Кіріспе

Пьер Нкурунзиза (18 желтоқсан 1964 – 8 маусым 2020) – 2005 жылдың тамызынан 2020 жылдың маусымында қайтыс болғанға дейін Бурундидің тоғызыншы президенті қызметін атқарған бурундилік саясаткер. Ол 15 жылға жуық президенттік лауазымда болды. Хуту этностық тобының өкілі Нкурунзиза Бурундидегі азамат соғысы кезінде «Демократияны қорғау үшін Ұлттық кеңес – Демократияны қорғау күштері» (Conseil National Pour la Défense de la Démocratie – Forces pour la Défense de la Démocratie, CNDD–FDD) құрамында саясатқа қатысуға дейін дене шынықтыру пәнін оқытқан. 2000 жылы ол осы ұйымның жетекшісі болды. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін CNDD–FDD саяси партияға айналды және Нкурунзиза президент сайланды. Ол үш мерзімге сайланды, бірақ оның билігі қанды оппозицияға ұшырады, бұл 2015 жылы үлкен халық наразылығына әкелді. 2020 жылы ол қайта сайлануға түспейтінін жариялады және өкілеттігінің аяқталуына аз уақыт қалғанда, оның кандидатурасын қолдаған Эваристе Ндайшимийеге биліктің жолын берді. Ол Бурунди тарихында ең ұзақ билік құрған президент болды.

Балалық шағы мен педагогикалық мансабы, 1964-1995

Пьер Нкурунзиза 1964 жылғы 18 желтоқсанда Бурунди астанасы Бужумбурада, ел 1962 жылы Бельгиядан тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай дүниеге келді. Ол Нгумба, Нгози провинциясындағы Буйеде дүниеге келген алты баланың бірі еді, және Нкурунзизаның балалық шағы осы жерде өтті. Оның әкесі, Юсташ Нгабиша, хуту этностық тобынан шыққан саясаткер және католик болған. Нгабиша Ұлттық прогресс одағы (Union pour le Progrès national, UPRONA) билікке келген кезде ұлттық саясатқа қатысты және 1965 жылы Ұлттық жиналысқа сайланды. Нгабиша провинция губернаторы болды, бірақ 1972 жылы геноцидтік зорлық-зомбылықта қаза тапты. Нкурунзизаның анасы, Домитилле Минани, тутси этностық тобынан шыққан, протестант дінін ұстанған медбике көмекшісі болды. Нкурунзизаның өзі хуту болып есептелді. 2004 жылдың тамызында ол CNDD–FDD партиясының президенті болып қайта сайланды және алдағы заңнамалық және президенттік сайлауға кандидат болды. Сайлау нәтижесінде Нкурунзиза мен CNDD–FDD көп дауыспен билікке келді. Ол Бурунди президенті лауазымына Ндайизеден кейін келді.

Бірінші мерзім, 2005-2010

Нкурунзизаның президенттік өкілеттігі 2005 жылдың 26 тамызында басталды және ол көп ұзамай бірқатар танымал саясатты қабылдады. Ол Бурунди мемлекетін қайта құруға жетекшілік етті, бұл Аруша келісімдерінде бекітілген этникалық келісім негізінде жасалды, ол мемлекеттік лауазымдарды тутси, хуту және азшылық тва этникалық топтары арасында бөлуді талап еткен. Хуту халқының азаттық партиясы – Ұлттық азаттық күштері (Parti pour la libération du peuple HutuForces nationales de libération, PALIPEHUTU–FNL), Азамат соғысындағы соңғы хуту көтерілісші тобы 2008 жылы таратылды. Бурунди Африка Одағының жұмысына белсенді қатысты және мемлекеттің ерекше мемлекеттік қарызы 2009 жылы "Париж клубы" тарапынан жойылды. Алайда, Нкурунзизаның беделі саяси фракциялардың, жемқорлықтың және тұрақсыздықтың жалғасуына байланысты нашарлады. 2008 жылы CNDD–FDD-нің жетекші тұлғасы Хусейн Раджабу Нкурунзизаны қорлағаны үшін түрмеге қамалды. Бірақ Нкурунзиза 2010 жылдың шілдесінде үлкен көпшілік дауысымен екінші мерзімге қайта сайланды, бірақ оппозициялық партиялар сайлауды бойкоттағандықтан, іс жүзінде қарсыласы болмады.

