Раджастхани тілі: географиясы, ерекшеліктері мен тілдік байланыстары
Rajasthani languages
Раджастхани тілі: Индоарий тобына жататын, Үндістанның солтүстік-батысында (Раджастхан, Харяна, Гуджарат) және Пәкістанда таралған тіл. Непалда да сөйлейді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үнді-ария тілдері мен Солтүстік-Батыс Үндістанның диалектілер тобы.
Indo Aryan language and dialect cluster of northwest India
Раджастхани тілдері – Батыс Үнді-ария тілдерінің бір тармағы. Ол негізінен Үндістандағы Раджастан штатында және оған жақын Харьяна, Гуджарат және Мадхья-Прадеш штаттарында қолданылады. Пәкістанның Пенджаб және Синд провинцияларында да сөйлейтіндер бар. Раджастхани тілі Непалда да аз дәрежеде қолданылады, 2011 жылғы Непал халық санағы бойынша 25 394 адам осы тілде сөйлейді. «Раджастхани» термині көбінесе Марвари тіліне негізделген әдеби тілді білдіреді.
Rajasthani languages are a branch of Western Indo Aryan languages. It is spoken primarily in the state of Rajasthan and adjacent areas of Haryana, Gujarat and Madhya Pradesh in India. There are also speakers in the Pakistani provinces of Punjab and Sindh. Rajasthani is also spoken to a lesser extent in Nepal where it is spoken by 25,394 people according to the 2011 Census of Nepal. The term Rajasthani is also used to refer to a literary language mostly based on Marwari.
Географиялық таралуы
Раджастхан тілдерінің көпшілігі негізінен Раджастхан штатында, сонымен қатар Гуджарат, Мадхья-Прадеш, Харьяна және Пәнжаб штаттарында қолданылады. Раджастхан тілдері сондай-ақ Пәкістанның Пунджаб және Синд провинцияларындағы Бахавалпур және Мултан аймақтарында, сондай-ақ Синд провинциясының Тарпаркар ауданында да қолданылады. Бахавалпур және Мултан аймақтарында тиісінше Риасти және Сараики тілдерімен бірігіп кетеді. Көптеген тіл білімі мамандары (Шекл, 1976 және Гусайн, 2000) оның Риасти және Сараики тілдерімен көптеген фонетикалық (імплозивтер), морфологиялық (болашақ шақ көрсеткіші және жосықсыздық) және синтаксистік ерекшеліктері ортақ екендігіне келіседі. Географиялық таралу туралы мәліметтерді Джордж А. Гриерсонның "Үндістан тілдерінің зерттеуінен" табуға болады.
Most of the Rajasthani languages are chiefly spoken in the state of Rajasthan but are also spoken in Gujarat, Madhya Pradesh, Haryana and Punjab. Rajasthani languages are also spoken in the Bahawalpur and Multan sectors of the Pakistani provinces of Punjab and Tharparkar district of Sindh. It merges with Riasti and Saraiki in Bahawalpur and Multan areas, respectively. Many linguists (Shackle, 1976 and Gusain, 2000) agree that it shares many phonological (implosives), morphological (future tense marker and negation) and syntactic features with Riasti and Saraiki. A distribution of the geographical area can be found in 'Linguistic Survey of India' by George A. Grierson.
Фоналогия
Раджастхани тілінде 11 дауысты және 38 дауыссыз дыбыс бар. Раджастхани тілінің Багри диалектісі үш лексикалық тонды дамытты: төмен, орта және жоғары. +Дауыстылар Алдыңғы Орталық Арқа Жабық Орташа Ашық +Дауыссыз дыбыстар Еріндік Тістік/Альвеолярлық Ретрофлекстік Пост-альвеолярлық/Жақалдық Жұмсақ тілдік Көмекейлік Мұрындық Жарылыс Үнді қатарлы Ысқырық Тігізгіш немесе Желпіш Жұмсартушы
Rajasthani has 11 vowels and 38 consonants. The Rajasthani language Bagri has developed three lexical tones: low, mid and high. +Vowels Front Central BackClose Mid Open +Consonants Labial Dental/Alveolar Retroflex Post alv./Palatal Velar Glottal Nasal Plosive Affricate Fricative Tap or Flap Approximant
Морфология
Раджастани тілінде екі сан мен екі род, үш жағдай бар. Кейінге қосымшалар екі түрге бөлінеді: өзгерімді және туынды. Туынды кейінге қосымшалар нақты сөйлеуде көбінесе жіберіліп қалады.
Rajasthani has two numbers and two genders with three cases. Postpositions are of two categories, inflexional and derivational. Derivational postpositions are mostly omitted in actual discourse.
