Кіріспе

"Тулалық көзі қиық Левша және болат блоха" (Сказ о тульском косом Левше и о стальной блохе, Skaz o Tulskom kosom Levshe i o stalnoy Blokhe), Тулалық көзі қиық Левша және болат блоха немесе жай ғана Левша (Левша, сол жақ қолды), кейде Левша, болат блоха немесе сол жақ қол шебері деп аталады. Бұл Николай Лесковтың 1881 жылы жазылған танымал сказ (әңгіме). Халық ертегісі түрінде жазылған, ол Туладан (дәстүрлі түрде Ресей қару-жарақ өнеркәсібінің орталығы) шыққан сол жақ қолды қару шеберінің ағылшын әріптестерінен басым түскенін айтады. Ол оларға жылқы табандары мен жазулармен жасалған, сағаттай жұмыс істейтін болат блоханы сыйлады.

Қысқаша мазмұны

Ресей патшасы Александр I, өзінің қазақ қызметшісі Платовпен Англияға сапар шеккен кезде, оған түрлі заманауи өнертабыстар көрсетілді. Платов Ресейдегі жағдайдың әлдеқайда жақсы екенін жиі айтады (бірде жақсы жасалғандай көрінген нәрсе, бірақ орыс мылтығы екенін тапқанда, нұсқаушыны ұялтады), бірақ оларға кішкентай механикалық блоха көрсетілді. Патшалық таққа отырғаннан кейін келесі патша Николай I, Платовқа (блоханы жасыруға тырысқаннан кейін) сағат механизмімен жасалған болат блоханы (бұршақтай кішкентай, оны айналдыру кілтін тек микроскоп арқылы көруге болады) жасаған ағылшыздан артық жұмыс істейтін шебер табуды бұйырды. Платов ағылшын өнертабысын жақсартуға болатын адамды табу үшін Тулаға барады. Үш қаругер жұмыс істеуге келісіп, шеберханаға қамалады. Ауыл тұрғындары оларды түрлі жолмен (мысалы, "өрт!" деп айқайлап) шығаруға тырысады, бірақ ешкім оларды шығара алмайды. Платов олардың жұмысын тексеру үшін келгенде, бірнеше қазақты шеберхананың есігін ашуға тырысады. Олар шатырды алып тастауға қол жеткізеді, бірақ шеберханадан шыққан дене иісі мен металл жұмысының иісінен көпшілік жиренеді. Қаругерлер Платовқа берген блоханы қайтарады, ол оларды ештеңе істемегені үшін қарғыйды. Ол сәтсіздікке жауапты болған Лефтиді өзімен бірге алып кетеді. Блоха патшаға беріледі, Лефти оған олардың жетістіктерін көру үшін блоханы жақын қарап қарау керектігін түсіндіреді. Ол оны айналдырады және ол қозғалмайтынын байқайды. Ол микроскопсыз ("біз кедей адамдармыз") Лефти мен оның серіктері блохаға дұрыс өлшемдегі аттың жалатысын (шеберлердің қолтаңбаларымен) орнатқандарын (Лефти тырнақтарды жасады, олар тым кішкентай болғандықтан көруге болмайды) анықтайды, бұл патша мен ағылшыздарды таң қалдырады (дегенмен блоха енді бұрынғыдай билей алмайды). Содан кейін Лефти шақыру алады және ағылшын өмірін және техникалық жетістіктерін зерттеу үшін Англияға сапар шегеді. Ағылшын қонақтары оны Англияда қалғанға көндіруге тырысады, бірақ ол үйін сағынып, мүмкіндігінше Ресейге қайтады. Қайтып келе жатқанда ол Санкт-Петербургке ағылшын теңізшісімен бірге ішімдікке тартысады. Теңізшіге жақсы қаралады, бірақ билік Лефтидің жеке куәлігін таба алмай, оны қарапайым маскүнем деп санайды және оны белгісіз адамдарға арналған ауруханада өлдіруге жібереді. Теңізші, ішімдігі танығаннан кейін, жаңа досын табуға шешім қабылдайды және Платовтың көмегімен оны табады. Өлім алдында (басы тротуарға түсіп сындырылады) ол дәрігерге императорға сарбаздарының мылтықтарын майланған кірпішпен тазалауды тоқтатуды айтуын өтінеді (Англияда кірпішпен тазаланған мылтықты көргеннен кейін және оны майлы ұстағандықтан жақсы атылатынын түсінгеннен кейін). Алайда, хабар жетпейді, өйткені соғыс министрі дәрігерге өз ісімен айналысуға кеңес береді. Лесков (әңгімеде) Крым соғысы хабар жеткізілгенде басқаша аяқталуы мүмкін екенін айтады. Әңгіме Лесковтың жақсы, ауыр еңбек пен шығармашылықты машиналармен алмастыру туралы ойларымен аяқталады.

Стиль

Әңгіме тілі ерекше; оның көптеген халықтық дәмі бар неологизмдері мен сөйлеу тіліндегі сөздері (көптегені қарыз сөздерді, славян емес сөздерді алмастыру болып табылады, өте күлкілі және табиғи, бірақ көбінесе Лесков ойлап тапқан) қанатты сөздерге және мақал-мәтелдерге айналды. Славофилдер де, батыстықтар да осы әңгімені өз пікірлерін қолдау үшін пайдаланды; шындығында, Левшаның оқиғасы орыс халқының керемет тапқырлығы мен шеберлігін көрсетеді, сонымен қатар ол көптеген талантты орыс адамдарын ескермейтін орыс қоғамын ашып көрсетеді.

Мәдениеттің әсері

1952 жылы Борис Александрович Александров пен П. Ф. Аболимов балетке бейімдеу жасады. Балеттің патриоттық мәнін күшейту үшін оқиға өзгертілді, нәтижесінде блоха секіру қабілетін сақтап, Лефти үйге оралып, сүйгенімен кездеседі. Бірақ Бүкілодақтық Коммунистік партиясының Орталық Комитеті либреттоны нашар деп тапты, сондықтан балет 1954 және 1976 жылдары екі рет ғана қойылды. 1964 жылы совет режиссері Иван Иванов Вано осы оқиға негізінде 42 минуттық анимациялық фильм түсірді. 1986 жылы "Солжақ" атты көркем фильм жасалды. Бұл нұсқасы Юра технологиясы мұражайында күніне бірнеше рет көрсетіледі. Кітапта бес миллион есеге дейін үлкейтуге қабілетті микроскоп сипатталады, бұл қазіргі нанотехнологияда қолданылатын микроскоптарға ұқсас. Осы себепті ол 2007 жылғы Nature Physics журналында жарияланды. Орыс тілінде "Левша" (Солжақ) есімі ерекше дағдылы қарапайым халық шеберіне айналды, ал "блохаға аяқкиім кию" деген тіркес шебердің қабілетін көрсететін идиомалық сөз тіркесіне айналды.