Кіріспе
Англиядағы апокрифтік қырғын
Ұзын пышақтардың сатқындығы (Brad y Cyllyll Hirion) – 5 ғасырда Солсбери жазығындағы бейбітшілік конференциясында англосаксон әскерлерінің британ кельт басшыларын қырғынға ұшыратқаны туралы әңгіме. Бұл оқиға тарихи емес деп саналады, себебі оны тіркеген жалғыз қалған жазбалар ғасырлар өткен соң жартылай мифологиялық тарихтар – Historia Brittonum және Historia Regum Britanniae еңбектерінде кездеседі. Орта ғасырлық Еуропада кең таралған ескерту әңгіме болғанымен, Ұзын пышақтардың сатқындығы туралы басқа тарихи деректер жоқ. Көптеген тарихшылар бұл оқиғаны әдеби туынды деп қарастырады.
Аңыздық контекст
Дәстүр бойынша, Британиядағы римдік үстемдік аяқталғаннан кейін британиялықтардың жоғары патшасы болған Вортигерн, Шотландиядағы пикттер мен гаэлдерге қарсы шайқастарда жалдамалы әскер ретінде қызмет ету үшін Хенгист пен Хорса бастаған англосакстарды Танет аралына қоныстандыруға шақырды. Бірақ қоныс аударушылар, мас Вортигерннің Хенгисттің қызына деген құштарлығын пайдаланып, олардың санын арттырып, оларға көбірек жер беруге қол жеткізеді, соңында Кент патшалығының барлық аумағын өздеріне қаратуға жетеді.
Британ тарихы
Бұл оқиға туралы Гилданың VI ғасырдағы жазбаларында ештеңе айтылмаған. Бұл оқиға алғаш рет Уэльс тарихшысы Ненний жазған Historia Brittonum-да кездеседі. Бұл латын тілінде жинақталған әртүрлі материалдардың (кейде тарихи, ал кейбіреулері мифтік, әдеби немесе аңыз) жинағы, ол 9 ғасырдың басында жасалған және 9 ғасырдың қолжазбаларында сақталған – яғни, болған оқиғалардан шамамен 400 жыл өткен соң. Джон Морристің Historia мәтінін талдауына сәйкес, бұл әңгіме негізінен Эмрис (Амброзий Аврелиан) туралы солтүстік Уэльс әңгімесінен шыққан, оны Historia жинақтаушысы Кент жылнамасынан алынған құрылымға енгізді, сонымен қатар Киелі Германның өмірінен алынған мәліметтерді де қосты. Бұл Эдмонд Фаралдың (Париж, 1929) мәтінінің латын тілінен жасалған тікелей аудармасы (квадратты жақшалардағы бөлімдер Т. Моммсеннің 1892 жылғы басылымынан алынған): Дегенмен, бұл патша Вортигерннің ұлы Вортимер қайтыс болғаннан кейін және Хенгист әскерімен қайтып келгеннен кейін болды. Олар бітімге келу үшін елшілерді жіберді, осылайша олар Вортигерн мен оның әскеріне қайырсыздау тудырғысы келді. Олар мәңгілік достық орнату үшін бейбітшілік сұрап, елшілерді жіберді. Сонда Вортигерн және оның халқының еңбекке жарамдылары бұл мәселені қарастырып, не істеу керектігін мұқият ойлады. Олардың барлығы бірауыздан бейбітшілікке келісуге келісті, содан кейін олардың елшілері қайтып келіп, екі тараптан – британдар мен саксондар қарусыз жиналып, достық байланысты нығайту үшін кеңес өткізуге келісті. Содан кейін Хенгист барлық үйіне: «Әрбір адам пышағын (артавумды) аяғының астына, етік ішіне жасырсын!» - деп бұйырды. «Егер мен сендерге «Еу-немет-саксас!» (Эй, қылыштарды тартыңдар!) деп айтсам, содан кейін аяқ киімдеріңіздің табанынан пышақтарыңызды (cultellos) алып, оларға шабуыл жасап, қарсы тұрыңдар. Патшаларын өлтірмеңдер! Мен оған қызымды беріп, онымен үйлендіргенім үшін оны ұстап алыңдар, себебі оны біздің қолымыздан құтқару оңайырақ». Олар кеңеске жиналды, ал саксондар достықпен сөйлесіп, бірақ қасқыр сияқты ойлады, және адамдар бір-бірінің жанына (яғни саксондар британдардың жанына) отырып, әңгімелесті. Хенгист айтқандай, сөйледі, және патша Вортигерннің үш жүз ақсақалы қырғынға ұшырады, ал ол тұтқындалып, тізбекке бұғауланды. Ол өз жанын сақтау үшін көптеген жерлерді берді, яғни Est Saxum, Sut saxum [, Middelseaxan, және оның бақылауындағы басқа да аудандар.]
