Құрып кеткен динозаврлар туысы - Пентацератопс

Кіріспе

Пентацератопс ("бес мүйізді бет") - қазіргі Солтүстік Американың кейінгі бор дәуірінде өмір сүрген шөп жейтін кератопсид динозаврлар туысы. Бұл жануардың қаңқасы алғаш рет 1921 жылы табылған, бірақ туысқа 1923 жылы оның типтік түрі – Pentaceratops sternbergii сипатталған кезде ат қойылды. Пентацератопс шамамен 76–73 миллион жыл бұрын өмір сүрген, оның қалдықтары көбінесе Киртланд формациясында табылды.

Пентацератопс шамамен ұзын болған, ал салмағы шамамен естімалданған. Оның қысқа мүйіз мүсіні, екі ұзын қас мүйізі және жугал сүйектеріндегі ұзын мүйіздері болған. Оның бас сүйегінде үшбұрышты мүйізшелермен жиектелген өте ұзын қалқаншасы болған.

Ашылған жерлер мен түрлері

Алғашқы үлгілерді Чарльз Хазелиус Стернберг Нью-Мексикодағы Сан-Хуан бассейнінде тапқан. Стернберг шведтің Уппсала университетімен комиссиялық келісім бойынша жұмыс істеді. 1921 жылы ол Киртланд формациясының қабатында, Кимбетоуш шатқалының жанындағы Мейерс сағасынан бас сүйек пен артқы сүйек, PMU R.200 және PMU R.286 үлгілерін тапты. Ол осы қазбаларды палеонтолог Карл Виманға жіберді. 1922 жылы Стернберг тәуелсіз жұмыс істеуді шешті және Сан-Хуан округінің Тас орманында, Цая сауда бекетінің солтүстігінде қазба жұмыстарын бастады. Ол мұнда толық скелетті тапты және оны Америка табиғи тарих мұражайына сатты. Мұражай Чарльз Мук пен Питер Кайсен басқаратын топты Стернбергке осы үлгіні алуға көмектесу үшін жіберді; 1923 жылы Стернбергтің қосымша қазбалары AMNH үлгілерінің жалпы санын төртеуге жеткізді. Мұражай негізгі үлгінің артқы бөлігін көрсету үшін жеткіліксіз деп санап, тастап кетті. Түрді 1923 жылы Генри Фэрфилд Осборн Pentaceratops sternbergii деп атап, сипаттады. Туыстың атауы "бес мүйізді бет" дегенді білдіреді, ол грек тілінен алынған: penta (πέντα, бес), keras (κέρας, мүйіз) және ops (ὤψ, бет). Осборнға Уильям Диллер Мэтью осы атауды ұсынған; ал түрлік атауы 1923 жылғы қазбаларын өңдеу үшін Рой Чепмен Эндрюстің Азия экспедицияларына бюджетін жұмсауға мәжбүр болған, дерлік банкротқа ұшыраған Стернбергке демеу болды. Голотипі – 1922 жылы Стернберг тапқан бас сүйек, AMNH 6325 үлгісі. Ол Кампан дәуіріне жататын Фрутленд формациясының қабатынан табылды, шамамен 75 миллион жыл бұрын пайда болған. Қалған үш AMNH үлгісі: кішкентай бас сүйек AMNH 1624, екі мүйізді мүйіз AMNH 1622 және бас сүйек бөлігі AMNH 1625. Кейіннен бұл Pentaceratops sternbergii түрімен бірдей деп есептелді, сондықтан ол кішірек синонимге айналды, ал тесік жарақаттың салдары болуы мүмкін. Фаулер мен Фридман Фаулер (2020) Pentaceratops fenestratus-ты Pentaceratops sternbergii-ден ерекше таксон деп санады. Олардың пікірінше, ол Navajoceratops немесе Terminocavus-қа ұқсас болуы мүмкін, бірақ қалдықтардың сақталу жағдайы оның иесінің жүйелілігін дәл анықтауға мүмкіндік бермейді. 1929 жылы Стернбергтің ұлы Джордж Фрайер Стернберг USNM V12002 үлгісін тапты – оң жақ сквамозальды. Pentaceratops Фрутленд және Киртланд формацияларында жиі кездесетін қазба екені анықталды. Ол тіпті жетекші қазба ретінде де қолданылды: қазба деректерінде Pentaceratops sternbergii-дің пайда болуы Юдит құрлық омыртқалылары дәуірінің аяқталуын және Киртланд дәуірінің басталуын көрсетеді. 2016 жылы Mallon және тағы басқалар P. aquilonius-ты Spiclypeus shipporum-ға морфологиялық жағынан ұқсас деп тапты, тіпті олардың бір түр болуы мүмкін екенін айтты және P. aquilonius-ты nomen dubium деп санады.

