Кіріспе

Ұсынылған компульсивті жыныстық бұзылу – жыныстық тәуелділік, бұл жағымсыз салдарға қарамастан, әсіресе жыныстық қатынас сияқты жыныстық белсенділікке мәжбүрлі қатысу немесе араласумен сипатталатын күй. Бұл ұғым даулы; екі негізгі медициналық жіктеу жүйесінің ешқайсысы жыныстық тәуелділікті нақты медициналық жағдай ретінде мойындамайды, оның орнына мұндай мінез-құлықты мәжбүрлі жыныстық мінез-құлық сияқты атаулармен жіктейді. Психиатрлар, психологтар, сексологтар және басқа да мамандар арасында мәжбүрлі жыныстық мінез-құлықтың тәуелділік болып табылатыны – яғни, бұл жағдайда мінез-құлықтық тәуелділік – және оның жіктелуі мен мүмкін диагнозы туралы көптеген пікірталас болып жатыр. Жануарларға жасалған зерттеулер мәжбүрлі жыныстық мінез-құлықтың зертханалық жануарларда есірткіге тәуелділікті тудыратын бірдей транскрипциялық және эпигенетикалық механизмдерден пайда болатынын көрсетті; алайда, 2023 жылға дейін жыныстық тәуелділік DSM немесе ICD медициналық жіктемелерінде аурулар мен медициналық бұзылыстардың клиникалық диагнозы болып табылмайды. Кейбір мамандар мұндай түсініктерді жыныстық қатынас сияқты қалыпты мінез-құлыққа қолданудың қиындықтарын айтады және адамның жыныстық өміріне тәуелділік сияқты медициналық модельдерді қолдану қалыпты мінез-құлықты аурулануға алып келуі және зиян келтіруі мүмкін деп санайды.

Жіктеу

Ешбір ресми диагностикалық жіктеу жүйесінде "жыныстық тәуелділік" жеке бұзылыс ретінде тіркелмеген. Жыныстық тәуелділіктің диагностикалық моделін жақтаушылар оны гиперсексуалдық бұзылыстың ішіндегі жынысқа қатысты бірнеше бұзылыстардың бірі деп санайды. Жыныстық тәуелділік термині өз жыныстық құштарлықтарын, мінез-құлқын немесе ойларын бақылай алмайтындай сезінетін адамдарға қатысты қолданылады. Патологиялық жыныстық мінез-құлқының ұқсас немесе синонимдік түрлеріне гиперсексуалдық (нимфомания және сатириаз), эротомания, Дон Жуанизм және парафилиямен байланысты бұзылыстар жатады. ICD-11 "қайта-қайталанатын күшті жыныстық импульстарды немесе құштарлықтарды бақылаудың тұрақты үлгісіздігінен туындайтын, қайта-қайталанатын жыныстық мінез-құлық" жағдайын қамту үшін мәжбүрлі жыныстық мінез-құлық бұзылысы деген жаңа жіктеме жасады. Алайда, МЖЖМБ тәуелділік ретінде қарастырылмайды және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) жыныстық тәуелділік диагнозын қолдамайды. 1987 жылы жарық көрген нұсқасында (DSM-III-R) "қайталанатын жыныстық жеңістер немесе басқа да парафильді емес жыныстық тәуелділік түріне байланысты алаңдаушылық, тек пайдалану үшін ғана бар екендік сезімімен қабылданатын адамдарға қатысты" деп көрсетілген. Кейіннен жыныстық тәуелділік туралы сілтеме алынып тасталды. 2000 жылы жарияланған DSM-IV-TR (DSM-IV-TR) жыныстық тәуелділікті психикалық бұзылыс ретінде қамтыған жоқ. Кейбір авторлар жыныстық тәуелділікті DSM жүйесіне қайта енгізуді ұсынды; алайда, 2013 жылы жарық көрген DSM-5-ке жыныстық тәуелділікті қосудан бас тартты. DSM-5 жұмыс тобының төрағасының орынбасары Даррел Режиер "[Г]иперсексуалдық" жаңа қосымша ретінде ұсынылса да, [құбылыс] оны тәуелділік деп атауға дайын емеспіз" деді. Американдық Психологиялық қауымдастығының (APA) мәліметінше, ұсынылған диагноз мәжбүрлі жыныстық мінез-құлыққа қатысты диагностикалық критерийлерді зерттеудің жеткіліксіздігіне байланысты енгізілмеді. 2022 жылдың наурызында жарық көрген DSM-5-TR жыныстық тәуелділік диагнозын мойындамайды.

