Кіріспе
Нормалдылық – бұл адамның ең көп кездесетін мінез-құлқына сай келгенде, жеке тұлға үшін қалыпты болуы мүмкін мінез-құлық (интраперсоналдық нормалдылық). Нормальдылық сондай-ақ қоғамдағы ең көп кездесетін мінез-құлыққа сәйкес келетін жеке мінез-құлықты сипаттау үшін де қолданылады (бұл конформизм деп аталады). Дегенмен, қалыпты мінез-құлық көбінесе аномалияға қарама-қарсы қойылғанда ғана анықталады. Көп жағдайда нормалдылық моральдық баға беру үшін пайдаланылады, яғни нормалдылық жақсы, ал аномальділік жаман деп есептелінеді, немесе керісінше, нормалдылық көңілсіз және қызықсыз болып көрінуі мүмкін. Адамды қалыпты немесе қалыпты емес деп қарау кең қоғамда қабылдауға, шеттетуге немесе айыптауға алып келуі мүмкін.
Normality is a behavior that can be normal for an individual (intrapersonal normality) when it is consistent with the most common behavior for that person. Normal is also used to describe individual behavior that conforms to the most common behavior in society (known as conformity). However, normal behavior is often only recognized in contrast to abnormality. In many cases normality is used to make moral judgements, such that normality is seen as good while abnormality is seen as bad, or conversely normality can be seen as boring and uninteresting. Someone being seen as normal or not normal can have social ramifications, such as being included, excluded or stigmatized by wider society.
Өлшеу
Көптеген қиындықтар нормалы мінез-құлықты өлшеуде туындайды. Биологтар да нормалылықты анықтағанда ұқсас мәселелерге кезеседi. Бiр қиындық – «нормалылық» сөзi күнделiктi тiлде дұрыс қолданыла ма деген сұрақ. Адамдар жүректің тек бір бөлігі дұрыс жұмыс iстемесе, «осы жүрек қалыпсыз» дейдi, бiрақ жүректердiң барлығын «қалыпсыз» деп сипаттау дұрыс болмауы мүмкiн. Дене мүшелерiнiң құрылымы мен атқаратын қызметi арасында айырмашылық болуы мүмкiн. Сол сияқты, мiнез-құлық үлгiсi әлеуметтiк нормаларға сәйкес келмесе де, сол адам үшін тиiмдi және ешқандай қиындық тудырмауы мүмкiн. Мiнез-құлықтың сыртқы көрiнiсi мен атқаратын қызметi арасында қарама-қайшылық болған жағдайда, оның нормалылығын өлшеу қиын болуы мүмкiн. Бұл патологияны анықтауға тырысқанда қолданылады және Психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында қарастырылады.
Статистикалық қалыптылық
Жалпы алғанда, "нормалы" дегеніміз орташа көрсеткіштен маңызды айырмашылықтың болмауы. Математикада "нормаль" сөзі тар мағынада қолданылады, онда нормальды таралым – орташа немесе нормаға шоғырланған қасиеттері бар популяцияны сипаттайды. Мысалы, жалған айту жиілігі сияқты нақты бір мінез-құлықты қарастырғанда, зерттеуші барлық жауаптарды көрсету үшін Гаусс қисығын пайдалана алады, ал нормальды жауап – бір стандартты ауытқу шегінде болады, яғни ең орташасы 68,3%. Дегенмен, бұл математикалық модель бір уақытта тек бір ғана қасиет үшін ғана қолданылады, себебі мысалы, 36 тәуелсіз айнымалы үшін бір адамның бір стандартты ауытқу шегінде болу ықтималдығы миллионнан бірге тең. Статистикада нормальды – шамамен орташа мәннен 1,96 стандартты ауытқу шегіндегі кез келген нәрсе деп есептеу қабылданған, яғни ең орташа 95% (1,96). 269 тәуелсіз айнымалы үшін бір адамның 1,96 стандартты ауытқу шегінде болу ықтималдығы шамамен миллионнан бір. Тек 59 тәуелсіз айнымалы үшін бұл ықтималдылық 5%-дан аспайды. Осы норманың анықтамасы бойынша, 59 тәуелсіз айнымалы үшін нормальды болу – аномалия болып саналады.
