Кіріспе

Еуропалық құрлықта жоқ (қою сұр)
| құқықтық мәртебе = 1994 жылдан бері еліміз бойынша заңды, 2006 жылы жасы біріккендікке келісім шарттары теңестірілді.
| гендерлік идентитітінің білдірілуі = трансгендерлерге операция жасамай-ақ заңды жынысын өзгертуге рұқсат беріледі. Белградтағы Мақтаныш шеруі 2014 жылдың қыркүйек айында сәтті өтті. Содан бері жыл сайын жергілікті әкімдер мен кейбір министрлердің қатысуымен сәтті шерулер өткізіліп келеді. 2021 жылы ILGA Europe ұйымы Сербияны 49 еуропалық елдің ішінде ЛГБТ құқықтары бойынша 23-орынға қойды. 2017 жылдың маусым айында Ана Брнабич Сербияның премьер-министрі болды, ол бұл лауазымға тағайындалған бірінші әйел және ашық гей адам, сондай-ақ жалпы алғанда екінші әйел ЛГБТ үкімет басшысы (Исландияның Йоханна Сигурддардотирден кейін). Ол сондай-ақ Мақтаныш шеруіне қатысқан Сербияның тұңғыш премьер-министрі болды.

Революциялық Сербия (18041813)

Діни заңдар бір жынысты махаббат пен қарым-қатынастарды тыйым салса да, православиелік христиан және исламдық қоғамда оның көріністері жиі кездесетін. Православтық христиандар үшін бір жынысты махаббаттың басты түрі – "Pobratimstvo" (Adelphopoiesis) деп аталатын бауырластық одақтар болды. Сербияда 19-шы ғасырдың басында салыстырмалы түрде тұрақсыздық кезеңі болды, арасында тұрақтылықтың шақтары да кездесті. 1804 жылы Сербия екі көтерілістен кейін Осман империясынан тәуелсіздік алды. Осыдан кейін Қаражордтың Қылмыстық кодексі (Карађорђев криминални законик) Сербияның заңгерлік кеңесі (Praviteljstvujušči sovjet serbski) тарапынан 1807 жылдың көктемінде немесе жазында жарияланды және Осман империясы Сербияны қайта басып алған 1813 жылдың 7 қазанына дейін күшінде болды. Кодекс некелік өмірге және сексуалдық қатынасқа қатысты белгілі бір мәселелерді қылмыстық жазаға тартып (мысалы, күштеп некелеу, зорлау, дін қызметкерлерінің келісімінсіз ажырасу және нәресте өлтіру) жазалады. Бірақ, онда бір жынысты сексуалдық қатынасқа қатысты ешнәрсе айтылмады, сондықтан гомосексуализм алты жылға заңды болып саналды.

Сербия княздігі (1815-1882)

1858 жылы Сербияның формалды түрде бағыныштысы болған Осман империясы бір жынысты сексуалдық қатынасты заңдастырды.

Югославия Корольдігі (1918-1941 жж.)

1918 жылы Сербия Югославия Корольдігінің құрамына кірді. Бастапқыда жаңа мемлекет біріккен әртүрлі аумақтарға қолданылатын, көбінесе қарама-қайшы болатын әртүрлі заңдарды қабылдады. 1929 жылы жаңа Югославия Қылмыстық кодексі гетеросексуалдар мен гомосексуалдар арасындағы "табиғатқа қарсы ұятты әрекеттерге" (анальды жыныстық қатынасқа) тыйым салды.

Югославия СФР (1945-1992)

Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы 1959 жылы қылмыстық жазаны тек гомосексуалды анальдық қатынасқа қатысты етумен шектеді, ал ең жоғары жаза 2 жылдан 1 жылға дейін азайтылды. 1977 жылы Воеводина Социалистік Автономиялық провинциясында бір жынысты жыныстық қатынас заңдастырылды, бірақ Сербия Социалистік Республикасының қалған бөлігінде (Социалистік Автономиялық Косово провинциясын қоса алғанда) еркектер арасындағы бір жынысты жыныстық қатынас заңсыз болып қалды. 1990 жылы Воеводина Сербияның заң жүйесіне қайта енгізілді, соның салдарынан еркек гомосексуализмі қайтадан қылмыстық құқық бұзушылық болып есептелді.

FR Югославия / Сербия және Черногория (1992-2006)

1994 жылы Сербия Республикасында, Югославия Федеративтік Республикасының бір бөлігі, еркектер арасындағы гомосексуалды жыныстық қатынас ресми түрде қылмыстан босатылды, бірақ сол кездегі Қылмыстық кодекстің 110-бабының 1-тармақшасына (табиғатқа қарсы әрекеттер) түзету енгізілді, бұл қылмысты күш қолдану немесе мәжбүрлеу арқылы жасалған жағдайлармен ғана шектеді. Сонымен қатар, 14-18 жас аралығындағы еркектерге бір жынысты қатынасқа тыйым салатын және бір жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасын көздейтін 4-тармақ қосылды. Осылайша, еркектер арасындағы анальдық қатынасқа келісім беру жасы 18-ге, ал басқа жыныстық қатынастарға 14-ке белгіленді. 2006 жылдың 1 қаңтарында қазіргі Қылмыстық кодексте жыныстық бағдарына немесе жынысына қарамастан, келісім беру жасы 14-ке теңелді. Алайда, азаматтық одақтар немесе отбасылық серіктестік сияқты басқа да мойындау нысандары нақты айтылмаған және тыйым салынбаған. 2019 жылдың маусым айында Азаматтық кодекске түзетулер енгізу арқылы бір жынысты жұптар арасындағы отбасылық серіктестікті заңдастыру жоспарлары жарияланды. Бір жынысты жұптар ортақ мүлік және алимент сияқты бірнеше заңды құқықтарды пайдалана алады. Олар мұрагерлікке немесе бала асырап алуға құқықтары болмайды, сондай-ақ, толыққанды өкілдік құқығы арқылы бала тудыру мүмкіндігі де қарастырылмаған. Заңнама әлі де қаралып жатыр. 2019 жылдың шілдесінде Нови-Сад қаласынан келген Елена Дубович және Сунчица Копунович есімді лесбиян жұбы азаматтық серіктестікті қалалық тіркеу кеңсесінде тіркеуге тырысты, бірақ оларға бас тартты. Олар сотқа шағымданып, бірақ заңгерлер олардың істі жеңіп шығуының ықтималы төмен деп санайды. 2020 жылдың қарашасында Адам және азшылықтар құқықтары және әлеуметтік диалог министрі Гордана Чомич бір жынысты серіктестіктер туралы заң 2021 жылдың бірінші жартысында парламентте қаралатынын мәлімдеді. Заң жобасы 2021 жылдың ақпан айында қоғамдық талқылауға ұсынылды, бірақ Сербия парламенті оны қабылдамады.

Бала асырап алу және бала тәрбиесі

Бір жынысты жұптар заңды түрде бала асырап ала алмайды. 2019 жылдың басында Сербия Денсаулық сақтау министрлігі соңғы бес жылда гомосексуалды қатынаста болған адамдарға жасанды ұрықтандыру немесе экстракорпоралды ұрықтандыру үшін репродуктивті жасушаларды беруге тыйым салды. 2021 жылдың 23 сәуірінде Денсаулық сақтау министрлігі жасанды ұрықтандыру немесе экстракорпоралды ұрықтандыру үшін репродуктивті жасушалардың доноры гомосексуалды қатынастар тарихы бар адам бола алмайтыны туралы қағиданы жойды.

Азық-түлік қорғау

2002 жылға дейін Сербияда ЛГБТ құқықтарына бағытталған ешқандай заңдық қорғау болған жоқ. 2002 жылы Ұлттық жиналыс Сербияның радио хабарларын тарату агенттіктеріне жыныстық бағыттағы дискриминацияны, жеккөрушілікті және зорлық-зомбылықты насихаттайтын ақпаратты таратуға тыйым салатын «Радио хабарларын тарату туралы заңды» (Zakon o radiodifuziji) бекітті. 2005 жылы «Еңбек туралы заңның» (Zakon o radu) өзгертілуі арқылы жұмысқа орналасуда жыныстық бағытқа негізделген дискриминацияға тыйым салынды. Сол жылы Парламент «Жоғары білім туралы заңды» (Zakon o visokom obrazovanju) бекітті, ол осы білім беру ұйымдарында жыныстық бағытқа қарамастан тең құқықты қамтамасыз етеді (басқа санаттармен қатар). 2009 жылдың 26 наурызында Парламент 2009 жылғы дискриминацияға қарсы заң ретінде белгілі болған, дискриминацияға қарсы бірыңғай заңды (Zakon o zabrani diskriminacije) бекітті, ол барлық салаларда жыныстық бағыт және трансгендерлік статусы бойынша дискриминацияға, басқа санаттармен қатар, тыйым салады. Заңда дискриминация келесідей анықталады:

2011 жылдың 5 шілдесінде Парламент жастарға қатысты, жыныстық бағытқа негізделген дискриминацияны тыйым салатын заңды бекітті. Бұл заң жастардың әлеуметтік жағдайын жақсарту және олардың қажеттіліктері мен мүдделерін қанағаттандыру үшін жағдай жасау бойынша жергілікті билік органдарының іс-шараларын реттейді.

ЛГБТ-ке қарсы сөйлеуге қарсы заңдар

2003 жылдан бері ақпарат туралы заңның бір бөлігі (Zakon o javnom informisanju) бұқаралық ақпарат құралдарындағы сексуалдық бағдарға негізделген сөзді дискриминацияға қарсы арнайы заңнаманы енгізді. Осыған ұқсас тыйым 2002 жылы қабылданған телерадио хабарларын тарату туралы заңға да кірген, бірақ ол тиімді орындалмады, ал Радио хабарларын тарату агенттігі (тәуелсіз мемлекеттік орган) бұзушыларға қатысты ешқандай шара қолданбады. Ал 2009 жылғы Дискриминацияға қарсы заң Сербия қоғамында сексуалдық бағдарға негізделген жек көрушілік сөздерді толығымен тыйым салады. 2021 жылы Дискриминацияға қарсы заңға енгізілген жаңа түзетулермен, жыныстық ерекшеліктер де дискриминацияға тыйым салу негізі ретінде қосылды, осылайша Сербия аймақтағы екінші мемлекет болып табылады.

Жек көру қылмыстары туралы заңдар

2012 жылдың 24 желтоқсанында Сербия Парламенті жыныстық бағдарламасы мен гендерлік идентиті негізіндегі қылмыстарды да қамтитын "өкінішті қылмыс" түсінігін енгізу мақсатында Қылмыстық кодекске өзгерістер енгізуді бекітті. Осы заң бойынша алғашқы сот үкімі 2018 жылы шығарылды.

Гендерлік сәйкестік және өзін-өзі көрсету

2011 жылдың 28 шілдесінде Парламент Денсаулық сақтау туралы заңға (Zakon o zdravstvenom osiguranju) өзгеріс енгізді, оған сәйкес 2012 жылдан бастап жыныс алмастыру оталары мемлекеттік негізгі медициналық сақтандыру жоспарының ішінара қаржыландырылатын тізіміне қосылды. 2012 жылы The New York Times газеті Белградты жыныс алмастыру оталарының орталығы деп жариялады, себебі мұндай процедуралардың бағасы көрші және батыс елдерімен салыстырғанда едәуір төмен. 2019 жылға дейін Сербияда трансгендер адамдар жыныс алмастыру отасынан өткеннен кейін ғана заңды жынысын өзгертуге құқылы болды. 2019 жылдан бастап, жынысты өзгертуге бір жыл гормоналды терапиядан кейін психиатр мен эндокринологтың растауы жеткілікті, оталық араласу қажет емес. Үкіметтік медициналық сақтандыру отаның 65%-ын қаржыландырады, ал қалған бөлігін пациент төлейді. Gayten LGBT бағдарлама координаторы Йованка Тодоровичтің сөзіне сүйенсек, серб трансгендерлерінің шамамен 80%-ы ота жасатуға құлықсыз. Кейбіреулері гормоналды терапияны таңдайды, бірақ ол медициналық сақтандыру есебінен төленбейді. Сонымен қатар, Сербиядағы ЛГБТ қауымдастығының 90%-ы медициналық мекемелердің олардың қажеттіліктерін толыққанды қанағаттандырмайтынын айтады. Лабрис жылдар бойы Сербиядағы ең белгілі ЛГБТ құқықтарын қорғау ұйымдарының біріне айналды, олар жергілікті билік өкілдерімен кемсітушілік пен зорлық-зомбылықтың алдын алу, ЛГБТ құқықтары туралы халықты хабардар ету және бір жынысты жұптардың құқықтарын кеңейту мәселелері бойынша тұрақты түрде кездеседі. Басқа ұйымдарға 2000 жылы Белградта құрылған Gayten LGBT, Белградтағы Гей Стрейт Альянсы (Gej Strejt Alijansa), Шабац және аймақтағы Дуга қауымдастығы (Asocijacija Duga) және 2011 жылы құрылған Белград Прайды (Beograd Prajd) жатқызуға болады. ЛГБТ Воеводина, Нови-Сад лесбиян ұйымы және ЛГБТ Нови-Сад Сербияның солтүстік аймағы Воеводинада жұмыс істейтін бірнеше ұйымның қатарында. Белградта орналасқан GOOSI мүгедек ЛГБТ адамдарының құқықтарын қорғау және олардың мүдделерін таныту бойынша жұмыс жүргізеді.