It happened however after the death of Vortimer, son of King Vortigern, and after the return of Hengist with his forces, they called for a false Council, so that they might work sorrow to Vortigern with his army. For they sent legates to ask for peace, that there might be perpetual friendship between them. So Vortigern himself with the elders by birth of his people [considered the matter and carefully thought over what they might do. And the same] opinion was with them all, that they should make peace, and their legates went back and afterwards called together the conference, so that on either side the Britons and Saxons (Brittones et Saxones) should come together as one without arms, so that friendship should be sealed. And Hengistus ordered the whole of his household that each one should hide his knife (artavum) under his foot in the middle of his shoe. 'And when I shall call out to you and say "Eu nimet saxas" (Hey, draw your swords! ), then draw your knives (cultellos) from the soles of your shoes, and fall upon them, and stand strongly against them. And do not kill their king, but seize him for the sake of my daughter whom I gave to him in matrimony, because it is better for us that he should be ransomed from our hands.' And they brought together the conference, and the Saxons, speaking in a friendly way, meanwhile were thinking in a wolvish way, and sociably they sat down man beside man (i. e. Saxon beside Briton). Hengistus, as he had said, spoke out, and all the three hundred elders of King Vortigern were slaughtered, and only he was imprisoned, and was chained, and he gave to them many regions for the ransom of his soul (i. e. life), that is Est Saxum, Sut saxum [, Middelseaxan, with other districts under his control which they named.]
Монмут қаласының Жеффри
Ұзын пышақтардың сатқындығы 12 ғасырдың басында жазған және негізінен Нениусты басты дереккөз ретінде пайдаланған Монмутский Джеффридің "Historia Regum Britanniae" еңбегінің 6-шы кітабында да сипатталған. Оның сөзіне қарағанда, оқиға қазіргі Уилтширде өткен банкетте болған, ол бейбітшілік шартын бекіту мақсатымен ұйымдастырылған. Бұл Эссекс және Сассекс аймақтарын сакс вождінің қызы Ровена мен Вортигерн арасындағы неке алуға берілуімен байланысты болуы мүмкін. Әңгімеде "саксондар" – олардың ішінде англдар мен ютарлар да болған – банкетке ұзын пышақтарын (сеакстар) денелеріне жасырып алып келгендіктерін айтады. Той барысында, белгілі бір сөз бойынша, олар пышақтарын шығарып, қарусыз отырған британдықтарды өлтірді. Вортигерн өзі аман қалды, бірақ оның барлық серіктері қырғынға ұшырады, тек Глостер графы Эльдол қашып құтылды.
Атауы мен мұрасы
Ұзын пышақтардың сатқындығы термині алғаш рет 1604 жылы қайтыс болған Мередит Ханмердің «Ирландия тарихнамасында» ағылшын тілінде қолданылды. Уэльс тіліндегі twyll y cyllyll hirion термині алғаш рет 1587 жылы немесе одан бұрын пайда болған. 19 ғасырда Уэльсте 1847 жылы парламенттік көк мұқабаларда жарық көрген «Уэльстегі білім беру жүйесін зерттеу комиссарларының есебі» туралы айтылғанда «Брэд и Лайфрау Глейзион» («Көк кітаптардың сатқындығы») термині қолданылды. Бұл термин Ұлыбритания премьер-министрі Харольд Макмиллан «ұзын пышақтар түні» кезінде кабинетінің жеті мүшесін қызметтен босатып жібергенде де жеңіл-жеңіл айтылды. Сондай-ақ, 1841 жылғы қарашада Ауғанстанның Кабул қаласында Александр Бернстің қаза тауып, өлтірілуіне қатысты да қолданылды. Канадада бұл терминді Квебек премьері Рене Левеск 1981 жылы Канада Конституциясын елге қайтару (репатриация) мәселесіне сілтеме жасағанда қолданды. (Оған дейін Канаданың конституциялық билігінің соңғы құқығы Ұлыбританияда болды). Бастапқыда 10 провинция премьерінің сегізі конституцияны қайтаруға қарсы болды. Левеск қатыспаған кезде келісімге келді, және 10 премьердің 9-ы (тек Квебек қарсы болды) оған келісім берді.