Босния соғысындағы НАТО-ның «Жақын күш» әрекеті

Кіріспе

1995 жылы НАТО мен БҰҰ күштерінің Босния соғысында Серб Республикасына қарсы жүргізген науқаны. 1995 жылғы тамыз және қыркүйектегі НАТО әуе науқаны.

"Deliberate Force" операциясы – НАТО-ның UNPROFOR жер күштерімен үйлестіріліп, Серб Республикасы армиясының әскери күшін әлсірету мақсатында жүргізген тұрақты әуе науқаны. Серб Республикасы армиясы Босния соғысы кезінде БҰҰ белгілеген "қауіпсіз аймақтарға" шабуыл жасап, Srebrenica геноциді мен Маркаледегі жаппай қырғындарды жасады, осы оқиғалар араласуға себеп болды. 1995 жылғы 28 тамызда ВРС-нің Сараево базарына жасаған артиллериялық шабуылы НАТО-ның операцияны бастау туралы шешіміне тікелей түрткіс берді. Операция 1995 жылғы 30 тамыздан 20 қыркүйекке дейін 15 елден 400 ұшақ пен 5000 әскери қызметкердің қатысуымен жүргізілді. Операцияны адмирал Лейтон В. Смит-младший басқарды.

Бұл әуе науқаны "Мистраль-2" операциясымен бірге жүргізілді, ол Хорватия армиясының, Босния және Герцеговина Республикасы армиясының және Хорватия қорғаныс кеңесінің Батыс Босниядағы екі байланысты әскери шабуылы болды. Науқан Сараево қаласын қоршаудан босатып, келіссөздер арқылы бейбіт шешімге жол ашты.

