Халықаралық қатынастардағы режимдер теориясы: мемлекеттердің өзара әрекетін институционалдық тәртіптер қалай әсер етеді? Ынтымақтастық мүмкіндіктері, реализмге қарсы тұру.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Халықаралық қатынастар жөніндегі теория
Theory regarding international relations
Режим теориясы – либералдық дәстүрден туындаған халықаралық қатынастардағы теория. Ол халықаралық институттар немесе режимдер мемлекеттердің немесе басқа халықаралық актерлердің мінез-құлқына әсер етеді деген пікірді қорғайды. Бұл теория мемлекеттердің анархиялық жүйесінде ынтымақтастық мүмкін екенін болжайды, себебі режимдер, анықтамасы бойынша, халықаралық ынтымақтастықтың мысалдары болып табылады. Стивен Д. Краснер Режим теориясын халықаралық қатынастарда зерттелетін маңызды тақырып ретінде орнатуда маңызды рөл атқарды, оның ішінде 1983 жылғы «Халықаралық режимдер» жинағы арқылы. Роберт Кеоханның 1984 жылғы «Гегемониядан кейін» кітабы Режим теориясының «толыққанды көрінісі» деп есептеледі.
Regime theory is a theory within international relations derived from the liberal tradition that argues that international institutions or regimes affect the behavior of states or other international actors. It assumes that cooperation is possible in the anarchic system of states, as regimes are, by definition, instances of international cooperation. Stephen D. Krasner was a key figure in establishing Regime theory as a prominent topic of study in IR, in part through the 1983 edited collection International Regimes. Robert Keohane's 1984 book After Hegemony has been described as regime theory's "fullest expression."
Теориялық негіздер
Реализм халықаралық қатынастарда қақтығыс қалыпты жағдай болуы керек деп болжайды, ал режимдер теориясы анархия болғанына қарамастан ынтымақтастыққа қол жеткізіледі дейді. Олар сауда, адам құқықтары және ұжымдық қауіпсіздік сияқты мәселелердегі ынтымақтастыққа жиі сілтеме жасайды. Мұндай ынтымақтастық мысалдары – режимдер. Ең көп тағылатын анықтама Стивен Краснерге тиесілі, ол режимдерді "күтулердің жақындасуына мүмкіндік беретін нормалар, шешім қабылдау ережелері және процедураларға ие институттар" деп анықтайды. Осылайша, режимдер ұғымы формалды ұйымнан кеңірек. Алайда, режимдер теориясына барлық көзқарас либералды немесе неолибералды болып табыла бермейді; Джозеф Грико сияқты кейбір реалист ғалымдар осы негізінен либералды теорияға реализмге негізделген көзқарас ұсынатын гибридтік теорияларды жасады. (Реалистер ынтымақтастық ешқашан болмайды демейді, тек ол қалыпты жағдай емес – бұл дәрежедегі айырмашылық).
While realism predicts that conflict should be the norm in international relations, regime theorists say that there is cooperation despite anarchy. Often they cite cooperation in trade, human rights, and collective security, among other issues. These instances of cooperation are regimes. The most commonly cited definition comes from Stephen Krasner, who defines regimes as "institutions possessing norms, decision rules, and procedures which facilitate a convergence of expectations". Thus, the concept of regimes is broader than that of a formal organization. Not all approaches to regime theory, however are liberal or neoliberal; some realist scholars like Joseph Grieco developed hybrid theories which take a realism based approach to this fundamentally liberal theory. (Realists do not say cooperation never happens, just that it's not the norm—a difference of degree).
Халықаралық саяси экономикада
Жоғарыда айтылғандай, Стивен Д. Краснер режимді ашық немесе жасырын "принциптер, нормалар, ережелер және шешім қабылдау процедураларының жиынтығы ретінде анықтайды, олар халықаралық қатынастардың белгілі бір саласында актерлердің күтулерін жақындастырады". Бұл анықтама қасақана кең және ресми ұйымдардан (мысалы, ОПЕК) бейресми топтарға (мысалы, қарыз дағдарысы кезіндегі ірі банктер) дейінгі адамдардың өзара әрекеттесуін қамтиды. Режимнің мемлекеттерден тұруы міндетті емес. Халықаралық саяси экономикада (ХСЭ) режим теориясына үш негізгі тәсіл бар: үстемдік құратын, либералдықтан туындаған, мүддеге негізделген тәсіл, мүддеге негізделген тәсілдерге реалистік сын, және соңында когнитивистік мектептен шыққан білімге негізделген тәсілдер. Бірінші екеуі рационалистік, ал үшіншісі әлеуметтанулық тәсіл. Режим теориясы, өзінің анықтамасы бойынша халықаралық ынтымақтастықты түсіндіретін теория болғандықтан (яғни, бұл дәстүрлі либералдық ұғым), әдебиетте либералдық тәсілдер басым.
