Кіріспе
Теофил /θ//i/'/ɒ//f////l//ə//s/ – Лұқаның Ізгі хабары мен Елшілердің істері (Лұқа 1:3, Елшілердің істері 1:1) атты кітаптарға арналған адамның аты немесе құрметті лақабы. Осы екі еңбектің бір автордың жазуымен шыққандығы айтылады және көбінесе бұл екі кітаптың бастапқыда біртұтас жұмыс болғандығы туралы пікірлер қолдау тапқан. Екеуі де жоғары сапалы Койне грек тілінде жазылған, ал кітапта кездесетін θεόφιλος ("Теофил") есімі грек тілінде "Құдайдың досы", "Құдайдан жаралған" немесе "Құдайды сүйетін" деген мағынаны білдіреді. Теофилдің нақты кім екені белгісіз, оның кімдігі туралы әртүрлі болжамдар мен дәстүрлер бар. Ағылшын тілінде Теофил "Теофилос" деп те жазылады, бұл сол дәуірдегі білімді (академиялық) римдіктер мен яһудилер арасында таралған есім де, құрметті лақап та еді. Теофилдің өмірі Лұқа және Елшілердің істері кітаптарының жазылу кезеңімен бірдей болған.
Theophilus /θ//i/'/ɒ//f//ᵻ//l//ə//s/ is the name or honorary title of the person to whom the Gospel of Luke and the Acts of the Apostles are addressed (Luke 1:3, Acts 1:1). It is thought that both works were written by the same author, and often argued that the two books were originally a single unified work. Both were written in a refined Koine Greek, and the name θεόφιλος ("Theophilos"), as it appears therein, means friend of God or (be)loved by God or loving God in the Greek language. The true identity of Theophilus is unknown, with several conjectures and traditions around an identity. In English Theophilus is also written "Theophilos", both a common name and an honorary title among the learned (academic) Romans and Jews of the era. The life of Theophilus would coincide with the writing of Luke and the author of the Acts.
Копт көрінісі
Копт дәстүрі Теофилдің құрметті атақ емес, нақты тұлға болғанын күзеді. Копт шіркеуі бұл адамның Александриялық яһуди екенін мәлімдейді. Сол сияқты, Джон Уэсли Жаңа өсиетке түсіндірмелерінде Теофилді "Александриядағы көрнекті тұлға" деп жазған, және оны "ежелгілердің" дәстүрі деп түсінген.
Римдік шенеунік
Лұқа Теофилге "Ең құрметті" (κράτιστε, optime) деп тіл қатады, бұл сөз Әрекеттер кітабында римдік басшыларға қарата қолданылған. Кейбір Киелі кітап зерттеушілері оның шіркеудің ілімдерімен танысқан римдік лауазым иесі болғанын, ал Лұқа оған толықша баяндама ұсынғанын болжайды. Дегенмен, κράτιστε сөзі римдік ақсүйекке ресми түрде қолданылған тіл тіркесі ме, әлде Теофилге деген жалпы құрметті білдіретін сөз ме екені белгісіз болғандықтан, оның жоғары топқа жататындығын нақты дәлелдеу мүмкін емес.
Құрметті атағы
Бір дәстүр бойынша Теофил жеке адам емес еді. Грек тіліндегі бұл сөз "Құдайдың досы" деген мағынаны білдіреді, сондықтан Лұқа және Елшілердің істері кітабы осы сипаттамаға сай келетін кез келген адамға арналған. Осы дәстүр бойынша автордың негізгі аудиториясы, басқа канондық Ізгі хабарлар сияқты, сол заманның білімді (академиялық) бірақ есімдері аталмаған ер және әйел адамдары болды. Сол сияқты, Тома, Петір және Яковтың Ізгі хабарлары да нақты жынысқа немесе белгілі бір тұлғаға арналмаған.
