Кіріспе
Замбияның ұлттық теміржол компаниясы
Замбия теміржолы (ZR) – Замбияның екі ірі теміржол ұйымының бірі, Замбияның ұлттық теміржол компаниясы. Екінші жүйе – Капири Мпошиде ZR желісімен байланысатын және Танзанияның Дар-эс-Салам портына қатынас жасайтын екі елдің бірлескен TAZARA темір жолы (TAZARA). Қазіргі таңда Замбия теміржолының бағыты Виктория шарлауының шекарасынан Чинголаға дейін Ливингстон, Чома, Мазабука, Лусака, Кабве, Капири Мпоши, Ндола және Китве қалалары арқылы жүк тасымалдау қызметтерін қамтиды. Жолаушылар тасымалы Ливингстоннан Китвеге дейін ғана жүзеге асырылады.
Тарих
1067 мм кеңдігіндегі Кейп гаузельді ZR желісі британдық отаршылдық кезеңінде Кейп-Каир темір жолының жобасының бір бөлігі ретінде салынды, бірақ экономикалық серпіліс Орталық Африканың кен орындарына қол жеткізумен байланысты болды. Темір жол Родезия темір жолдарының құрамында басталды, бұл компания Солтүстік және Оңтүстік Родезия темір жолдарын біртұтас жүйе ретінде басқарды және екі елде де ең ірі жұмыс берушілердің және кәсіпорындардың бірі болды. Темір жол 1905 жылдың басында болашақ Замбияға келді, сол жылдың қыркүйегінде Оңтүстік Родезиядан Ливингстонға дейінгі Виктория сарқырамасы көпірінің құрылысы аяқталуына дейін 150 км Ливингстон-Каломо желісі салынды. Жолдағы алғашқы вагондарды өгіздер тартты, содан кейін бір локомотивті кабельдік жолмен бөлік-бөлік етіп тасымалдап, негізгі желіге қосылу алдында Каломоға қарай жұмысты бастау үшін көпір салынып жатқан шатқалымен өткізді. Кафу өзенін кесіп өту үшін тағы бір үлкен көпір қажет болды, ал 427 метрлік Кафу темір жолы көпірі, Родезия немесе Замбия темір жолдары желісіндегі ең ұзыны, 1906 жылы аяқталды. Желі 1906 жылы Broken Hill (Kabwe) және 1909 жылы Copperbelt-тегі Ndola (Бельгия Конгосындағы Саканияға қосылатын) қалаларына жетті, бұл осы жерде алғашқы ірі мыс кен орындары ашылғанға дейін 20 жыл бұрын болды. Замбия темір жолдары Ливингстондан жеке ағаш тасымалы үшін салынған Мюлобези темір жолын пайдаланады. 1960 жылдардың ортасында Родезияның UDI дағдарысынан кейін, жаңадан тәуелсіз Замбия өзінің темір жолын Родезия темір жолынан бөліп, Замбия темір жолын құрды.
Замбияның темір жол жүйелері
Railway Systems of Zambia Limited (RSZ) – Замбияда тіркелген жеке компания. Ол NLPI Ltd (NLPI) инвестициялық холдинг компаниясының еншілес компаниясы болып табылады. NLPI консорциумы Замбия теміржолдарының концессиясына қатысты тендерге қатысты. Консорциум жеңімпаз деп жарияланды және 2003 жылдың 14 ақпанында жүк тасымалы бойынша концессиялық келісімге қол қойылды. Концессия 20 жылға берілді, одан кейін тағы 10 жылға ұзарту мүмкіндігі қарастырылған. Алайда, 2012 жылдың қыркүйегінде үкімет концессияны күштен шығарып, Замбия теміржолдары бақылауды қайта алды.
Халықаралық байланыстар
Қазіргі уақытта ZR халықаралық жолаушылар тасымалын жүзеге асырмайды, тек TAZARA темір жолы ғана айналысады. Бірқатар турфирмалар ZR желісінде арнайы рейстер ұйымдастырған.
Конго Демократиялық Республикасы
Мыс белдеуі Конго Демократиялық Республикасының Катанга провинциясына дейін созылады, Лубумбашиде және солтүстік-батысқа қарай кен орындары орналасқан. ZR желісі Ндола және Сакания арқылы Лубумбашиге қосылады. Кез келген уақытта Лубумбаши желісі Ангола арқылы Лобито шығанағына Бенгела темір жолымен байланысқан, бірақ 1970 жылдардан бастап 2018 жылы қайта ашылғанға дейін бұл желі жұмыс істемеді.
ТАЗАРА темір жолы
Оның негізгі экспорттық бағыттарының көпшілігі сол кездегі апартеидтік Оңтүстік Африка арқылы өткесін, Замбияға мысын экспорттау үшін балама бағыт қажет болды. 1976 жылы қытай құрылысшылары 1860 километрлік Танзания-Замбия теміржолын (TAZARA) аяқтады, ол Капири Мпошиден (Замбия астанасы Лусакадан 200 км солтүстікке қарай) Танзания астанасы және Шығыс Африканың ірі порты – Дар-эс-Саламға дейін созылады. Екі мемлекеттік теміржол жүйесімен бірлесіп жұмыс істегеннен кейін, қытайлықтар 2007 жылдың қаңтарынан бастап TAZARA басқаруын қайта қолға алды, бұл Пекин астанасының халықаралық әуежайымен тікелей әуе байланысын және мыс кенінің экспортталуын қамтыды.
Зимбабве, Мозамбик және Оңтүстік Африка
Виктория шарлауы көпірі арқылы Зимбабве теміржол желісіне, Мозамбиктегі порттарға (Бейра, Мапуто) және Оңтүстік Африка теміржолдарына қол жеткізуге болады. 100 жылдық көпірдің жағдайы көлік қозғалысын шектейді. 1960 жылдардың ортасына дейін Ндоладан Зимбабвеге (бұрынғы Родезияға) дейін жолаушылар және вагондық қызметтер істеді, бұл Кейптаунға вагондық қызметімен және Ұлыбританияның Саутгемптон қаласына Union Castle кеме компаниясымен байланысты болды. Бұл реактивтік авиация пайда болғанға дейін Орталық-Оңтүстік Африка мен Еуропа арасындағы басты саяхат маршруты болды. Ндоладан Кейптаунға дейінгі сапар бес күнге созылды. Замбия Родезияның UDI дағдарысына жауап ретінде Виктория шарлауы көпірі арқылы барлық қызметтерді тоқтатқаннан кейін Ндола-Булавайо жолаушылар қызметі тоқтатылды. 1980 жылы желі қайта ашылғанға дейін жүк тасымалы кейде қайта жаңартылды, бірақ жолаушылар тасымалы қайта жаңартылмады.
Мозамбик пен Малави
Мозамбик, Малави және Замбия елдері арасындағы Сена темір жолына қосылатын темір жол байланысы алғаш рет 1982 жылы жоспарланды. Малави шекарасының Малави жағында Мчинжиге дейінгі қатар 1984 жылы бітірілді, бірақ Замбиядағы Чипатаға қосылатын қатар 2010 жылы ғана ашылды. Чипатада жеткілікті мүмкіндіктер болмағандықтан бұл қатар әлі күнге дейін пайдаланылмай тұр.