Дюркгейм
Француз социологы Эмиль Дюркгейм өзінің "Социологиялық әдістің ережелері" еңбегінде социологиялық әдістің нормалдылықты патологиядан немесе аномалиядан ажырату үшін белгілі бір өлшемдерді ұсынуы қажет екенін көрсетеді. Оның пікірінше, көпшілік жағдайларда кездесетін мінез-құлық немесе әлеуметтік фактілер қалыпты саналады, ал одан тысқары жағдайлар патологияны көрсетеді. Дюркгеймнің нормалдылық моделі ең көп кездесетін немесе жалпыға ортақ мінез-құлықтардың, яғни ең қалыпты мінез-құлықтардың қоғамдағы өзгерістер кезеңінде де сақталып қалатынын түсіндіреді. Мысалы, қылмыс кез келген қоғамда кез келген уақытта болатындықтан, оны қалыпты құбылыс деп қарастыру керек. Нормалдылықтың екі түрі бар: қоғамдық деңгейде қалыпты деп есептелетін мінез-құлық жеке деңгейде патологиялық болып танылуы мүмкін. Жеке адам деңгейінде әлеуметтік нормаларды бұзатын адамдар, мысалы қылмыскерлер, қоғамдағы өзгелерден жаза тартады.
Әлеуметтік нормалар
Адамның мінез-құлқы қоғамның күтулері мен жақындарының қағидалары деп есептейтін нәрсеге бағынады. Адамдар өз әрекеттерінің дұрыстығын осы әлеуметтік қағидалардан алшақтығымен өлшейді. Дегенмен, қағида деп саналатын нәрсе шын мәнінде ең көп таралған мінез-құлық болуы мүмкін, ал болмауы да мүмкін. Плюралистік қате түсініктердің кейбір жағдайларында, көптеген адамдар әлеуметтік қағида бір нәрсе деп жаңылысады, бірақ шындығында оны ұстанатын адамдар өте аз. Адамдар әлеуметтік қағиданы, әсіресе сипаттамалық қағиданы (яғни, не істелетінін сипаттайтын қағиданы) жақсырақ білгенде, олардың мінез-құлқы осы қағидаға жақындауға бейімделеді. Бұл қағидалардың күшін әлеуметтік қағидаларды насихаттау арқылы қолдануға болады, онда экстремалды мінез-құлықты, мысалы, шектен тыс ішімдік ішуді тоқтату үшін әлеуметтік қағидалар жарнамаланады. Алайда, алкогольді аз тұтынатындар да қағидаға сәйкес болу үшін мінез-құлқына өзгеріс енгізуі мүмкін, осы жағдайда алкоголь тұтынуын арттыру арқылы. Тиімді әлеуметтік қағидаларды насихаттау үшін, сипаттамалық қағидаларды пайдаланудың орнына, қоғамның неге қолдау білдіретінін немесе қарсы екенін көрсететін міндеттемелік қағидаларды қолдануға болады. Адамдар міндеттемелік қағиданы білгенде, тек ең шектен тыс жағдайлардағы адамдар ғана мінез-құлқына өзгеріс енгізеді (алкоголь тұтынуын азайту арқылы), ал аз тұтынатындардың ішімдік ішуі артуының алдын алады. Адамдарды басшылыққа алатын әлеуметтік қағидалар әрқашан барлығы үшін бірдей қалыпты бола бермейді. Көптеген адамдар үшін қалыпты емес мінез-құлық, кейбір топ немесе субмәдениет үшін қалыпты санала алады. Мысалы, колледж студенттерінің қалыпты мінез-құлқы кештерге қатысып, ішімдік ішу болуы мүмкін, бірақ діни студенттердің субмәдениетінде қалыпты мінез-құлық шіркеуге барып, діни іс-әрекеттермен айналысу болуы мүмкін. Субмәдениеттер "қалыпты" мінез-құлықты белсенді түрде қабылдамай, оның орнына қоғамдық қағидаларды өздерінің қағидаларымен алмастыра алады. Қалыпты деп саналатын нәрсе уақыт пен ортаға байланысты өзгеруі мүмкін. Қалыптылықты "адамның өзін-өзі құруы мен әлемді қайта жаратуының үздіксіз процесі" деп қарастыруға