Синтаксисі
Раджастхан тілі үш түрлі кейс белгілеу жүйесін қатар қолданатын тілдер тобына жатады: номинатив-аккузативті: транзитивті (А) және интранзитивті (S) субъектілердің кейс белгілеуі ұқсас, ал транзитивті объектінікі (О) олардан өзгеше; абсолютив-ергативті (S және O ұқсас белгіленеді, A-дан ерекшеленеді), үштік (A, S және O әртүрлі кейс белгілеулеріне ие). Бөлінетін атау жүйелеріндегі тілдерде кең таралған үрдіс бар: бөлу әдетте негізгі NP-нің анықтауыштарымен байланысты, ергативті белгілеу ықтималдығы келесі атау иерархиясында солдан оңға қарай артады: бірінші тұлға жалғаулары – екінші тұлға жалғаулары – көрсеткіштер және үшінші тұлға жалғаулары – есімдер – жалпы есімдер (адам – тірі – тірі емес). Раджастхан тіліндегі бөлінген кейс белгілеу жүйесі бұл иерархияға ішінара сәйкес келеді: бірінші және екінші тұлға жалғауларында ұқсас A және S белгілері бар, ал қалған жалғаулар мен жеке есімдерде A/S қарама-қарсылығының әлсіреуі байқалады. Келісім: 1. Раджастхан тіліндегі атау жүйесіндегі аккузативті/үштік белгілеу үнемі ергативті етістік келісімімен үйлеседі: етістік таңбаланған және таңбаланбаған О-ның саны мен жынысы бойынша келіседі (бірақ жеке тұлға бойынша емес – Брадж тілінен өзгеше). Раджастхан тілінің тағы бір ерекшелігі – сөздік келісімдегі бөліну, онда предикаттың қатысу компоненті O NP-мен келіседі, ал көмекші етістік A NP-мен келісуі мүмкін. 2. Транзитивті етістіктердің тұрақты қатысуы Агентпен келісе алады. 3. Әйел есімнің құрметті келісімі оның анықтауыштарында да, етістігінде де еркек көпше түрін білдіреді. Хинди және панджаби тілдерінде тек бірнеше ауыспалы етістіктердің тікелей объектілерімен бірге Агентті өзгертетін өткен шақ етістіктері пайда болуы мүмкін: мысалы, хинди тілінде: "Хинди sīkhā ādmī" – "Хинди тілін үйренген адам" немесе "sāṛī bādhī aurāt" – "сари киген әйел", бірақ *'kitāb paṛhā ādmī' – "кітап оқыған адам" дұрыс емес. Көрсетілетін жақтары бар етістіктердің семантикалық ерекшеліктері (Дашченко, 1987) Раджастхан тілінде бұл қолданысқа шектеулер аз: хинди тілінде жаман, бірақ раджастхан тілінде қалыпты. Раджастхан тілі қазіргі батыс жаңа үнді-арий тілдерінің басқа өкілдері жоғалтқан ергативтік синтаксистің маңызды ерекшелігін сақтап қалды, атап айтқанда, перфективті ауыспалы сөйлемнен Агент NP-ін еркін жою мүмкіндігі. Раджастхан тілі – ежелгі үнді-арий синтетикалық пассивтің іздері кемелдік саласына енген жалғыз батыс NIA тілі. Раджастхан тілі, сондай-ақ басқа NIA тілдері Бейкердің «көзқанатты қағидасынан» (Baker, 1988) ауытқушылықтарды көрсетеді, ол морфологиялық және синтаксистік операциялардың қатаң жұптасуын талап етеді. Жалпы ереже бойынша, «екінші себепші» құрылымы аргумент құрылымында делдалды білдіреді. Алайда, кейбір факторлар себепші құрылымға қосымша агенттің енгізілуін тоқтатады. Типтік үнді-арий тіліндегі салыстырмалы құрылымда өзгертетін сөйлем әдетте «J» тобына жататын салыстырмалы жалғаулар, сөздер және басқа да сөздермен белгіленеді, ал негізгі сөйлемдегі салыстырмалы алыстағы көрсеткішпен бірдей (Синдхи және Дахиниден басқа). Гуджарати және маратхи тілдерінде «J» элементі жиі жойылады. Раджастхан тілінде салыстырмалы жалғау немесе сөз бағынышты сөйлемнен алынып тасталуы мүмкін, бірақ көршілес NIA тілдерінен өзгеше салыстырмалы жалғау немесе сөз коррелятив орнына қолданылуы мүмкін. «Jakau» салыстырмалы жалғауы тек салыстырмалы/коррелятивті құрылымдарда ғана емес, сонымен қатар «себеп-салдар» қатынастары бар күрделі сөйлемдерде де қолданылуы мүмкін.