The first specimens were collected by Charles Hazelius Sternberg in the San Juan Basin in New Mexico. Sternberg worked in commission for the Swedish Uppsala University. In 1921 he recovered a skull and a rump, specimens PMU R.200 and PMU R.286, at the Meyers Creek near the Kimbetoh Wash in a layer of the Kirtland Formation. He sent these fossils to paleontologist Carl Wiman. In 1922 Sternberg decided to work independently and began a dig north of Tsaya Trading Post, in the Fossil Forest of San Juan County. Here he discovered a complete skeleton, which he sold to the American Museum of Natural History. The museum then sent out a team headed by Charles Mook and Peter Kaisen to assist Sternberg in securing this specimen; subsequent digging by Sternberg in 1923 brought the total of AMNH specimens to four. The rump of the main specimen was discarded by the museum because it had insufficient value as a display. The species was named and described by Henry Fairfield Osborn in 1923, as Pentaceratops sternbergii. The generic name means "five horned face", derived from the Greek penta (πέντα, meaning five), keras (κέρας, horn) and ops (ὤψ, face), The name had been suggested to Osborn by William Diller Matthew; the specific epithet served as a consolation to the almost bankrupt Sternberg whose 1923 fossils were initially not acquired by the museum that had to use its 1923/1924 budget to process the finds of the great Asian expeditions by Roy Chapman Andrews. The holotype was the skull discovered by Sternberg in 1922, specimen AMNH 6325. It was found in a layer of the Fruitland Formation, dating from the Campanian, about seventy five million years old. The other three AMNH specimens were AMNH 1624, a smaller skull; AMNH 1622, a pair of brow horns; and AMNH 1625, a piece of skull frill. This was later considered to be the same species as Pentaceratops sternbergii and thus a junior synonym, the hole being the likely effect of an injury. Fowler and Freedman Fowler (2020) considered Pentaceratops fenestratus to be a distinct taxon from Pentaceratops sternbergi. In their opinion, it may be identical to Navajoceratops or Terminocavus, but the state of preservation of the remains makes it impossible to precisely determine the systematics of its owner. In 1929 Sternberg's son, George Fryer Sternberg, discovered specimen USNM V12002, a right squamosal. Pentaceratops proved to be a quite common fossil in the Fruitland and Kirtland formations. It has even been used as a guide fossil: the appearance of Pentaceratops sternbergii in the fossil record marks the end of the Judithian land vertebrate age and the start of the Kirtlandian. In 2016, Mallon et al. found P. aquilonius to be morphologically similar to Spiclypeus shipporum, with it possibly being the same species, and considered P. aquilonius a nomen dubium.

Сипаттама

Пентацератопс ірі кератопсид болды; Додсон дене ұзындығын бағалады. AMNH 1624 бас сүйегінің ұзындығы ал PMU R.200-дің ұзындығы бар. Пентацератопстың мұрын мүйізі кішкентай, жоғары және артқа қарай бағытталған. Каш мүйіздері өте ұзын және күшті иіліп алға қарай қараған. Пентацератопстың сәл жоғарыға қарай еңкейген қаптамасы трицератопстың қаптамасынан әлдеқайда ұзын, оның ішінде екі үлкен тесік (париеталь терезелер) орналасқан. Ол тікбұрышты пішіндес, үлкен үшбұрышты остеодермалармен әсемделген: сквамозаль сүйегінде он екі эписквамозаль және тері сүйегінде үш эпипариеталь. Бұлар қаптаманың артқы бұрыштарында ең үлкен, ал орта сызықта үлкен U пішіндес ойықпен бөлінген, бұл ерекшелік 1981 жылға дейін UKVP 16100 үлгісі сипатталғанға дейін анықталмаған. Ойықтың ішіндегі бірінші эпипариетальдар алға қарай бағытталған. Өте жуан югал және сквамозаль бір-біріне жанаспайды, бұл мүмкін аутапоморфия болып табылады.

Жіктеу

Осборн бастапқыда Пентацератопсты Цератопсияға жатқызған. Бұл топтың ішінде Пентацератопс Ceratopsinae немесе Chasmosaurinae тұқымдасына жататын. Ол Ютацератопспен ең жақын туыс. Олардың клады, бұрынғы Chasmosaurus тұқымдасынан көбірек дамыған, бірақ Anchiceratops-тан базальдырақ, соңғысы Трицератопстың бір тармағын құрайтын, одан бірнеше миллион жыл кейін, креда кезеңінің соңында өмір сүрген, барлық цератопсиялықтардың жойылған кезде өмір сүрген. Скотт Сампсон және авторлар тобының 2010 жылғы зерттеуіне сәйкес Пентацератопстың филогенезінің кладограммасы осы тұқымның Ютацератопспен ең жақын туыс екенін, олардың жасы мен аймағы шамалас екенін көрсетті. Төмендегі кладограмма Лонгричтің (2014) жұмысына сүйенеді, ол Пентацератопстың жаңа түрін атады және дерлік барлық шазмозавр түрлерін қамтыды. Лонгрич P. aquilonius-тың голотипі мен анықталған үлгісі Пентацератопстың диагнозына сәйкес келетінін және филогенезде типтік түрлерге өте жақын орналасқанын мәлімдеді. Ол Ютацератопстың орналасуы тұқымды парафилетикалық етпейтінін, себебі тұқымдар монофилетикалық болуы міндетті емес екенін атап өтті. Уильямс Форк шазмозауыры Пентацератопс және Ютацератопс түрлерінен өзгеше, және жаңа түрлік немесе туыстық атау қажет болуы мүмкін.