болады. Осы идеяға сәйкес, қалыптылық – бұл барлық нәрсені қамтитын термин емес, тек қазіргі уақыттағы трендке негізделген салыстырмалы термин. Статистикалық тұрғыдан алғанда, егер жиналған деректер орташа және стандартты ауытқуды көрсетсе, уақыт өте келе "қалыптылықты" болжауға арналған бұл деректер оны болжау немесе диктаттау мүмкіндігін азайтады, себебі қалыптылықтың әлеуметтік түсінігі динамикалық. Бұл психология мен социологияда жүргізілген зерттеулерде көрсетілген, онда жұптасу немесе діни рәсімдердегі мінез-құлық адамдарда бір ғасыр ішінде өзгеруі мүмкін, бұл осы рәсімдер орындалатын "қалыпты" жолдың өзгеретінін және жаңа процедура қалыпты болып қалыптасатынын көрсетеді. Қалыптылық уақыт пен ортада өзгеретіндіктен, орташа және стандартты ауытқу тек олар жиналған ортадан қалыптылықты сипаттау үшін ғана пайдалы.
Жыныстық қатынас
Тағы бір мысал ретінде, қалыпты жыныстық мінез-құлықты түсіну уақыт және орын бойынша үлкен айырмашылықтарға ие. Көптеген елдерде сексуалдыққа қатысты көзқарастар, әсіресе мастурбация мен гомосексуализмнің қалыпты екендігі туралы пікірлер көбінесе либералдануда. Қоғамдық түсініктер қалыпты жыныстық мінез-құлық бойынша да елден елге өте әртүрлі; елдер сексуалдық қалыптылыққа қатысты ұстанымдары бойынша консервативті, гомосексуализмге жол беретін немесе либералды деп бөлінеді. АҚШ, Ирландия және Польшада университет студенттері арасында сексуалдыққа қатысты қоғамдық түсінік консервативті, ал Скандинавия студенттері жыныстық әрекеттердің кең ауқымын қалыпты деп санайды. Жыныстық әрекеттерді қалыпты, қалыптан тыс немесе белгісіз деп анықтауға әртүрлі әрекеттер жасалғанмен, мұндай анықтамалар уақытқа байланысты. Гейл Рубиннің 1980 жылдардағы жыныстық "нормальділік" моделі сол кезде толық болды, бірақ қоғам либералдануымен ол ескірді.
Реттеу
Өзінің виртуалды жекелігі мен нақты әлеуметтік жекелігі арасында, ол қасиет немесе атрибут түрінде болсын, үйлесімсіздік бар. Егер адамда мұндай үйлесімсіздік болмаса, онда ол қалыпты деп есептеледі. Виртуалды жекелік көптеген анықтамаларды қабылдай алады, бірақ осы жағдайда виртуалды жекелік – адамдардың қоғамдық стандарттар мен нормаларға сәйкес келетіндей етіп ойша құратын жекелігі. Бұл олардың шын мәнінде қалай екенін көрсетпеуі мүмкін, бірақ олардың «қалыпты» адам туралы қалауын білдіреді. Нағыз әлеуметтік жекелік – адамдардың өз қоғамындағы нақты сәйкестігі немесе өздері немесе басқалар оны қандай деп қабылдайтындығы. Егер осы екі жекелік бір-бірінен өзгешеліктер көрсетсе, онда үйлесімсіздік бар деп айтылады. Адамдар өз мінез-құлқына басқалардың күтетін пікірлеріне сәйкес келу үшін бақылау жасап, бейімделуі мүмкін, бұл өзін-өзі таныстырудың әлеуметтік психологиялық теориясымен сипатталады. Осы тұрғыдан алғанда, қалыптылық қоғамдық нормаларға негізделген, ал адамның қалыпты болуы – оның өзін қалай қабылдауына және қоғам оны қалай қабылдауына байланысты. Қалыптылықты анықтау және өлшеу дұрыс бастама болғанымен, барлық анықтамалар біз тіпті бар нәрсені сипаттап жатырмыз ба деген мәселеге келіп тіреледі, себебі осы ұғымды қарастырудың көптеген әртүрлі жолдары бар.