Өмірбаян

Босния соғысы – 1992 жылдың 1 сәуірінен 1995 жылдың 14 желтоқсанына дейін Босния және Герцеговинада болған халықаралық қарулы қақтығыс. Халықтың қысымынан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы НАТО-дан босниялық соғысқа араласуды сұрады, себебі азаматтарға қарсы соғыс қылдырғандары туралы айыптаулар жасалған болатын. Босниядағы босқындар мен гуманитарлық дағдарысқа жауап ретінде 1992 жылдың 21 ақпанында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 743-ші қаулыны қабылдап, UNPROFOR құрылды. UNPROFOR-дың міндеті – босниялық азаматтарды тірі ұстау және соғыс аяқталғанға дейін босниялық босқындарға гуманитарлық көмек жеткізу. 1992 жылдың 9 қазанында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Босния әуе кеңістігінде рұқсатсыз әскери ұшуларды тыйым салатын 781-ші қаулыны қабылдады. Бұл қаулы "Аспанды бақылау" операциясына әкелді, онда НАТО ұшуға тыйым салынған аймақтың бұзылуын бақылады, бірақ қаулыны бұзғандарға қарсы шара қолданбады. 1993 жылдың 31 наурызында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 500 құжатталған бұзушылыққа жауап ретінде 816-шы қаулыны қабылдады, ол мемлекеттерге "Босниядағы ұшуға тыйым салынған аймақтың сақталуын қамтамасыз ету" үшін шаралар қолдануға рұқсат берді. Оған жауап ретінде 12 сәуірде НАТО "Ұшуды болдырмау" операциясын бастады, оған ұшуға тыйым салынған аймақты күзеу және оны бұзғандарға қарсы тұру міндеті жүктелді. Алайда, жердегі серб күштері Босниядағы БҰҰ "қауіпсіз аймақтарына" шабуылдауды жалғастырды, ал БҰҰ бейбітшілдері қарсы тұруға мүмкіндік алмады, себебі оларға мандат мұндай шараларға өкілеттік бермеген еді. 4 маусымда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 836-шы қаулыны қабылдады, онда UNPROFOR-ға арнайы белгіленген қауіпсіз аймақтарды қорғау үшін күш қолдануға рұқсат берілді. "Шарп Гвардия" операциясы – НАТО және Батыс Еуропалық Одақтың Адриатика теңізіндегі теңіз блокадасы, ол 8 маусымда НАТО және БЭО-ның бірлескен отырысында мақұлданды және 15 маусымда басталды. 9 ақпанда БҰҰ-ның өтінішіне келісіп, НАТО Неапольдегі одақтас бірлескен күштердің қолбасшысы (CINCSOUTH), АҚШ адмиралы Джереми Бордаға Сараево және оның айналасындағы артиллерия мен миномет позицияларына әуе шабуылын жүргізуге уәкілеттік берді, олардың UNPROFOR анықтағандай, азаматтарға қарсы шабуылдарға жауапты болды. Грекия ғана әуе шабуылын қолдамады, бірақ ол ұсынысқа вето қоймады. 1994 жылдың 10 және 11 сәуірінде UNPROFOR Горажде қауіпсіз аймағын қорғау үшін әуе шабуылын шақырды, нәтижесінде екі АҚШ F 16 ұшағы Горажде маңындағы босниялық сербтердің әскери командалық бекетін бомбалады. Бұл НАТО тарихында алғаш рет әуе кемелерімен жердегі нысаналарға шабуыл жасалды. 5 тамызда UNPROFOR-дың өтініші бойынша екі АҚШ A 10 Thunderbolts Сараево маңында босниялық сербтердің танкке қарсы көлігін анықтап, атып тастады, себебі сербтер БҰҰ әскерлері тәркілеген қаруды тартып алып, БҰҰ тікұшағына шабуыл жасады. Содан кейін сербтер қалған ауыр қару-жарақты қайтаруға келісті. 1994 жылдың 22 қыркүйегінде НАТО ұшақтары UNPROFOR-дың өтініші бойынша босниялық сербтердің таңкісіне әуе шабуылын жасады. 1995 жылдың 25-26 мамырында, шектеу аймақтарын бұзғаннан кейін және қауіпсіз аймақтарды обстрелдегеннен кейін НАТО ұшақтары Паледегі босниялық сербтердің оқ-дәрі қоймаларына әуе шабуылын жасады. 11 шілдеде НАТО ұшақтары Біріккен Ұлттар Ұйымы анықтаған және бақылаған Босния және Герцеговинаның Сребреница аймағындағы нысаналарға шабуыл жасады. Бұл Босния сербтерінің БҰҰ жариялаған Сребреница қауіпсіз аймағына басып кіруіне жауап ретінде жасалды. 25 шілдеде Солтүстік Атлантика кеңесі Горажде қауіпсіз аймағына шабуыл жасаудан қорғайтын әскери жоспарлауды бекітті және егер бұл қауіпсіз аймаққа шабуыл жасалса немесе қауіп туса, НАТО әуе күшін қолданумен қорқытты. 1 тамызда Кеңес Сараево, Бихач және Тузла қауіпсіз аймақтарына шабуыл жасаудан қорғайтын ұқсас шешім қабылдады. 4 тамызда НАТО ұшақтары Хорватияның Удбина әуежайы мен Книн қаласының маңында хорват сербтерінің әуе қорғанысының радарларына қарсы әуе шабуылын жүргізді.