As stated above, a regime is defined by Stephen D. Krasner as a set of explicit or implicit "principles, norms, rules, and decision making procedures around which actor expectations converge in a given area of international relations". This definition is intentionally broad, and covers human interaction ranging from formal organizations (e. g., OPEC) to informal groups (e. g., major banks during the debt crisis). Note that a regime need not be composed of states. Within IPE there are three main approaches to regime theory: the dominant, liberal derived interest based approach, the realist critique of interest based approaches, and finally knowledge based approaches that come from the cognitivist school of thought. The first two are rationalist approaches while the third is sociological. Within regime theory, because regime theory is by definition a theory that explains international cooperation (i. e., it's a traditionally liberal concept) liberal approaches prevail within the literature.
Когнитивистік білімге негізделген тәсілдер
Рационалистік көзқарастардан өзгеше, когнитивистер рационалистік теорияларды либералдар мен реалистердің екеуі де ұлт мемлекеттері әрқашан және мәңгі рационалды қатысушылар деген қате болжамдарды қолданады деген негізде сынға алады; мүдделер өзгермейді, мүдделер мен биліктің әртүрлі түсіндірмелері болуы мүмкін емес. Когнитивистер сондай-ақ, рационалистік теориялар болашақ салдарлары қазіргі шешімдерге әсер ететін қайталанатын ойын теорияларын қолданғанда да, олар мұндай қайталаудың маңызды салдары – үйренуді елемейтінін айтады. Қайталанатын ойынның салдары өткенге де, болашаққа да қарап тұрады. Сондықтан бүгінгі қабылдаған шешімдеріңіз ертеңгі шешімдеріңізден өзгеше болуы мүмкін, себебі қатысушылар болашақты ғана емес, өткенді де ескереді. Соңында когнитивистер әлеуметтік институттарды немесе қатысушыларды талдау мақсатымен оларды қоршаған әлеуметтік-саяси контекстен бөліп қарастыруға болмайды деп санайтын постпозитивистік әдістеме қолданады. Осылайша, когнитивистік көзқарас рационалистік емес, социологиялық немесе постпозитивистік болып табылады. Қорыта айтқанда, когнитивистер үшін мүдделер мен биліктен бөлек, қабылдау мен орта да маңызды. Халықаралық режимдер теориясын зерттеуде осы көзқарастың пайдалы қолданылуының мысалы Эдит Уикстің докторлық диссертациясында келтірілген, онда ол осы талдауды негізгі қатысушыларды, саяси динамиканы және тарихи идеологиялық өзгерістерді түсіндіру және атап көрсету үшін қолдануға болатынын көрсеткен.
In contrast to the rationalist approaches above, cognitivists critique the rationalist theories on the grounds that liberals and realists both use flawed assumptions such as that nation states are always and forever rational actors; that interests remain static, that different interpretations of interests and power are not possible. The cognitivists also argue that even when the rationalist theories employ iterated game theories where future consequences affect present decisions, they ignore a major implication of such iteration—learning. Consequences from an iterated game look backwards to the past as well as forward to the future. So one's decisions today are not the same as one's decisions tomorrow, not only because the actors are taking the future into account but because each is taking the past into account as well. Finally cognitivists use a post positivist methodology which does not believe that social institutions or actors can be separated out of their surrounding socio political context for analytical purposes. The cognitivist approach then, is sociological or post positivist instead of rationalist. In sum, for the cognitivists, it's not only interests or power that matters but perceptions and environment as well. An example of a useful application of this approach to the study of international regime theory, is exemplified in a doctoral dissertation by Edythe Weeks, wherein she demonstrates that we can apply this type of analysis to explain and highlight key actors, unfolding political dynamics and historical ideological shifts, related to commercial activities concerning outer space and its resources.
Баламалы тәсілдер
Либералды немесе реалистік режим теориясына баламалы көзқарастар ынтымақтастық немесе оның болмауының нормативтік негіздері жөніндегі пікірталастарды екінші дәрежелі құбылыс ретінде қарастырады. Олардың назарында, ең алдымен, саяси және экономикалық билік режимдерін қалыптастырған әлеуметтік күштердің күрделі өзара әрекеті, соның ішінде құндылықтардың өзгеруі тұр. Мысалы, олар қазіргі заманғы бюрократиялық келіссөз жүргізу режимдерінің пайда болуын немесе ұлттық мемлекеттер мен көпұлтты корпорациялардың әлемдік сахнадағы маңызды ойыншылар ретінде әлемдік жүйеге бейімделуін баса көрсетеді.
Alternative approaches to liberal or realist regime theory tend to treat the debates over the normative bases of cooperation or otherwise as epiphenomenal. They emphasize instead the complex intersection of social forces, including changing values, that gave rise to ongoing political and economic regimes of power in the first place. For example, they emphasize the rise of modern bureaucratic regimes of negotiation or the normalizing of the global system of nation states and multinational corporations as key players on the global stage: