Кіріспе

Мексика еңбек заңнамасы Мексикадағы жұмысшылардың еңбек ұйымдарын құру, ұжымдық келіссөздер жүргізу және ереуілдер ұйымдастыру процесін реттейді. Қазіргі еңбек заңнамасы мемлекет пен Мексика жұмысшыларының конфедерациясы арасындағы тарихи байланысты көрсетеді, бұл конфедерация ресми түрде жетпістен астам жыл бойы Мексиканы әртүрлі аттармен басқарған Институционалдық революциялық партиямен (Институционалдық революциялық партия, немесе PRI) байланысты болды. Заң жүзінде жұмысшыларға ереуілге шығу және ұйымдасу құқығы берілсе де, іс жүзінде тәуелсіз кәсіподақтардың құрылуына кедергі келтіреді немесе оны мүмкін емес етеді, сонымен қатар, көптеген қолданыстағы кәсіподақтардың және олармен байланысты жұмыс берушілердің сыбайлас жемқорлық әрекеттерін кешіреді.

Мексика еңбек құқығының тарихы

Қазіргі жүйе 1910-1920 жылдардағы Мексика революциясынан бастау алды, оның нәтижесінде 1917 жылғы Конституция қабылданды. Конституцияның 123-бабы жұмысшыларға кәсіподақтар құру және ереуілге шығу құқығын берді. Сондай-ақ ол әйелдер мен балаларды қорғауды, күндізгі сегіз сағаттық жұмыс уақытын және тұрмысқа жеткілікті жалақыны қарастырды.

Дегенмен, Конституцияда уәде етілген құқықтар 1931 жылға дейін, үкімет Ley Federal de Trabajo, яки Федералды еңбек заңын қабылдағанға дейін тек қана уәде ретінде қалып қойды. LFT үкімет, жұмыс берушілер және кәсіподақтар өкілдерінен тұратын Juntas de Conciliación y Arbitraje (Келісім және төрелік кеңестері) құрды.

Ұйымдастыру, сайлау және ереуілдер

Бұл жүйеге қатысу үшін кәсіподақ заңды тіркелуі (registro) керек, ұжымдық шарттарды келіс беру құқығы (titularidad) ресми түрде мойындалуы керек, сондай-ақ қызметкерлерін мерзімді түрде қайта тіркеп, мемлекет тарапынан қабылдануы керек (toma de nota). Бұл жүйе КТМ немесе мемлекетпен байланысы бар басқа федерациялармен байланысты емес тәуелсіз кәсіподақтардың қызметін шектеу үшін пайдаланылуы мүмкін, себебі осы кеңестердің үш мүшесінің де қарсы кәсіподақтарды тіркеуден бас тарту немесе кешіктіру үшін жеке мүдделері болуы мүмкін. Жұмыс берушілер "қорғау шарты" жасасу арқылы кәсіподақ құрудан қашып сиыруы мүмкін, мұндай шарттарды "ақ кәсіподақтармен" немесе "sindicatos blancos" көбінесе зауыт салына бастамас бұрын жасалады. Мұндай шарттар көбінесе кәсіподаққа жабық жұмыс орнын береді, яғни кәсіподақ жұмыс берушіге кәсіподақ мүшесі емес жұмыскерді жұмыстан босатуды талап етуге құқылы; бұл құқық өз кезегінде тәуелсіз кәсіподақтарды ұйымдастыруға тырысатын қызметкерлерді анықтап, жұмыстан босату үшін пайдаланылуы мүмкін. Кейбір сарапшылар, соның ішінде тәуелсіз Unión Nacional de Trabajadores (http://www.unt.org.mx) немесе UNT, Мексикадағы барлық ұжымдық шарттардың 80-90 пайызы осы санатқа жатады деп есептейді. Қызметкерлер кейде олардың "қорғау шартымен" қамтылғандығын немесе оларды кәсіподақ ұсынатындығын білмейді; "көлеңкелі" кәсіподақ кеңесте тіркелген және шартын тапсырған болуы мүмкін, бірақ бұл мәліметтер жарияланбайды. Жұмысшыларды ұйымдастыруға тырысатын сыртқы кәсіподақтың өтініші басқа кәсіподақ бұрыннан танылғанын білмесе немесе қолданыстағы кәсіподақтың дұрыс атын немесе заңды мекенжайын көрсетпесе қабылданбауы мүмкін. Егер танылған кәсіподаққа қарсы шыққан сыртқы кәсіподақ тіркеуден өтсе, олар биліктегі кәсіподақты ауыстыру үшін сайлау өткізуі керек. Жергілікті кеңестер мұндай сайлауларды көбінесе ұзақ уақытқа созғызады; олар өткізілген кезде, олар ашық дауыс беру арқылы емес, жұмыс орнында жұмысшы кеңесінің, жұмыс берушінің, ресми кәсіподақтың және тәуелсіз кәсіподақтың өкілі қатысуымен жасырын дауыс беру арқылы өткізіледі. Соңғы даулы сайлауларда жұмысшылар жұмысқа бару және дауыс беру үшін биліктегі кәсіподақтың қарулы өкілдерінен өтуге мәжбүр болды. Тіпті тәуелсіз кәсіподақ сайлауда жеңіске жетсе де, бастапқы шарт оның мерзімі біткенше күшінде қалады. Мексиканың еңбек заңдары жұмысшыларға ереуілге шығуға құқық береді, жұмыс берушілерге ереуіл кезінде жаңа қызметкерлерді жұмысқа алуға немесе жұмысты тоқтатпауға тыйым салады, бірақ бұл құқықтар кеңестің ресми мақұлдауына байланысты. Бұл жергілікті кеңестер көбінесе ереуілдерді "жоқ" деп жариялайды, соның салдарынан ереуілге шыққан жұмысшылар барлық заңдық қорғаудан айырылады. Сондықтан Мексикада еңбек протестері мен жұмыс тоқтатулар жиі кездеседі, бірақ заңды ереуілдер сирек болады.

Өзгерістерді енгізу ұсыныстары

PRI және Мексиканың жұмыс берушілер қауымдастықтары 1980-ші жылдардың соңында Мексика индустриясының өнімділігін арттыру мақсатында, оған көбірек "икемділік" беруге мүмкіндік беретін ұсыныстарды көтеріп, талқылады. Осы кезде PRI-де Мигель де ла Мадрид, Карлос Салинас де Гортари және Эрнесто Зедильо сияқты "технократтар" билікте болды. Алайда, бұл ұсыныстар 2000 жылы Partido Acción Nacional (PAN) партиясынан Висенте Фокс Квесада сайланғанға дейін нәтиже бермеді. Фокстың Еңбек министрі Карлос Абаскаль Карранса, ірі жұмыс берушілер қауымдастықтарының бірінің бұрынғы төрағасы, 2001 жылы жұмыс берушілер қауымдастықтарымен және ресми және тәуелсіз кәсіподақтар конфедерацияларымен еңбек заңнамасын реформалау бойынша консенсусқа келу мақсатында келіссөздер бастады. 2002 жылы ұсынылған Абаскаль ұсынысы кәсіподақтардың ұжымдық келісімдері мен қызметі туралы ақпаратты жұмысшылар мен қоғамға жеткізуді қамтамасыз етпей, керісінше, кәсіподақтарға және ұжымдық келіссөздерге мемлекеттік бақылауды күшейтуге бағытталды. Одан гөрі, ұсынылып отырған реформалар тәуелсіз кәсіподақтардың әрбір мүшесінің атын-жөні мен мекенжайын жергілікті кеңестерге ұсынуды талап ету арқылы ұйымдасуға тырысатын жұмысшылар үшін тәуекелді арттырады, ал кеңестер олардың қолтаңбаларының нақтылығын тексеруге құқылы болады. Бұдан өзге, реформалар жұмыс істеп тұрған кәсіподақтарды қолдап, бір уақытта бірден көп сайлау петициясын қарауға тыйым салады және қай кәсіподақ қай жұмысшыны – кәсіп, кәсіпорын және компания бойынша – өкілдік ететінін анықтайтын юрисдикциялық ережелерді қатаңдатады, бұл кейбір тәуелсіз кәсіподақтарға бәсекелестікке түсуді қиындатады. Заңға қарсылар оны Солтүстік Америка еркін сауда аймағы (NAFTA) шартының еңбек бөліміндегі хатта көрсетілген талаптарға сәйкес келе бермейді деп шағымдануда. CTM бастапқыда реформаларды қолдағанмен, ресми еңбек қозғалысындағы кейбір кәсіподақтар оған қатысты алаңдаушылықтарын білдірді. Қазіргі уақытта ұсыныстар тоқтап тұр.