The Bosnian War was an international armed conflict that took place in Bosnia and Herzegovina between 1 April 1992 and 14 December 1995. After popular pressure, NATO was asked by the United Nations to intervene in the Bosnian War after allegations of war crimes against civilians were made. In response to the refugee and humanitarian crisis in Bosnia, the United Nations Security Council passed Resolution 743 on 21 February 1992, creating UNPROFOR. The UNPROFOR mandate was to keep the population alive and deliver humanitarian aid to refugees in Bosnia until the war ended. On 9 October 1992, the UNSC passed Resolution 781, prohibiting unauthorized military flights in Bosnian airspace. This resolution led to Operation Sky Monitor, where NATO monitored violations of the no fly zone, but it did not take action against violators of the resolution. On 31 March 1993, in response to 500 documented violations, the UNSC passed Resolution 816, which authorized states to use measures "to ensure compliance" with the no fly zone over Bosnia. In response, on 12 April, NATO initiated Operation Deny Flight, which was tasked with enforcing the no fly zone and allowed to engage the violators of the no fly zone. However, Serb forces on the ground continued to attack UN "safe areas" in Bosnia, and the UN peacekeepers were unable to fight back as the mandate did not give them authority to do so. On 4 June, the UNSC passed Resolution 836 authorizing the use of force by UNPROFOR in the protection of specially designated safe zones. Operation Sharp Guard, a naval blockade in the Adriatic Sea by NATO and the Western European Union, was approved at a joint session of NATO and the WEU on 8 June and began on 15 June. On 9 February, agreeing to the request of the UN, NATO authorized the Commander of Allied Joint Force Command Naples (CINCSOUTH), US Admiral Jeremy Boorda, to launch air strikes against artillery and mortar positions in and around Sarajevo that were determined by UNPROFOR to be responsible for attacks against civilian targets. Only Greece did not support the use of air strikes, but it did not veto the proposal. On 10 and 11 April 1994, UNPROFOR called in air strikes to protect the Goražde safe area, resulting in the bombing of a Bosnian Serb military command outpost near Goražde by two US F 16 jets. This was the first time in NATO's history it had ever attacked ground targets with aircraft. On 5 August, at the request of the UNPROFOR, two US A 10 Thunderbolts located and strafed a Bosnian Serb anti tank vehicle near Sarajevo after the Serbs seized weapons that had been impounded by UN troops and attacking a UN helicopter. Afterwards, the Serbs agreed to return the remaining heavy weapons. On 22 September 1994, NATO aircraft carried out an air strike against a Bosnian Serb tank at the request of UNPROFOR. On 25–26 May 1995, after violations of the exclusion zones and the shelling of safe areas, NATO aircraft carried out air strikes against Bosnian Serb ammunition depots in Pale. On 11 July, NATO aircraft attacked targets in the Srebrenica area of Bosnia and Herzegovina as identified by and under the control of the United Nations. This was in response to Bosnian Serb forces advancing on the UN declared Safe Area of Srebrenica. On 25 July, the North Atlantic Council authorized military planning aimed at deterring an attack on the safe area of Goražde, and threatened the use of NATO air power if this safe area was threatened or attacked. On 1 August, the Council took similar decisions aimed at deterring attacks on the safe areas of Sarajevo, Bihać, and Tuzla. On 4 August, NATO aircraft conducted air strikes against Croat Serb air defense radars near Udbina airfield and Knin in Croatia.

Науқан

30 тамызда НАТО Бас хатшысы UNPROFOR жылдам әрекет ететін күштерінің артиллериялық оқтарымен қолдау көрсетілген әуе шабуылдарының басталғанын жариялады. Әуе науқанына НАТО-ға қарасты 400-ге жуық ұшақ қатысты. Барлығы 3515 рейс орындалды және Босниялық сербтердің 338 нысанасына, 48 объектіде жалпы 1026 бомба тасталды. НАТО ұшақтары нысаналарының 97%-ын жойды және 80%-дан астамын қиратып жіберді. Төгілген бомбалардың 708-і – дәлдікпен бағытталған оқ-дәрілер болды. Бұл науқанға қатысқан ұшақтар Италияның Авиано әуе базасынан, АҚШ-тың «Теодор Рузвельт» және «Америка» әуе кемелерінен, сондай-ақ Адриатика теңізіндегі француздық «Фош» және «Клемансо» әуе кемелерінен ұшты. Ұшақтар мен жер-әуе қорғаныс құралдарынан құралған VRS біріктірілген әуе қорғаныс жүйесі НАТО әуе операциялары үшін жоғары деңгейдегі қауіпті жағдай жасады. Сараево маңындағы серб нысаналарын жылдам әрекет ететін күштің артиллериясымен шабуылдау үшін 6 шабуылдық «Торнадо» ұшағы, 8 «ECR Торнадо» ұшағымен бірге сүйемелдеді.