Пауылдың адвокаты
Кейбір теологтар (мысалы, Дэвид Паусон) Теофил Пауылдың Римдегі сот кезінде адвокаты болуы мүмкін деп санайды. Бұл пікірді растау үшін адамдар Евангелиенің кіріспесіндегі "өз көзімен көрген куәгерлер", "есеп", "күтіп зерттелген", "білгендеріңнің нақтылығын біліңдер" сияқты заң тіліне тән сөздерге жүгінеді. Елшілердің істері кітабының соңы Пауылдың тірі күйінде тұтқын ретінде сот күтіп тұрғанын көрсетеді, бұл автордың Теофилге Пауылдың өмірі туралы жаңа мәлімет беруді, оның саяхаттары мен уағыздарын түсіндіруді және Рим заңы бойынша оның кінәсіздігін дәлелдеуді мақсат еткенін көрсетеді. Сондай-ақ, кейбір адамдар Лұқа жазған Ізгі хабардағы Исаның Понти Пилат алдындағы сотталуы мен Елшілердің істері кітабындағы Пауылдың Рим судьялары алдындағы сотталуы арасындағы параллельдіктерге назар аударады. Понти Пилат Исаны үш рет кінәсіз деп таныған, ал Пауыл да түрлі судьялар алдында кінәсіз деп танылған. Бұл ретте 37-41 жылдары бас діни қызметкер болған Теофил бен Ананиді атап өтуге болады. Бұл дәстүр бойынша Теофил кохен және саддукей болған. Бұл оны Анастың ұлы және Қаяфаның қайын інісі етеді, ол Екінші ғибадатхана дәуірінде өскен. Олардың пікірінше, Лұқаның Ізгі хабары саддукейлерге арналған. Бұл Лұқа мәтінінің кейбір ерекшеліктерін түсіндіруге көмектеседі. Ол оқиғаны ғибадатханада періштеден аян көрген әділ діни қызметкер Зәкәрия туралы айтудан бастайды. Содан кейін Лұқа Мәриямның тазару (нидда), Исаның ғибадатханадағы құтқару (пидион ха бен) рәсімдері және он екі жасында ғибадатханаға сапар жасауы туралы айтады. Кейбіреулер бұл Исаның бар мицваға жеткенін көрсетеді деп санайды, бірақ бар мицваны тойлаудың қазіргі әдісі сол кезде болмаған және орта ғасырларға дейін дереккөздерде кездеспеген. Лұқа Исаның айқышқа шегеленуіне Қаяфаның қатысы туралы айтпайды және Исаның нақты қайта тірілуіне, соның ішінде рухани өмір саласы ретінде көкке көтерілуіне баса назар аударады (Елшілердің істері 1:1). Лұқа Исаның саддукейлермен ажырасу, періштелердің, рухтардың және өлімнен кейінгі өмірдің болуы туралы пікірталастарын да баса көрсетеді (саддукейлер қайта тірілуге сенбеген). Егер осылай болса, Лұқа Исаның қарсылықтары мен үйретулерін Теофилдің саддукейлік философиясын жою үшін пайдалануға тырысады, мүмкін Теофил өз ықпалын қолданып, саддукейлерді христиандарды қудалауды тоқтатуға көндіруге тырысады. Кейбіреулер Лұқаның Ізгі хабарының Исаны Леуілік діни қызметкерлікпен бейнеленген "Бөлім деп аталатын адам" ретінде пайғамбарлық етілгендігіне аллегориялық (רֶמֶז remez) сілтеме ретінде қарастырылуы мүмкін деп санайды. Лұқаның Ізгі хабарына қатысты түсініктемелердің көпшілігі Лұқа 20:27-40-та келтірілген "Қайта тірілу туралы сұрақ" Исаның саддукейлермен кездесуінің жалғыз мысалы екенін көрсетеді. Лұқа саддукейлерді тек бір рет есімдерімен атағаны рас, бірақ бұл тек саддукейлер туралы емес. Қайырымды самариялық, әділетсіз үй басқарушысы, бай және Елазар, зұлым жалшылар туралы мысалдар ғибадатхананы басқаратын саддукейлерге арналған. Бұл адал емес діни қызметкерлер туралы мысалдар. Олар - Елидің зұлым ұлдары. Жаңа өсиеттегі садақа және қайырымдылыққа қатысты барлық аяттар, Матайдағы бір аяттан басқа, Лұқа мен Елшілердің істерінде кездеседі. Сондықтан бұл мысалдар қайырымдылық, садақа беру және ғибадатхана басшылары бақылайтын байлықты дұрыс пайдалану туралы болуы мүмкін. Лұқаның сын-ескертпесі діни аристократияның ғибадатхана ресурстарын жеке мүдделері үшін пайдалануына бағытталған. Бұл діни билік бұрын халыққа қайырымдылық ретінде дұрыс бөлінген байлықты өздеріне алғанын білдіреді. Бұл мысалдардағы діни қызметкерлер адал емес, жалған және мойынсұнбайтын, өйткені олар кедейлерді, мүгедектерді, соқырларды тойға шақырмаған. Бас діни қызметкерліктің мұрагерлік емес, ең жоғары баға бергенге сатылатын болғаннан кейін, қайырымдылықтың институционалдық рөлі тоқтатылды немесе азайтылды, өйткені сатып алушы сатып алу бағасын қайтаруы керек болды. Осылайша, Лұқа осы үлгіні Теофилге арнаған деп есептеуге болады.