Таңбалаудың әсері
Адамдар қалыпты стандартқа сай келмеген жағдайда, олар көбінесе ауру, мүгедек, аномальды немесе ерекше деп белгіленеді, бұл оларды шеттетуге немесе стигматизациялауға алып келуі мүмкін. Көптеген адамдар қалыпты болуды қалайды және осылай көрінуге тырысады, осылайша қоғаммен байланыс орнатуға ұмтылады. Басқалармен ортақ нәрселері болмағанда, адамдар қоғамнан оқшауланғандай сезінеді. Аномальды адам өзін қалыпты адамдардан кем ортақ сезінеді, ал басқалардың олар өзі бастан өткермеген нәрселермен байланысуы қиын. Сонымен қатар, аномалия басқаларды ыңғайсыздыққа түсіріп, аномальды деп белгіленген адамды одан да бөліп тастауы мүмкін. Қалыпты болу әдетте идеал саналатындықтан, сыртқы күштерден қалыптылыққа сәйкес келуге қысым болады, сонымен қатар кірігуді сезінуге деген адамның ішкі құштарлығы да қысым тудырады. Мысалы, отбасылар мен медициналық қауымдастық мүгедектерге қалыпты өмір сүруге көмектесуге тырысады. Дегенмен, кейбір ауытқулар болғанда қалыпты көрінуге тырысу қақтығыс тудырады – кейде адам әлемді өзгеше сезініп немесе күресіп жатқанда қалыпты көрінеді. Аномалия қоғамды ыңғайсыздыққа түсіргенде, осы ерекшелікке ие адам әлеуметтік шиеленісті жеңілдету үшін оны күлкімен шығарып тастайды. Мүгедектерге қалыпты еркіндік берілсе де, олар теріс эмоцияларын көрсетуге құлықсыз болуы мүмкін. Соңында, қоғамның бұзылуды қабылдамауы және қалыпты жағдайға келтіруге жасалатын қысым кейбір адамдарда ұят сезімін тудыруы мүмкін. Аномалиялар адамның өзіндік санасына енбеуі мүмкін, әсіресе егер олар қолайсыз аномалиялар болса. Егер адамның аномалиясы патология ретінде белгіленсе, ол аурудың екі элементін де қабылдауы немесе осы ауруға байланысты стигматизацияға ұшырауы мүмкін. Әсіресе психикалық аурулар көпшілік тарапынан дұрыс түсінілмейді және көбінесе науқас туралы олардың пікірін бұрмалайды.
Жеке өмірдің қалыптылығы
Нормальдықтың көптеген анықтамалары жеке тұлғалар арасындағы нормальдықты қарастырады, яғни нормальдықты аномалиядан ажырату үшін әртүрлі адамдардың мінез-құлқының салыстыруын. Ішкі жеке нормальдылық белгілі бір адам үшін қалыпты мінез-құлықты қарастырады (адам ішіндегі тұрақтылық) және әр адамда әртүрлі болуы мүмкін. Уақыт өте келе бір адамның мінез-құлқының көптеген мысалдарының үлгісін алып, ішкі жеке нормальдылық үшін де нормальдылықтың математикалық моделін қолдануға болады. Жеке тұлғалар арасындағы нормальдылық сияқты, ішкі жеке нормальдылық та уақыт өте келе өзгеруі мүмкін, себебі адам жасы ұлғайғанда және қоғамдағы өзгерістерге байланысты (қоғамның нормальдылық туралы көзқарасы жеке адамдардың мінез-құлқына әсер етеді). Адамдарға өздерінің жеке әдеттегі нормаларына сәйкес мінез-құлықпен айналысу ыңғайлырақ. Жағдайлар нашарлағанда, адамдар көбінесе жағдайға әкелген кез келген аномальды мінез-құлықты кінәлейді. Мысалы, көлік апатынан кейін адамдар "Егер мен жұмыстан ерте кетпесем ғой" деп, апатты өздерінің қалыпты емес әрекеттеріне байланыстыруы мүмкін. Бұл қияли ойлау аномальды мінез-құлықты жағымсыз нәтижелермен байланыстыруға көбірек бейім.
