Кіріспе

Американдық социолог Герхард Эммануэль "Герри" Ленски, кіші (13 тамыз 1924 жыл - 7 желтоқсан 2015 жыл) – американдық социолог, дін социологиясы, әлеуметтік теңсіздік салаларына қосқан үлесімен және экологиялық-эволюциялық теорияны ұсынғандығымен белгілі. Ол мансабының көп бөлігін Солтүстік Каролина университетінде (Чапел-Хилл) профессор болып өткізді, онда 1969–1972 жылдары социология кафедрасының меңгерушісі, ал 1976–1978 жылдары әлеуметтік ғылымдар бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды.

Өмір және мансап

Ленски Вашингтон қаласында дүниеге келіп, өсті. Ол лютерандық пастордың ұлы, неміс теологы Рихард Чарльз Генри Ленскидің немересі және балалар жазушысы Лоис Ленскидің шөбересі болған. 1947 жылы Йель университетін бітіріп, бакалавр дәрежесін алды, ал Екінші дүниежүзілік соғыста Англиядағы 8-ші әуе күштерінде криптограф болып қызмет еткеннен кейін 1950 жылы Йельден докторлық ғылымын қорғады. Ленскиге 1949–1950 жылдары Әлеуметтік ғылымдар зерттеу кеңесінің докторға дейінгі стипендиясы, кейіннен 1961–1962 жылдары жоғары оқу орнынан стипендия, 1972–1973 жылдары Гуггенхайм стипендиясы, сондай-ақ 1978 жылы Польшаға, 1988 жылы Венгрияға IREX жоғары оқу орнынан стипендиялар алмасуы тағайындалды. 1969–1970 жылдары Америкалық әлеуметтану қауымдастығының вице-президенті болды және 1972 жылы президенттікке үміткер болды. 1977–1978 жылдары Оңтүстік әлеуметтану қоғамының президенті болды және 1976 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 2002 жылы Америкалық әлеуметтану қауымдастығының «Еңбегімен ерекше көзге түскен ғалым» сыйлығымен марапатталды. Оның еңбектері неміс, швед, испан, поляк және қытай тілдеріне (Қытай материгі мен Тайваньдағы аудармалары) аударылған. Ленски 1948 жылы ақын Жан Каппельманға үйленді. Ол және Жан Ленски Азаматтық құқық қозғалысында белсенділік танытып, Вьетнам соғысына қарсы болды. Олардың төрт баласы болды, оның ішінде эволюциялық биолог Ричард Ленски де бар. Жан 1994 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол әлеуметтанушы Хьюберт "Тад" Блэлоктің жесірі Энн Бонарға үйленді. Ленски 91 жасында Вашингтон штатының Эдмондс қаласында дүние салды. Ол дінді "топ мүшелері бөлісетін, адамның тағдырын анықтайтын күштердің табиғаты туралы сенімдер жүйесі және оған байланысты амалдар" деп анықтады. Commentary журналының бір рецензенті бұл кітапты жиі назардан тыс қалған сала бойынша "маңызды жетістік" деп сипаттады, ал Роберт Вутноу бұл томды "америкалық әлеуметтанушылардың дін туралы әлеуметтік-ғылыми зерттеуге қосқан үлесінің арасындағы, әлдебірнеше 'классикалық' еңбектердің бірі" деп атады. 1958 жылы Детройт аймағындағы "діннің саясатқа, экономикаға және отбасылық өмірге тигізетін әсері" туралы Ленскидің эмпирикалық зерттеуі басқалармен қатар, католиктер мен (ақ) протестанттар мен еврейлер арасында экономика және ғылым салаларында маңызды айырмашылықтар бар екенін көрсетті. Ленскидің зерттеулері Макс Вебердің "Протестанттық этика және капитализм рухы" еңбегінің негізгі гипотезаларын қолдады. Ленскидің айтуынша, "протестантизмнің материалдық прогреске қосқан үлесі көбінесе белгілі бір протестанттық ерекшеліктердің тікелей емес нәтижесі болды. Бұл Вебердің теориясының орталық тұсы болды". Ленскидің сөзіне қарағанда, Веберден жүз жылдан астам бұрын методист шіркеуінің негізін қалаушылардың бірі Джон Уэсли методистердің "еңбекқорлық және ұқыптылық" еңбегінің байлыққа алып келетінін атап көрсеткен. "Протестанттық аскетизм мен еңбекке берілгендік, Уэсли мен Вебердің айтуынша, экономикалық прогреске ықпал еткен маңызды әрекет үлгілері болған сияқты. Екеуі де ұлттардың экономикалық өсуі мен дамуы үшін өте маңызды капиталдың жинақталуына көмектесті". Алайда Ленскидің айтуынша, қазіргі протестанттар арасында аскетизм сирек кездеседі, ал протестанттардың "шақыру" туралы ерекше доктринасы ұмытылған. Оның орнына қазіргі (ақ) протестанттар мен еврейлер ғылыми және техникалық прогреске ықпал еткен "ақыл-ой тәуелсіздігінің" жоғары деңгейіне ие болды. Керісінше, Ленскидің сөзіне қарағанда, католиктер өздерінің шіркеуінің ілімдеріне "бағынуды" ақыл-ой тәуелсіздігінен жоғары қоятын интеллектуалды бағдарды дамытты, бұл оларды ғылыми мансапқа түсуге көбірек бейімдеді. Католик әлеуметтанушылары да осындай қорытындыға келді. Ленски бұл айырмашылықтарды Реформациямен және католик шіркеуінің оған реакциясымен байланыстырды. Ленскидің пікірінше, Реформация протестанттардың, әсіресе анабаптистердің, пуритандардың, пиетистердің, методистердің және пресвитериандардың зияткерлік тәуелсіздігін көтермеледі. Орта ғасырларда Эразм сияқты адамдарда көрініс тапқандай, зияткерлік тәуелсіздікке бейімділік болды. Алайда Реформациядан кейін католик шіркеуінің басшылары бұл тенденцияларды протестантизммен және ересьпен байланыстырып, католиктердің шіркеу тәртібіне бағынуын және адал болуын талап етті. Ленскидің пікірінше, оның зерттеуі протестанттар мен католиктер арасындағы осы айырмашылықтардың бүгінгі күнге дейін сақталғанын көрсетті. Салдарынан "қазіргі әлемдегі басым көпшілігі және шын ниетпен католик елдердің ешқайсысын жетекші өнеркәсіптік елдерге жатқызуға болмайды. Франция, Италия, Аргентина, Бразилия және Чили сияқты кейбір католик елдер өте жоғары деңгейде өнеркәсіптелген, бірақ ешқайсысы да технология және ғылым салаларында көшбасшы емес, сондай-ақ олардың болашақта оларға айналуы да күмәнді". Жақында [1963] бразилиялық католик әлеуметтанушылар өз елдерінің прогресін АҚШ прогресімен салыстырып, екі елдің даму қарқынындағы басты фактор елдердің діни мұрасы екеніне тоқтады.