МКҚ

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы психикалық аурулармен ғана шектелмейтін Халықаралық аурулар жіктемесін (ICD) жасайды. Осы құжаттың ең соңғы бекітілген нұсқасы, ICD-10, диагноз ретінде "артық жыныстық құштарлықты" (код F52.7) қамтиды, оны сатириаз (ерлер үшін) және нимфомания (әйелдер үшін) деп бөледі. Алайда, ICD бұл диагнозды мінез-құлқының құмарлығы немесе импульстік бақылаудың бұзылыстары ретінде жіктейді, тәуелділік ретінде емес. Осы құжаттың ең соңғы нұсқасы, ICD-11, диагноз ретінде "мәжбүрлі жыныстық мінез-құлық бұзылысын" (код 6C72) қамтиды, бірақ тәуелділік моделін қолданбайды. Авиэль Гудман және Джонатан Марш. Карнс 1983 жылы өзінің эмпирикалық зерттеулеріне негізделген жыныстық тәуелділік туралы алғашқы клиникалық кітаптың авторы болды. Оның диагностикалық моделі әлі күнге дейін оның құрған ұйымымен оқытылған мыңдаған сертификатталған жыныстық тәуелділік терапевтері (CSAT) қолданады. Дегенмен, ешбір ресми медициналық диагностикалық нұсқаулыққа жыныстық тәуелділік бойынша еңбек қабылданбаған. Диагностикалық және статистикалық нұсқаулықты 5-ші нұсқаға (DSM-5) жаңарту кезінде APA екі тәуелсіз ұсынысты қабылдамады. 2011 жылы Американдық нашақорлық медицинасы қоғамы (ASAM), нашақорлықты емдеуге және алдын алуға арналған дәрігерлердің ең ірі медициналық консенсусы, нашақорлықты созылмалы мидың бұзылуы ретінде қайта анықтады, бұл нашақорлықтың анықтамасын алғаш рет заттардан басқа, құмарлық мінез-құлықтар мен сыйлық іздеу сияқты жағдайларды қамтуға кеңейтті, мысалы, құмар ойындар және жыныс.

Шекаралық тұлғалық бұзылу

ICD, DSM және CCMD шектеусіз жыныстық қатынас жасауды шекаралық тұлғалық ұйымдастыру бұзылысының кең таралған және мәселелі белгісі ретінде көрсетеді. Осы диагноз қойылған адамдар кейде бақылаудан шығып кеткендей көрінетін жыныстық мінез-құлыққа түсуі мүмкін, бұл оларды мазалап немесе басқалардан кері реакция тудыруы мүмкін. Сондықтан, жыныстық тәуелділікпен келген адамның ішінде шекаралық тұлғалық ұйымдастыру бұзылысы болуы мүмкін. Бұл қате немесе толық емес емдеуге алып келуі мүмкін.