Әдептілік нормасы
Медицинада мінез-құлықтың қалыптылығы – пациенттің психикалық күйінің үлгілі, сау пациенттің күйімен сәйкес келуін білдіреді. Психикалық ауруы жоқ адам қалыпты науқас деп есептеледі, ал психикалық мүгедектігі немесе ауруы бар адам қалыптан тыс деп саналады. Психикалық денсаулық саласындағы осы қалыпты және қалыптан тыс жағдайлар психикалық ауруы бар адамдарға қатысты теріс стигмалық пікірлерді қалыптастырады. Ми және мінез-құлықты зерттеу қорының мәліметінше, "18 жастан асқан американдықтардың шамамен 26,2 пайызы – яғни әр 4 ересек адамның бірі – жыл ішінде бір немесе бірнеше (көптеген) ауруға шалдығады". CDC хабарлағандай, "теріс көзқарастар мен сенімдер халықтың көп бөлігін психикалық аурудан зардап шеккен адамдарды қорқуға, қабылдамауға, олардан қашып жүруге және оларды кемсітуге итермелейді". Сонымен қатар, мұндай ауруға шалдыққандарға қолжетімді ресурстар шектеулі, ал үкіметтік қолдау психикалық аурумен өмір сүретін адамдарға жайлы, қолайлы және бақытты өмір сүруге көмектесетін бағдарламалардан үнемі қысқартылуда.
Нейрондық және синапты қалыптылық
Хевбиандық ассоциативтік оқыту және есте сақтау синапты қалыпқа келтіру механизмдеріне тәуелді. Синапты қашу – дендриттік байланыстардың тым тығыз болуын сипаттайды, бұл сенсорлық немесе мінез-құлықтың қабылдағыштығын синапты қашу деңгейіне пропорционалды түрде төмендетеді. Синаптық/нейрондық нормализация – бұл синаптық бәсекелестік, онда бір синапстың күшеюі жақын маңдағы, артық нейротрансмиссияға ие басқа синапстардың тиімділігін әлсіретуі мүмкін. Жануарлардың дендриттік тығыздығы жоғарыда сипатталған ішкі нормализация механизмдеріне қарамастан, ояу күйінде айтарлықтай артады. Синаптық тығыздықтың өсу қарқыны жинақы түрде сақталмайды. Егер синаптық тазалау (pruning) күйі болмаса, орталық нерв жүйесінің сигнал-шу арақатынасы ең жоғары тиімділікпен жұмыс істей алмайды, ал оқыту жануардың тірі қалуына зиян келтіруі мүмкін. Нейрондық және синаптық нормализация механизмдері жаңа қоршаған орта туралы ақпаратты үнемі өңдегенде оң кері байланыс тізбектерінің шектен шығуына жол бермей жұмыс істеуі тиіс. Осы кезеңнен өткенде тек ең мықты байланыстар ғана сақталады. Бұл өткен күннің маңызды ақпаратын сақтауға, сондай-ақ ұйқының баяу толқындық осцилляциясынан кейін тиімді оқытуды жалғастыру үшін көбірек қыртыстық кеңістік пен энергияны бөлуге мүмкіндік береді. Осылайша, топтық немесе макро деңгейдегі талдаулар бойынша аномалиялар демографиялық сараптамада қалыпты болып табылады, ал жеке деңгейде аномалиялы адамдар түзетуді қажет ететін ерекшелік ретінде қарастырылады. Статистикалық қалыптылық демографиялық патологияларды анықтауда маңызды рөл атқарады. Егер вирус таралуы сияқты өзгермелі көрсеткіш, адам популяциясындағы қалыпты инфекция деңгейін асып кетсе, алдын алу немесе шұғыл шаралар қолданылуы мүмкін. Дегенмен, жеке адамдарды диагностикалау үшін статистикалық қалыптылықты қолдану көбінесе қиын. Симптомдардың қалыптылығы – пациент патологиясын бағалаудың қазіргі және ең тиімді тәсілі болып табылады.