Жедел әрекет ету күштері

Бұрынғы нәтижелердің болмауы және серб тараптарының кез келген бейбітшілікке қарсы келуіне наразы болған Батыс державалары, Франция президенті Жак Ширактың басшылығымен, батыстың дипломатиялық күш-жігерін қолдау үшін елге титімсіз күш енгізуге шешім қабылдады. Франция, Ұлыбритания және АҚШ Игман тауы аймағына көпұлтты бригада жіберді, оған әуедегі бригада және резервтегі бронетанктік батальон қолдау көрсетті. Бригада 4000 әскериден тұрды, оның ішінде 2000 француз, 1500 британдық және 500 голланд әскери болды. Француз генералы Андре Субиру басқаратын MN бригадасы 1995 жылдың тамызында Игман тауында операцияға кірісті. Негізгі күшті аралас артиллериялық полк құрады, яғни сегіз 155 мм AUF1 гаубицасы бар француз артиллериялық тобы, он екі 105 мм жеңіл пушкасы бар британ артиллериялық тобы және француз және голланд 120 мм ауыр миномет ротасы. Артиллерия Маркале базарындағы қырғынға дейін де, кейін де атыс жүргізді, бірақ негізгі әрекет 1995 жылдың 28 және 29 тамызында болды, серб позицияларына 1070 снаряд атылды, оның ішінде 305 155 мм, 408 120 мм және 357 105 мм снаряд болды. Бұл артиллериялық топ UNPROFOR құрамына кірді және Игман тауына серб артиллериялық позицияларын жою арқылы НАТО ұшақтарының міндетін атқаруын қолдау үшін орналастырылды. 30 тамызда француздың "Мираж 2000N" ұшағы Пале маңында босниялық сербтердің 9К38 "Игла" зымыранымен атып түсірілді. 1 қыркүйекте НАТО мен БҰҰ Сараевоның сербтердің қоршауын тоқтатуды, Сараево маңындағы ауыр қару-жарақтарды алып тастау аймағынан ауыр қару-жарақтарды шығаруды және БҰҰ-ның басқа қауіпсіз аймақтарының толық қауіпсіздігін қамтамасыз етуді талап етті. НАТО әуе шабуылдарын тоқтатып, босниялық серб басшыларына ультиматум қойды, мерзімі 4 қыркүйекке белгіленді. 1995 жылдың 5 қыркүйегінде босниялық сербтер ультиматумды орындамағандықтан НАТО Сараево және Паледегі босниялық сербтер штабының маңындағы босниялық сербтердің позицияларына әуе шабуылдарын қайта бастады. 10 қыркүйек түнінде "Нормандия" Адриатика теңізінің ортасынан Лисинадағы (Баня-Лука маңында) әуе қорғанысының радиорелейлік мұнарасына "Томагавк" зымыранымен соққы берді. АҚШ Әуе күштерінің F 15E және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің F/A 18 истребитель-бомбардировщиктері бірдей нысаналарға шамамен он дәлдікті басқарылатын бомбамен соққы берді, ал F 16 реактивтік ұшақтары "Маверик" зымырандарымен шабуыл жасады. 14 қыркүйекте НАТО әуе шабуылдарын тоқтатты, бұл Сараевоның шеттету аймағынан ауыр қаруды шығаруды қамтитын босниялық сербтермен келісімді жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Бастапқыда 72 сағатқа белгіленген бұл мерзім 114 сағатқа дейін ұзартылды. Соңында 20 қыркүйекте генерал Бернард Янвье мен адмирал Лейтон В. Смит кіші әуе шабуылдарын қайта бастаудың қажеті жоқ екендігіне келісті, өйткені босниялық сербтер БҰҰ-ның талаптарын орындады, сондықтан операция аяқталды.