Медициналық сараптамалар мен позицияларды жариялау

2016 жылдың қарашасында Америка жыныстық тәрбиелеушілер, кеңесшілер және терапевттер қауымдастығы (AASECT), АҚШ-тағы жыныстық және қарым-қатынастар терапиясының ресми органы, өз ұйымының «жыныстық тәуелділік немесе порнографиялық тәуелділікті психикалық денсаулық бұзылысы ретінде жіктеуге жеткілікті эмпирикалық дәлелдер таппағанын, сондай-ақ жыныстық тәуелділікті оқыту және емдеу әдістері мен білім беру педагогикасының адамның жыныстық қатынасы туралы нақты біліммен толыққанды қамтамасыз етілмегенін» мәлімдеді. Сондықтан AASECT-тің позициясы бойынша, жыныстық құштарлықтарға, ойларға немесе мінез-құлыққа байланысты проблемаларды порнографиялық/жыныстық тәуелділік процесімен байланыстыру, жыныстық тәрбие беру, кеңес беру немесе терапия практикасының стандарты ретінде қолдау таба алмайды. 2017 жылы АҚШ-тың үш жаңа жыныстық денсаулық ұйымы өздерінің позициялық құжатында жыныстық қатынас немесе ересектерге арналған фильмдердің тәуелділік тудыратынына ешқандай қолдау таппады. 2017 жылдың 16 қарашасында Жыныстық зорлық-зомбылық жасаушыларды емдеу қауымдастығы (ATSA) жыныстық қылмыскерлерді жыныстық тәуелділікті емдеу орталықтарына жіберуге қарсы пікір білдірді. Бұл орталықтар «заңсыз» мінез-құлықтың жыныстық тәуелділіктің белгісі екенін дәлелдесе, ATSA мұндай тұжырымды ғылыми дәлелдермен растау мүмкін емес екенін мәлімдеді. Жыныстық қатынасты зерткен нейробиологтар жыныстық қатынастың тәуелділік тудырмайтынын айтады. Жыныстық мінез-құлық үшін тәуелділік критерийлеріне сәйкес келе бермейді: «эксперименттік зерттеулер тәуелділіктің негізгі элементтерін, мысалы, пайдаланудың күшеюін, құштарлықты реттеудегі қиындықтарды, жағымсыз әсерлерді, сыйақы тапшылығы синдромын, тоқтату синдромын, төзімділікті немесе кешіккен оң потенциалдың күшеюін қолдамайды». Сондай-ақ, жыныстық қатынас жағдайында тәуелділіктің негізгі нейробиологиялық белгілерінің жетіспеушілігі байқалады. Дегенмен, осы жетістіктерге қарамастан, жыныстық тәуелділікке қатысты зерттеулер әлі де бастапқы сатыда қалып отыр. Теориялық интеграцияның жоқтығы, методологиялық қатаңдықтардағы кемшіліктер, клиникалық үлгілердің жеткіліксіздігі, ыңғайлы үлгілерге (мысалы, университет студенттері немесе Mechanical Turk үлгілері) артық сенім, эпидемиологиялық зерттеулердің толыққанды жүргізілмеуі, мәжбүрлі мінез-құлықтың (CSB) анықтамалары мен өлшемдеріндегі кең тараған сәйкессіздіктер және емдеу зерттеулерінің жоқтығы жыныстық тәуелділікке қатысты әдебиетті әлі де мазалап тұр. Егер осы саладағы ғалымдар, зерттеушілер және клиницистер осы саланың дамуына үлес қосып, жыныстық мінез-құлықтарын бақылаудан шығарған адамдарға дәлелдерге негізделген көмек көрсеткісі келсе, жоғарыда аталғандардың бәрі қажет. (Grubbs және басқалар, 2020)

Мүмкін механизмдер

Тышқандардағы зерттеулер, олардың мінез-құлқында мәжбүрлі жыныстық әрекеттер байқалатын жағдайларда, осы мінез-құлықтың мидағы есірткіге тәуелділікті қамтамасыз ететін молекулалық механизмдер арқылы жүзеге асатыны анықталды. Бұл механизмдер сыйақы жүйесін күшті түрде белсендіреді және стриатумның бір бөлігінде (әсіресе, nucleus accumbens) ΔFosB жиналуын тудырады. Адамдарда дофамин деңгейінің бұзылу синдромы, дофаминергілік препараттар қабылдаған кейбір адамдарда жыныстық қатынасқа немесе құмар ойындарға мәжбүрлі түрде тартылу сипаттарымен көрінеді. ΔJunD – ΔFosB-ға тікелей қарсы әрекет ететін транскрипциялық фактор.

Кеңес беру

2023 жылға қарай психосексуалдық кеңес беру немесе жыныстық және қарым-қатынастар терапиясы саласындағы ресми реттеуші органдардың ешқайсысы жыныстық тәуелділікті, тиісті емдеу протоколдарымен бөлек бір құбылыс ретінде мойындамады. Керісінше, кейбір мамандар жыныстық тәуелділікті әлеуетті зиянды диагноз деп санайды және оны гомосексуалдыққа түзету терапиясымен салыстырады. Когнитивтік-мінездік терапия – нашақорлық және жалпы алғанда, бейімделусіз мінез-құлықтарды емдеудің кең таралған әдісі. Диалектикалық-мінездік терапия да емдеу нәтижелерін жақсартатыны көрсетілген. Халықаралық травма және тәуелділік мамандары институтымен сертификатталған, Сертификатталған жыныстық тәуелділік терапевттері (CSAT) жыныстық тәуелділікке арналған мамандықталған мінез-құлық терапиясын ұсынады. Олардың емдеу әдістері әлі әріптестердің сарапты бағасына түспегендіктен, олар пациенттерге көмектесе ме, әлде зиян келтіре ме, әзірге белгісіз.