ДСМ
Нормальдық, салыстырмалы ұғым ретінде, контексттік элементтермен тікелей байланысты. Сондықтан, клиникалық бұзылыстарды жіктеуде «нормальды» жағдайларды нақты бұзылулардан ажыратуда ерекше қиындықтар туындайды. Психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығы (DSM) – психиатриялық мамандықтың психикалық бұзылулардың ресми жіктемелік нұсқаулығы. Оның алғашқы басылған нұсқасы (DSM I) 1952 жылы Америкалық Психологиялық Қауымдастығымен жарық көрген. DSM 2013 жылдың соңында қазіргі нұсқасына (DSM V) жеткен кезде, психикалық ауру мен қалыпты жағдай арасындағы ұсынылған жіктелімде көптеген қайшылықтар пайда болды. DSM IV және DSM IV TR мазмұны бойынша жұмыс тобының төрағасы Аллен Фрэнсис өзінің «Нормалды сақтау» кітабында психологиялық құрылымдар мен психикалық ауруларға қатысты «нормальды» анықтамаға түсетін қысымды қатаң сынап жазған. Бұл қиындықтардың көп бөлігі DSM-нің табиғи контексттік стресс-реакциялар мен жеке дисфункцияларды ажыратудағы белгісіздігінен туындайды. DSM тарихында дұрыс диагноздық жіктеуге нормальдықтың кейбір аспектілерін енгізуге тырысқан бірнеше маңызды қадамдар жасалған. Аномалияларды жіктеуге арналған диагностикалық нұсқаулық ретінде, барлық DSM-дер симптомдарды бұзылулар ретінде жіктеуге бейімделген, себебі симптомдық ерекшелікке баса назар аударған. Нәтижесінде, контекстке сәйкес келетін мүмкін болатын қалыпты симптомдар да дұрыс емес диагноз қойылып жіберілуі мүмкін.
DSM-II
DSM-нің екінші басылымын оның анық емес, сипаттамалық ерекшелігіне байланысты тиімді қолдану мүмкін болмады. Психодинамикалық этиология психикалық ауруларды жіктеуде басты орын алды. Қолданылған анықтамалар жекелей, санасыз түбірлерге баса назар аударатын болды. Бұл DSM-ді психиатрлар арасында сенімсіз етуге себеп болды. Реакцияның "шамадан тыс" болуы бағалау кезінде жағдайлық факторды ескеруді қажет ететін, баламалы қалыпты мінез-құлықты білдірді. Мысалы, жұбайының қазасынан кейін бір жыл бойы терең қайғыру – қалыпты жауап. Бірақ жиырма жыл бойы терең қайғыру психикалық аурудың белгісі болуы мүмкін. Сондай-ақ, бір жұбын жоғалтқан үшін терең қайғыру да қалыпты реакция деп есептелмейді және психикалық бұзылысты көрсетеді. ДСМ II үшін психиатриялық диагнозда стимулға пропорционалдылықты қарастырудың маңызды екені мойндалды. Осылайша, гомосексуализмді әдеттен тыс психикалық бұзылыс деп қарастыруға болмайды; егер ол адамға қиындық тудырса ғана психикалық ауру ретінде жіктеледі.
DSM-III
DSM III – бұл психиатрияны ғылыми дисциплина ретінде беделді етуге және DSM II салдарынан туған жаман аттан құтылуға жасалған ең үздік тыраныс болды. DSM II-нің психодинамикалық этиологиясының азаюы симптомдардың этиологиясының жалпы азаюына әкеп соқты. Осылайша, DSM III – психикалық аурулардың нақты анықтамаларының және диагностикалық психиатрияға көбірек сәйкес келетін құбылыстардың жиынтығы болды, бірақ ол жауаптың пропорционалдығын жіктеу факторы ретінде де қосты. Соның нәтижесінде, барлық симптомдар – қалыпты пропорционалды жауаптар немесе орынсыз патологиялық бейімділіктер – психикалық аурудың потенциалды белгілері ретінде қарастырылуы мүмкін.