Frustrated by the previous absence of results and the resistance of the Serbian parties to any peace progress, the Western powers, led by French President Jacques Chirac, decided to put a deterrent force in country to support western diplomatic efforts. France, the United Kingdom and the United States decided to send a multinational brigade to the Mount Igman area, supported by an airmobile brigade and an armored battalion in reserve. The Brigade consisted of 4000 military. It consisted of 2000 French, 1500 British, 500 Dutch. Commanded by French General Andre Soubirou, the MN brigade was operational in August 1995 on Mount Igman. The main force consisted of a mixed artillery regiment, that being a French artillery group with eight 155 mm AUF1 howitzers, British artillery group with twelve 105 mm light guns, French and Dutch 120 mm Heavy Mortar company. Although the artillery fired before and after the Markale Market Massacre, the main action was on 28 and 29 August 1995, firing 1070 shells on Serbian positions, which were 305 155mm shell, 408 120mm shell, 357 105 mm shells. This artillery group was part of the UNPROFOR deployed on Mount Igman to support the task of NATOs aircraft by pounding Serb artillery positions. On 30 August, a French Mirage 2000N was shot down by a Bosnian Serb shoulder fired 9K38 Igla near Pale. On 1 September, NATO and UN demanded the lifting of the Serb's Siege of Sarajevo, removal of heavy weapons from the heavy weapons exclusion zone around Sarajevo, and complete security of other UN safe areas. NATO stopped the air raids and gave an ultimatum to Bosnian Serb leaders. The deadline was set as 4 September. On 5 September 1995, NATO resumed air attacks on Bosnian Serb positions around Sarajevo and near the Bosnian Serb headquarters at Pale after the Bosnian Serbs failed to comply with the ultimatum. On the night of 10 September, the Normandy launched a Tomahawk missile strike from the central Adriatic Sea against a key air defense radio relay tower at Lisina, near Banja Luka, while US Air Force F 15E and US Navy F/A 18 fighter bombers hit the same targets with about a dozen precision guided bombs, and F 16 jets attacked with Maverick missiles. On 14 September, NATO air strikes were suspended to allow the implementation of an agreement with Bosnian Serbs to include the withdrawal of heavy weapons from the Sarajevo exclusion zone. The initial 72 hour suspension was eventually extended to 114 hours. Finally on 20 September, General Bernard Janvier and Admiral Leighton W. Smith, Jr. agreed that the resumption of air strikes was not necessary, as Bosnian Serbs had complied with the conditions set out by the UN, and so the operation was terminated.

Салдары

1995 жылғы 30 тамызда босниялық серб күштерінің "Мираж 2000N" ұшағын атып түсіргеннен кейін тұтқындалған екі француз әскери ұшқышы, лейтенант Хосе Сувигне және капитан Фредерик Чиффо, Босния соғысы аяқталғаннан кейін ғана, 12 желтоқсан 1995 жылы босатылды. Бостандыққа шыққаннан кейін олар журналистерге тұтқында болған кезде жақсы күтім көргендерін айтты. 1995 жылғы желтоқсан айында НАТО Дейтон бейбіт келісімін сақтау және үш соғысқан тарап арасындағы жаңадан қақтығыстарды болдырмау мақсатында Боснияға 60 000 саяхатшыдан тұратын IFOR бейбітшілік сақтау күштерін жіберді. 1996 жылғы желтоқсанда НАТО басқаратын SFOR Дейтон бейбіт келісімін орындау үшін IFOR-дың орнына құрылды. Бұл 2004 жылғы желтоқсанға дейін жалғасты, содан кейін Альтеа операциясы НАТО басқаратын SFOR-ды алмастырды.