Әлеуметтік жағдайлар

Сербияда гомосексуалдар мен лесбиянкалар әлі де кемсітушілік пен мазақтауға ұшырайды. Сербиялықтардың көпшілігі гомосексуализмге қатысты кері көзқарасын сақтап тұр. Гейлерге қарсы зорлық-зомбылықтың көптеген жағдайлары болды, ең ауыр жағдай 2001 жылы Белградта өткен алғашқы гей-парадта тіркелді. Бірнеше марапат шараларын тоқтатуға тура келді. 2004 жылы Белградта және 2007 жылы Нови-Садта жоспарланған "Мақтан күні" мерекелері жеткілікті қауіпсіздік шараларын қамтамасыз ете алмағандықтан, ресурстардың жетіспеуіне байланысты тоқтатылды. 2009 жылғы Белградтағы мақтан парады да осы себептерге байланысты тоқтатылды, себебі полиция қатысушылардың қауіпсіздігіне кепілдік бере алмады. Екінші Белград мақтан парады 2010 жылдың 10 қазанында шамамен мың адамның қатысуымен өтті. Бірақ, ол қарсылықпен кездесіп, 6000 гейге қарсы наразы және ұлтшыл топтардың мүшелері қатысқан Белградтағы гейге қарсы көтеріліске әкеп соқты. Гомосексуализмді "сексуалдық ауытқулар мен бұзылулар" деп жіктеген ресми медициналық оқулықтар таратылып, кеңінен қолданылды. Сербияның Медициналық қоғамы 2008 жылы сербиялық ЛГБТ ұйымы Labris-ке жолдаған ресми хатында бір жынысты бағыттың ауру емес екенін мәлімдеді. Гомосексуализм 1997 жылдан бастап аурулардың ресми тізімінен алынып тасталды, осы жылы Сербия ICD 10 жүйесін қолдана бастады. Сербиядағы ЛГБТ адамдарын қорғау "Образ", "1389" және "Stormfront" сияқты түрлі ұлтшыл және неонацистік ұйымдардың болуымен қиындатылады, олар кейбір оңшыл саяси партиялармен қолдауға ие. Бұл топтар ЛГБТ адамдарына қатысты өздерінің қауіп-қорқытуларын бірнеше рет БАҚ арқылы жариялады, ал полиция мұндай қауіп-қорқытуларға қарсы әрекет етуде. Сербиядағы ЛГБТ құқықтары мен мәдениетінің дамуын GayEcho және Gay Serbia сияқты ЛГБТ сайттары, сондай-ақ аймақтағы ең көне Адриатикалық ЛГБТ белсенділік пошталық тізімі қолдайды.

2016 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2016 жылдың тамызында Ана Брнабич Сербияның алғашқы ашық лесбиянка министрі болып, мемлекеттік басқару және жергілікті мемлекеттік басқару министрі қызметіне тағайындалды. 2017 жылдың маусым айында Сербия президенті Александр Вучич Брнабичті премьер-министр етіп тағайындады. Ол 2017 жылдың 29 маусымында ант берді. Оның тағайындалуына солшыл және оңшыл топтар сынға және қарсылық білдірді. Солшыл топтар Брнабичті президенттің "қуыршағы" деп айыптап, оның жыныстық бағдары адам құқықтарын бұзуды жасыруға қызмет етеді деді. Оңшыл топтар оның жыныстық бағдарына байланысты оның кандидатурасына қарсы шықты. 2017 жылы танымал серб ЛГБТ белсендісі Бобан Стоянович өзіне және оның серіктесіне қатысты 1000-ге жуық беттік зорлық-зомбылықты құжаттағаннан кейін Канадада пана алды. 2018 жылдың сәуірінде Стояновичтің серіктесі зорлық-зомбылық оларға үлкен қысым жасағанын, осының салдарынан жұбайлар Сербияны тастауға мәжбүр болғанын айтты. 2017 жылдың қыркүйегінде премьер-министр Брнабич Белградтағы мақтан парадына қатысты. Іс-шарада Брнабич былай деді:

2019 жылдың ақпан айында Брнабичтің серіктесі Милица Дюрдич Игорь есімді ұл тақты. Agence France Presse хабарлағандай, "Ана Брнабич – лауазымында жүрген кезінде серігі бала туған алғашқы премьер-министрлердің бірі және әлемдегі бір жынысты жұптың алғашқысы". 2019 жылдың 17 мамырында Халықаралық гомофобияға, трансфобияға және бифобияға қарсы күрес күніне орай, бірнеше жүз адам Нови-Садтың орталығында Сербияның солтүстігіндегі қаланың алғашқы гей-парады деп аталған шараға жиналды. Іс-шараны қалалық әкімдіктердің қолдауымен жергілікті үкіметтік емес ұйым "Exit" ұйымдастырды.