Rajasthani belongs to the languages that mix three types of case marking systems: nominative – accusative: transitive (A) and intransitive (S) subjects have similar case marking, different from that of transitive object (O); absolutive ergative (S and O have similar marking, different from A), tripartite (A, S and O have different case marking). There is a general tendency existing in the languages with split nominal systems: the split is usually conditioned by the referents of the core NPs, the probability of ergative marking increasing from left to right in the following nominal hierarchy: first person pronouns – second person pronouns – demonstratives and third person pronouns – proper nouns – common nouns (human – animate – inanimate). Rajasthani split case marking system partially follows this hierarchy:first and second person pronouns have similar A and S marking, the other pronouns and singular nouns are showing attrition of A/S opposition. Agreement: 1. Rajasthani combines accusative/tripartite marking in nominal system with consistently ergative verbal concord: the verb agrees with both marked and unmarked O in number and gender (but not in person — contrast Braj). Another peculiar feature of Rajasthani is the split in verbal concord when the participial component of a predicate agrees with O NP while the auxiliary verb might agree with A NP. 2. Stative participle from transitive verbs may agree with the Agent. 3. Honorific agreement of feminine noun implies masculine plural form both in its modifiers and in the verb. In Hindi and Punjabi only a few combinations of transitive verbs with their direct objects may form past participles modifying the Agent: one can say in Hindi:'Hindī sīkhā ādmī' – 'a man who has learned Hindi' or 'sāṛī bādhī aurāt' – 'a woman in sari', but *'kitāb paṛhā ādmī 'a man who has read a book' is impossible. Semantic features of verbs whose perfective participles may be used as modifiers are described in (Dashchenko 1987). Rajasthani seems to have less constrains on this usage, compare bad in Hindi but normal in Rajasthani. Rajasthani has retained an important feature of ergative syntax lost by the other representatives of Modern Western New Indo Aryan (NIA), namely, the free omission of Agent NP from the perfective transitive clause. Rajasthani is the only Western NIA language where the reflexes of Old Indo Aryan synthetic passive have penetrated into the perfective domain. Rajasthani as well as the other NIA languages shows deviations from Baker's 'mirror principle', that requires the strict pairing of morphological and syntactic operations (Baker 1988). The general rule is that the 'second causative' formation implies a mediator in the argument structure. However, some factors block addition of an extra agent into the causative construction. In the typical Indo Aryan relative correlative construction the modifying clause is usually marked by a member of the "J" set of relative pronouns, adverbs and other words, while the correlative in the main clause is identical with the remote demonstrative (except in Sindhi and in Dakhini). Gujarati and Marathi frequently delete the preposed "J" element. In Rajasthani the relative pronoun or adverb may also be deleted from the subordinate clause but – as distinct from the neighbouring NIA – relative pronoun or adverb may be used instead of correlative. Relative pronoun 'jakau' may be used not only in relative/correlative constructions, but also in complex sentences with "cause/effect" relations.
Санаттау және көздер
Қазіргі үнді-арий тілдерінде сөздердің үш негізгі түрі бар: тадбхав, татсам және қарыз сөздер.
These are the three general categories of words in modern Indo Aryan: tadbhav, tatsam, and loanwords.
Диңке
Мару бхаса тілінде проза мен поэзия жазудың әдеби стилі. Ол жазба және ауызша түрде бірдей көрініс береді. Кушаллабтың "Пингали Широмани" және Гридар Чаранның Махарана Пратаптың кіші інісі Шакти Сингхке арналған "Сагат Сингх Расо" шығармалары диңгел тілінде жазылған. Бұл тіл Сурьямал Мишаран мен Баанкидас шығармаларында да қолданылған. Диңгел – қарандардың әдеби жанры, өлеңдер, әндер және поэмалар түрінде жазылады.
A literary style of writing prose and poetry in Maru Bhasa language. It is presented same in written and spoken form. Kushallabh's 'Pingali Shiromani', Giridhar Charan's 'Sagat Singh Raso' dedicated to Maharana Pratap's younger brother Shakti Singh has been written in Dingal language. It was also used in composition of Suryamal Misharan and Baankidas. Dingal is literary genre of Charans and is written as couplets, songs and poems.
Пингал
Оны тек Бхаттар мен Равтар ғана өлең жазу үшін пайдаланған. Бұл бридж-баша және раджастхани тілдерінің қосындысы.
It was used for writing poem only by Bhats and Ravs. It is an amalgamation of Brij Bhasha and Rajasthani languages.
Медиа
Раджастани тілінде басылып шыққан алғашқы газет – 1885 жылы Аджмерден жарық көрген «Раджпутана Газетасы». Раджастани тілінде түсірілген алғашқы фильм – 1942 жылғы «Назрана». «Stage App» – раджастхани және харьяви тілдеріндегі алғашқы OTT платформасы, ал «Гангаур ТВ» – раджастхани тіліндегі алғашқы телеарна. Бүкілүндік радио раджастхани тілінде хабар тарату және жаңалықтар жариялауды жүзеге асырады.
First news paper published in Rajasthani was Rajputana Gazette published from Ajmer in 1885. First film made in Rajasthani was Nazrana in 1942. Stage app is first OTT plateform in Rajasthani and Haryanvi and Gangaur TV is the first TV chennal in Rajasthani. All India Radio air and publish news in Rajasthani language
Тіл қозғалысы
Үндістан тәуелсіздігінен бері Раджастханда Раджастхан тілін Үндістан Конституциясының 8-ші тізіміне қосу және оны Раджастхан штатының мемлекеттік тілі ретінде бекіту үшін күрес жүріп жатыр. Соңғы жылдары бұл күрес жастар арасында кеңінен қолдау табуда.
A movement is ongoing in Rajasthan since independence of India to include Rajasthani language in the 8th schedule of the Indian constitution and making it the official language of the state of Rajasthan. In recent years the movement is getting rooted among the youths.