Екінші мерзім және тәртіпсіздіктер, 2010-2015

Нкурунзизаның екінші өкілеттігі кезінде оның басшылығына наразылық күшейді. 2014 жылдың маусым айында топтық жаттығулар саяси жиындарды жасыру үшін пайдаланылуы мүмкін деген қорқыныштан ашық ауданда жүгіруге тыйым салынды. 2015 жылдың 25 сәуірінде Нкурунзизаның сол жылдың маусым айында өтетін президенттік сайлауда үшінші мерзімге түсуі жарияланды, бұл наразылықты тудырды. Бұл Аруша келісімінде белгіленген мерзімдерге қайшы келеді деп есептелді және Бужумбура мен басқа да жерлерде зорлық-зомбылыққа әкеп соққан кең ауқымды наразылықтарға себеп болды. Бірақ Конституциялық сот 5 мамырда үшінші мерзімнің заңды екенін мәлімдеді. Наразылықтар одан әрі күшейіп, ондаған адам қаза тапты. 2015 жылдың 13 мамырында Годфройд Нийомбареге адал әскерлер әскери төңкеріс жасауға тырысты, бірақ Бужумбурадағы ауқымды шайқастардан кейін сәтсіз аяқталды. Оппозициялық саясаткерлер мен сыншылар өлтірілді, ал ұсталған наразылар Ұлттық барлау қызметінің (Service national de renseignement, SNR) режимге адал қызметкерлері тарапынан «қара орындар» деп аталатын жерлерде азаптауға немесе зорлауға ұшырады деген хабарлар тарады. Келесі айларда CNDD–FDD партиясының бірнеше лауазымды тұлғалары мен жақтастары, соның ішінде Адольф Ншимиримана да қаза тапты. Бурунди Республикалық күштері (Forces républicaines du Burundi, FOREBU) деген көтерілісшіл топ пайда болды, ал көптеген азаматтар елден қашып кетті. Тұрақсыздық пен оппозицияның бойкотқа қарамастан, сайлау шілде айында өтті және Нкурунзиза үшінші мерзімге қайта сайланды.

Үшінші мерзім, 2015-2020

Нкурунзизаның үшінші өкілеттігі кезінде 2015 жылғы тәртіпсіздіктерге байланысты қысымның халықаралық деңгейде айыпталуына байланысты елдің оқшаулануы күшейді. 2015 жылдың 4 тамызында ол полицияға өзінің жақтасы, генерал-лейтенант Адольф Ншимиримананы өлтіргендерді он күн ішінде табуды бұйырды, ол президенттің оң қолы ретінде таныстырылды. Шығыс Африка қауымдастығы мен Африка Одағы қақтығысты таратуға тырысты, бірақ бұл сәтті болмады және Нкурунзизаның режимі одан әрі оқшауланды. Ұлттық геноцидке ұласуы мүмкін деген қорқынышпен Африка Одағы 2016 жылы Бурундиге бейбітшілік сақтау күштерін жіберуге тырысты, бірақ Нкурунзиза бұған кедергі келтірді. Тұрмыстық жағдай нашарлап, көптеген орта тап бурундиліктері елден кетіп қалды. Сол жылы CNDD–FDD оған «Тұрақты көреген» (Visionnaire permanent) деген атақ берді. Отставкаға кетуі алдында Нкурунзиза 2020 жылға жоспарланған сайлауда CNDD–FDD басшылығына кандидат ретінде Эваристе Ндайшимийені қолдады. Ндайшимийе «жақын одақтас» саналды және Нкурунзизаның отставкадан кейін Ндайшимийені құрық қағып, елді «көшпенді түрде басқаруды» қалағаны туралы хабарлар тарады. Сайлау 2020 жылдың мамыр айында өтті және Нкурунзизаның кандидатының үлкен артықшылығымен аяқталды, бірақ бұл Бурундиде COVID-19 пандемиясына Нкурунзизаның жауабына сын айтылған кезде болды, оның барысында Нкурунзиза Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) өкілдерін Бурундиден қуды. Шығыс Африка қауымдастығының сайлау бақылаушыларына да қатысуға рұқсат берілмеді. Жергілікті дереккөздер COVID-19 оның денсаулығын нашарлатқанын және осы себепті төртінші мерзімге түсуден бас тартқанын мәлімдеді.

Өлім

Нкурунзиза 2020 жылдың 8 маусымында 55 жасында Карузидегі Елу жылдық мерейтойлық ауруханада қайтыс болды. Бірақ көптеген адамдар оның COVID-19 салдарынан қайтыс болғанына күдік келтірді. Оған бір апта бұрын Кенияның "The Standard" газеті оның әйелі COVID-19 емделу үшін Кенияның Найроби қаласына онысыз ұшып кеткенін жазған болатын. Нкурунзиза 2020 жылғы сайлаулардан кейін, бірақ тамыздағы биліктің тапсырылуы күтілгенге дейін қайтыс болды. 2020 жылдың мамыр айында ол "Патриотизмнің жоғарғы басшысы" (Guide suprême du patriotisme) лауазымында қалатынын, сондай-ақ 540 000 АҚШ доллары көлемінде зейнетақы сыйлығы мен Бурунди үкіметі берген вилламен қамтылатынын жариялаған еді. Оның қайтысынан кейін Бурундиде жеті күндік аза тұру жарияланды. Шығыс Африка қауымдастығының басқа елдері де ресми аза тұру күндерін белгіледі. Кубада да бір күндік аза тұру өтті.