Қоғамдық пікір

Теңдікті қорғау жөніндегі комиссардың мәлімдемесіне сәйкес, 2012 жылы жүргізілген зерттеулер сербтердің 48%-ы гомосексуализмді ауру деп санайтынын көрсетті. 2017 жылы ILGA жүргізген сауалнама бойынша, сербтердің 59%-ы гейлердің, лесбиянкалардың және бисексуалдардың гетеросексуалдармен бірдей құқықтарға ие болуы керек деп келісті, ал 24%-ы келіспеді. Сонымен қатар, 64%-ы оларды жұмыс орнында кемсітуден қорғау қажет деп санайды. 21%-ы бір жынысты қатынастағы адамдар қылмыстық жазаға тартылуы керек десе, 55%-ы оған қарсы болды. Трансгендерлік адамдарға қатысты, 63%-ы олардың бірдей құқықтарға ие болуы керек, 65%-ы жұмыс дискриминациясынан қорғалуы керек және 51%-ы заңды жынысын өзгертуге рұқсат беру керек деп ойлады. Сонымен қатар, көптеген сербтер ЛГБТ көршісін қабылдайды. 2018 жылғы «Тең құқықтар» қауымдастығының мәліметтеріне сәйкес, ел халқының 26 пайызы егер адамның ЛГБТ екенін білсе, онымен байланысты тоқтатар еді, халықтың 38 пайызы гомосексуализмді ауру деп санайды, ата-аналардың 48 пайызы ЛГБТ баласына медициналық көмек іздестірер еді, 70 пайызы ЛГБТ адамның қайтыс болған серігінің мүлігін мұраға алу құқығына қарсы, ал 90 пайызы ЛГБТ адамның бала асырап алуына қарсы. 2017 жылғы Centre E8 жүргізген зерттеу деректеріне сәйкес, әйелдердің 44,0%-ы бір жынысты неке заңды болуы керек деп санайды (14,8%-ы толық келіседі және 29,2%-ы келіседі), ал 38,2%-ы қарсы (15,0%-ы толық қарсы және 23,2%-ы қарсы). Сонымен қатар, 32,6% ер адамдар бір жынысты неке заңды болуы керек деп санайды (12,8%-ы толық келіседі және 19,6%-ы келіседі), ал 50,8%-ы қарсылық білдіреді (26,2%-ы толық қарсылық білдіреді және 24,6%-ы қарсылық білдіреді). «Азаматтық құқықтарды қорғаушылар» ұйымының 2021 жылғы мәліметтері бойынша, бір жынысты некеге қолдау көрсету деңгейі төмен болғанымен (26%), бір жынысты одақтар туралы заңмен реттелетін жеке құқықтарға қатысты қарастырылғанда, әр құқыққа кең қолдау бар (59%-73%). Азаматтардың 80%-ы ЛГБТ+ адамдар кем дегенде бірнеше құқықтарға ие болуы керек деп санайды, бұл Батыс Балқан елдері арасында екінші орында (2020 жылы бір жынысты тіркелген серіктестіктерге қатысты заңнаманы қабылдаған Черногориядан кейін). Көбінесе барлық құқықтарға қатысты, қолдау Белград пен Воеводинадан келген жас (18-29 жас) және жоғары білімді жауап берушілер арасында айтарлықтай жоғары. ЛГБТ+ қауымдастығына қатысты мәселелерге қатысты көзқарастар соңғы 5 жылда Сербияда айтарлықтай жақсарды. Жақсарулар байқалғанымен, зерттеулер гомофобияның қоғамдағы бірнеше маңызды мәселелерде әлі де кең таралғанын көрсетіп тұр, мысалы, 57%-ы гомосексуализмді ауру деп санайды. Жауап берушілердің екі үшін бір бөлігінен астамы Бейжіңде бейбіт шерулерге рұқсат беру керек деп санайды.