Маған қаласының тарихы мен географиясы

Кіріспе

Маан (مَعان) – Иорданияның оңтүстігінде, астана Амманның оңтүстік-батысында орналасқан қала. Ол Маан облысының орталығы болып табылады. 2015 жылы халық саны шамамен 41 055 адамды құрады. Маан деген атпен белгілі цивилизациялар кем дегенде Набатей кезеңінен бастап қалыптасқан – қазіргі қала ежелгі қаланың солтүстік-батысында жатыр. Қала, ежелгі Король жолы және қазіргі Шөл жолындағы маңызды көліктік түйін болып табылады.

Тарих

Маан қаласын 2-4 ғасырларда Йеменде қоныстанған ежелгі араб халқы – минайлықтар (араб тілінде «Маин» деп аталады) құрды. Бұл қала маңызды сауда жолында орналасқан және минайлық саудагерлер мен керуендердің тоқтау орны болды. Жергілікті дәстүр бойынша, қала Лұт пайғамбардың ұлы Маанның есімімен аталыпты. Византия билігі тұсында Сирияда Маан, Трансиорданиядағы византиялықтардың вассалдары болған Бану Джудхам араб христиан тайпасының аумағына кірді. Соның салдарынан Византия императоры оны тұтқындап, кейіннен айқышқа тартып өлім жазасын берді. Қала ішінде паломниктердің қажетсіз мүліктерін сақтауға арналған базар ұйымдастырылды. 13 ғасырдың соңында Сирияны жаңа билеушілер – Бахри мамлюктары Маанды және оның төңірегін әл-Карак провинциясының төрт округінің бірі деп белгіледі. Әл-Димашқидің мәліметінше, сол кезде қала «кішкентай қалаға» айналып, ішінде «керуен сарайы» (хан) мен «жабдықтау бағасы» бар базар болды. Мұсылман саяхатшысы Ибн Батута Маанды Хижаздың Саван аймағындағы Акабаға жеткенше «Сириядағы соңғы орны» деп атады. Осман империясы 1517 жылы Трансиорданияны жаулап алды, ал 1559 жылы Сүлеймен Шайлының билігі тұсында қажылық жолын қорғау үшін Маанда бекініс салынды. Дамаск әкімі 1656 жылы Маан және Оңтүстік Дамаск әйялетінің басқа қалаларындағы көтерілісті бастырды, бірақ кейін Бану Тамим тайпасының көтерілісі салдарынан осман әскері жеңіліске ұшырады. Осыдан кейін Осман империясы аймақты толық бақылауда ұстауға күш салды. Маан қаласы әлде бері Умайя әулеті тұсында екі бөлек ауданға бөлінді: қаланың негізгі сауда серігі Оңтүстік Палестинадағы Газа қаласы болды, одан паломниктерге қайта сату үшін Маанға тауар әкелінетін. Сондай-ақ, Хеброннан да азық-түлік тасымалданды. Мааннан тысқары керуендер негізінен мал сатумен айналысты, әсіресе көлік үшін түйелер мен құрбандық шалуға арналған қойлар. Ал келіп жатқан керуендер мұсылман әлемінің түкпір-түкпірінен келген тауарларға сатып алушылардың нарығы болды. Маан мәдениеті қажылық жолындағы орнына байланысты қалыптасты, көптеген шөл қалаларынан айырмашылығы, тұрғындарының көпшілігі сауатты болды және олардың көпшілігі аймақтағы бедуин тайпалары үшін имамдар немесе діни кеңесшілер болып қызмет етті. Швейцариялық саяхатшы Иоганн Людвиг Буркхардт Маан халқы «өз қалаларын қасиетті Медина қаласына есік қақпасы ретінде қарастырғанын» жазды. Египеттің британдықтар басып алуынан кейін Осман саясаткерлері Сирияға британдықтардың шабуылына қарсы қорғаныс ретінде Маан, әл-Балқа және Иерусалим аудандарын біріктіретін жаңа вилаят құру туралы бастама көтерді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, бірақ 1886 жылы Маан әл-Карак пен Тафиланың қазаларын және Амман, Бани Хамида және Уади Мусаның нахияларын (қазалардан кіші аудандар) қамтитын ауданның орталығы болуы мүмкін болды. Сұлтан Абдулхамид II 1892 жылы бұл жоспарды бекітті. Алайда, жаңа санжақтың құрылуы кейінге шегерілді және әл-Карактың жетекші шейхы Осман билігіне толық қолдау көрсеткеннен кейін тоқтатылды. 1897 және 1899 жылдар аралығында Осман империясы Маанда екі бастауыш және орта мектеп ашты. 1902 жылы Маан теміржол станциясы қаланы Дамаск және Мединамен байланыстырды.