Жеке көмек көрсету топтары

Дамыған елдердің көпшілігінде жеке қолдау топтары қолжетімді. Олардың пайдалы екенін көрсететін ғылыми дәлелдер әзірге жоқ, сондықтан қатысушылар өз жауапкершілігімен қатысады. Қолдануы жоқ немесе жеткіліксіз сақтандырылған адамдар үшін қолдау топтары пайдалы болуы мүмкін. (Сондай-ақ қараңыз: .) Олар кәсіби емдеуге қосымша ретінде де пайдалы болуы мүмкін. Бұған қоса, кәсіби емханалар толып кеткен (яғни жаңа пациенттерді қабылдамайтын), сирек кездесетін немесе мүлдем жоқ жерлерде, немесе аталған емханаларда кезек тізімі болған жағдайларда да қолдау топтары тиімді болуы мүмкін. Ақырында, кәсіби емге ақша жұмсауға құлшынбайтын пациенттер үшін де олар пайдалы болуы мүмкін.

Эпидемиология

2014 жылғы жүйелі шолу бойынша, жыныстық тәуелділік/гиперсексуалдық синдромының кездесу жиілігі 3%-дан 6%-ға дейін құрайды.

Тарих

Секс-құмарлық термині алғаш рет 1970-ші жылдардың ортасында пайда болды, осы кезде Анонимді алкоголиктердің бірқатар мүшелері 12 қадам принципін сериялық адалдықтан және басқа да басқарылмайтын, күшті құмарлық тудыратын жыныстық мінез-құлықтардан жазылу үшін қолдануға тырысты. Бұл мінез-құлықтар алкоголизммен күрескендегі әлсіздік және басқаруға келмейтін жағдайға ұқсас болды. Қазіргі таңда өздерін секс-құмарлықпен күресіп жатқандар деп санайтындар үшін 12 қадамдық өзін-өзі қолдау топтарының бірнешесі бар, олардың ішінде Секс-құмарлықтан зардап шеккендердің анонимді тобы, Сексуализмнен зардап шеккендердің анонимді тобы, Секс және махаббат құмарлығынан зардап шеккендердің анонимді тобы және Сексуалды құмарлықтан зардап шеккендердің анонимді тобы бар.

Дау

Жыныстық тәуелділік туралы дау оның клиникалық жағдайда диагностикалық модель арқылы анықталуына байланысты. Қазіргі медициналық әдебиеттерде көрсетілгендей, адамдарда мәжбүрлі жыныстық мінез-құлық байқалады; сондай-ақ, кейбір дофаминергиялық препараттарды қабылдаған адамдарда дәрі-дәрмектердің әсерінен туындаған мәжбүрлі жыныстық мінез-құлық клиникалық жағдайда анықталған. Мейо клиникасы жыныстық тәуелділікті обсессивті-компульсивті бұзылыстың бір түрі деп есептейді және оны "жыныстық компульсивтілік" деп атайды (ескеріңіз, тәуелділік – марапаттаушы стимулдарға құмарлық ретінде анықталған, бірақ ASAM қазір оны "мидың марапат, мотивация, жад және байланысты схемаларының алғашқы, созылмалы ауруы" деп сипаттайды). 1988 жылғы мақала және 2006 жылы жарияланған журналдық хат жыныстық тәуелділіктің өзі миф екенін, мәдени және басқа да факторлардың туындысы екенін мәлімдеді. 1988 жылғы мақалада бұл жағдайдың пациенттерге әлеуметтік таңба салудың тәсілі екендігі айтылды. 2003 жылғы баяндамада Марти Клейн "жыныстық тәуелділік тұжырымы жыныстық қатынасқа негативті көзқарас пен саяси құлдырауға әкелетін модельдің тамаша мысалы" деді. Клейн жыныстық тәуелділік моделінің маңызды шектеулері деп санайтын бірнеше ерекшеліктерді атап көрсетті. Април Александрдың сөзіне сәйкес, АҚШ-та жыныстық тәуелділік туралы айыптау қылмыс жасаған ақ ер адамдардың таңдаған қорғаныс шарасы болған.

Танымал мәдениет

Жыныстық тәуелділік «Жыныстық тәуелділіктің күнделігі», «Мен жыныстық тәуелдімін», «Қара жыланның ыңқылдары», «Порнографияға тәуелділіктің жасырын сырлары», «Ұят», «Бөліскеніңізге рахмет», «Дон Джон» және «Жұтқыншақ» сияқты әртүрлі фильмдердің басты тақырыбы болды. Англияның II Карл 17 ғасырдағы сатираларда жыныстық құмарлыққа берілген адам ретінде бейнеленген.