DSM-IV
DSM IV психикалық аурулар мен бұзылмаған жағдайларды нақты ажыратады. Бұзылмаған жағдай әлеуметтік стресс факторларының нәтижесінде туындайды және олардың ықпалымен жалғасады. DSM IV жіктемесіне сәйкес, психикалық ауру "әлдебір оқиғаға, мысалы, жақындарының қазасына күтілетін және мәдени тұрғыдан қолдауға ие жауап болуы тиіс емес. Оның бастапқы себебі қандай болса да, қазіргі уақытта адамның мінез-құлқындағы, психологиялық немесе биологиялық дисфункцияның көрінісі ретінде қарастырылуы керек" (Американдық психиатриялық қауымдастық 2000:xxxi). Бұл DSM-ге қалыптылықты қайта енгізуге бағытталған, ол DSM II-ден алынып тасталған еді. Алайда, DSM IV әлі де DSM III-ке тән проблемалардан толыққанды құтыла қоймаған деген болжам бар, онда психиатриялық диагноздар стрестік жағдайларға күтілетін жауаптардың белгілерін, жеке дисфункциялардың белгілерімен бірге, аурулардың белгілері ретінде қамтиды. DSM III-тің негізінен симптомдарға негізделген ауруларды жіктеу үлгісі психикалық диагностикалық практиканың қағидасы ретінде қалыптасқан.
This had supposedly injected normality consideration back into the DSM, from its removal from DSM II. However, it has been speculated that DSM IV still does not escape the problems DSM III faced, where psychiatric diagnoses still include symptoms of expectable responses to stressful circumstances to be signs of disorders, along with symptoms that are individual dysfunctions. The example set by DSM III, for principally symptom based disorder classification, has been integrated as the norm of mental diagnostic practice.
DSM-5
DSM 5 2013 жылдың екінші жартысында жарияланды. Ол DSM IV TR-ден маңызды айырмашылықтармен ерекшеленеді, соның ішінде көп осьтік жіктемелердің жойылуы және Аспергер синдромы/аутизм спектрі жіктемелерінің қайта қаралуы.
Диагностиканың сын-пікірлері
DSM III-нің пайда болуынан бастап, DSM-нің келесі басылымдарының барлығында симптомдарға негізделген ауруды анықтау жүйесі қолданылды. Психикалық және мінез-құлық диагностикасына қоршаған орта факторларын қосуға бірнеше әрекеттер жасалса да, көптеген дәрігерлер мен ғалымдар соңғы DSM-дердің дұрыс пайдаланылмайтынына сенеді. Симптомдық көзқарас диагноз қоюды жылдамдатып, жеңілдетеді, бұл дәрігерлерге клиенттер санын арттыруға мүмкіндік береді, себебі симптомдарды жіктеу және олармен жұмыс істеу пациенттің өмірлік жағдайлары мен оқиғаларына байланысты туындаған уақытша және қалыпты психикалық жағдаймен айналысудан гөрі оңайырақ. Оңай қолданылатын нұсқаулық психикалық денсаулыққа деген қажеттілікті арттырып қана қоймай, психикалық денсаулық сақтау мекемелерін қаржыландыруға серпін берді, сонымен қатар маркетингтік стратегияларға әлемдік деңгейде әсер етті. Көптеген фармацевтикалық компаниялардың жарнамаларында шаршау, депрессия немесе алаңдау сияқты симптомдар келтіріледі. Алайда, мұндай симптомдар міндетті түрде ауырмайды және жақын жандардың қазасына байланысты туындаған жағдайларға лайықты жауап болуы мүмкін. Мұндай жарнамалардың нысандары мұндай жағдайларда дәрі-дәрмек қажет етпейді және қайғыны өздері жеңе алады, бірақ осындай жарнамалық стратегия фармацевтикалық компанияларға өздерінің маркетингін кеңейтуге мүмкіндік береді.