Марксизмді сындау

Ленскидің тағы бір ерекшелігі – марксистік қоғамдарға деген қызығушылығы. Бұл оның қоғамның дамуын қалыптастыратын күштерге деген алаңдаушылығынан туындады. ХХ ғасырдың ортасында әлеуметтанулық ой-пікірге зор ықпал еткен Карл Маркс адам табиғатына өте оңтайлы көзқараспен қарады, бұл оның болашақта коммунизмнің сөзсіз орнатылуына сенуіне әсер етті, онда адам қоғамының басқару принципі «әркім өз қабілетіне қарай берсін, әркім өз қажеттілігіне қарай алсын» болар еді. Ленски ХХ ғасырдың марксистік қоғамдарын маңызды, бірақ көбінесе назардан тыс қалған әлеуметтік тәжірибелер ретінде қарастырды, олар Маркстің адам табиғатына қатысты көзқарасын сынақтан өткізіп, оны жеткіліксіз деп тапты. Оның 1950 жылдардағы мәртебелік үйлесімсіздік (яғни әлеуметтік топтардың бөлінуі, этникалық шиеленістер мен кемсітушілік) туралы жұмысы бірқатар ықпалды Шығыс Еуропалық әлеуметтанушылардың арасында жағымды қабылдауға ие болды. Олар оны өздерінің қоғамдарындағы әлеуметтік теңсіздікті талдау және түсіну үшін коммунистік партияның ресми моделінен әлдеқайда тиімді құрал деп санады, сонымен қатар бұл құрал коммунистік әлеуметтік тәртіпке қарсы күресуге пайдалы болды.