйкес келетіндіктен, олар оқылу деп есептеледі. Куньёми сөзін кана тілінде жазу кезінде, әдетте хирагана қолданылады (жапондық сөздер болғандықтан), ал бұл гарайго куньёми әдетте катакнада жазылады (шетелдік қарыздар болғандықтан). Қосымша талқылау үшін бір таңбалы gairaigo қараңыз. Сандық тұрғыдан алғанда, бұл таңбалардың көпшілігі бірліктерді білдіреді, әсіресе SI бірліктерін, және көптеген жағдайларда Мейдзи кезеңінде жасалған жаңа таңбаларды (кокуджи) пайдаланады, мысалы, кирометор (粁, キロメートル) – 米 "метр" + 千 "мыңнан"; бұл таңба сирек және көбінесе қолданылмайды. Кейбір канжи емес символдар немесе латын таңбаларының қысқартулары да қарыз сөздерін оқиды, көбінесе өте ұзақ. Ортақ мысал – '%' (паценттік белгі), онда бес кана パーセント (pāsento) деп жазылады, ал "сантиметр" сөзі әдетте (екі жартылай ені бар таңбалармен, сондықтан бір орынды алады) деп жазылады және жеті кана センチメートル (senchimētoru) деп жазылады. Ол сондай-ақ 糎 ретінде жазылуы мүмкін, жоғарыда көрсетілгендей, бірақ бұл өте сирек. Көптеген қарыз алынған өлшем терминдері kankyō izon moji ("Платформаға тәуелді таңбалар") деп аталатын бір таңбалы орынға сығысып кіретін кішкентай қысқартулар түрінде жазылуы мүмкін: ㌢ (сантиметр үшін; senchi), ㌔ (кило үшін; kiro) және т.б. Кейбір жағдайларда сөздің этимологиясы белгісіз болғандықтан, терминнің қарыз сөз екенін немесе еместігін анықтау мүмкін емес.
Most ateji are multi character, but in rare cases they can be single character, as in kan (缶) (simplification of '罐', for which kan is the Chinese derived pronunciation), used for "can, metal tin" ('罐' originally meaning "metal pot, iron teakettle"). This is classified as ateji. In some rare cases, an individual kanji has a loan word reading – that is, a character is given a new reading by borrowing a foreign word – though most often these words are written in katakana. The three most notable examples are pēji (頁, ページ), zero (零, ゼロ), and dāsu (打, ダース). Botan (釦/鈕, ボタン) (from the Portuguese botão, "button") and mētoru (米, メートル) are marginally understood or used in some settings, but most are obscure – see list of single character loan words for more. These are classed as kun'yomi of a single character, because the character is being used for meaning only (without the Chinese pronunciation), rather than as ateji, which is the classification used when a loanword term is using existing sounds only (as in 天麩羅 "tempura"), or alternatively as a compound with meaning only (as in 煙草 – the sound タバコ tabako cannot be broken down into readings of individual characters). In principle these could be considered as 1 character meaning only ateji, but because the reading corresponds to a single character, these are considered readings instead. Note that while kun'yomi are generally written as hiragana when writing out the word in kana instead of kanji (being native Japanese), these gairaigo kun'yomi are generally written as katakana (being foreign borrowings). See single character gairaigo for further discussion. Note that numerically, most of these characters are for units, particularly SI units, in many cases using new characters (kokuji) coined during the Meiji period, such as kiromētoru (粁, キロメートル) from 米 "meter" + 千 "thousand"; this character is obscure and not in common use. Some non kanji symbols or Latin character abbreviations also have loanword readings, often quite long. A common example is '%' (the percent sign), which has the five kana reading パーセント (pāsento), while the word "centimeter" is generally written as (with two half width characters, so occupying one space) and has the seven kana reading センチメートル (senchimētoru). It can also be written as 糎, as with kilometer above, though this is very rare. Many borrowed measurement terms may be written as tiny abbreviations stuffed into a single character space called kankyō izon moji ("Platform dependent Characters"): ㌢ (for centimeters; senchi), ㌔ (for kilo; kiro), amongst others. In a few cases, the etymology of a word is unclear, and hence whether the term is a borrowing or not cannot be determined.