Ma'an was founded by the Minaeans (known as "Ma'in" in Arabic), an ancient Arab people based in Yemen, between the 2nd and 4th century BCE. The site was located on a major trade route and was settled by Minaean traders and merchants. Local tradition has it that the city was named after "Ma'an", the son of Lot. During the Byzantine era in Syria, Ma'an was part of the territory of the Arab Christian tribe of Banu Judham who served as vassals for the Byzantines in Transjordan. Consequently, the Byzantine emperor ordered his imprisonment and subsequent execution by crucifixion. A market was organized in the city where pilgrims could store their unessential possessions. By the end of the 13th century Syria's new rulers, the Bahri Mamluks, designated Ma'an and its surroundings as one of four districts of the al Karak province. According to al Dimashqi, during that time period, it grew to become a "small city", with a khan ("caravanserai") that included a "market for provisions" and a hostel. Muslim traveler Ibn Batutah noted Ma'an was "the last place in Syria" before reaching Aqaba as Sawan in the Hejaz. The Ottomans annexed Transjordan in 1517 and in 1559, during the tenure of Suleiman the Magnificent, the Ottomans built a fort in Ma'an to safeguard the pilgrimage route (see Qal'at al Ma'an at "External links"). The governor of Damascus put down a revolt by Ma'an and other cities in south Damascus Eyalet in 1656, although Ottoman troops were later routed as a result of a revolt by the Banu Tamim tribe. Since then, the Ottomans had struggled to maintain full control of the area. Ma'an was divided into two distinct quarters since the Umayyad period: Its principal trade partner was the coastal city of Gaza in southern Palestine, from where supplies were brought to Ma'an for resale to pilgrims. Provisions were also imported from Hebron. In addition to provisions, Ma'an's outward caravan was dominated by the sale of livestock, particularly camels for transport and sheep for ritual sacrifice. The incoming caravan was a buyer's market for goods coming from across the Muslim world. Ma'an's culture was highly influenced by its role on the Hajj route and unlike many other desert towns, most of its residents were literate and many served as imams or religious advisers for the Bedouin tribes in the area. Swiss traveler Johann Ludwig Burckhardt noted that the people of Ma'an "considered their town an advanced post to the sacred city of Medina." Following the British occupation of Egypt, Ottoman politicians began serious initiatives to form a new vilayet out of Damascus Vilayet that would combine the districts of Ma'an, al Balqa and Jerusalem to serve as a buffer against a potential British invasion of Syria. This effort failed, although a new proposal in 1886 would see Ma'an serve as the capital of a district including the kazas of al Karak and Tafilah and the nahiyas (subdistricts smaller than kazas) of Amman, Bani Hamida and Wadi Musa. Sultan Abdulhamid II approved the plan in 1892. However, the establishment of the new sanjak was delayed and eventually scrapped after the leading sheikh of al Karak offered the Ottoman authorities his full services. Between 1897 and 1899, two primary schools for boys and a secondary school were founded by the Ottomans in Ma'an. In 1902 the Ma'an train station connected the city to Damascus and Medina.

Қазіргі заман

Араб көтерілісі кезінде Ақаба шайқасынан кейін түрік әскері Маанды 6000 жаяу әскермен, атты және атты жаяу әскер полкімен, сондай-ақ әуежаймен нығайтты. Бұл маңызды Осман әскері базасы және байланыс орталығы 1918 жылғы 13-17 сәуірде болған Маан шайқасында Араб Солтүстік армиясының 5 күндік қоршауында болды. Қаланы басып алуға қол жеткізбесе де, оңтүстікке қарай Хиджаз темір жолы қиратылды. 1920 жылы Хашимит әмірі Абдулла I Францияның төңкеруінен кейін Дамаскідегі Шарифтер тағын қалпына келтіру мақсатымен бірнеше жүз жауынгермен, көбінесе 'Утайба тайпасынан Маанға келді. Ол Сирияның француз отарлауына қарсы Маан тұрғындарына: «Отарлаушы сіздерді үш құнды нәрседен – иманнан, бостандықтан және ерлік-батырлықтан айыру үшін келді» деді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдықтардың бұл аймақты басып алуынан кейін 1922 жылы Палестинаның британдық мандаты құрылды, ол Палестинадағы британдық әкімшіліктен жартылай тәуелсіз Трансжорданияны қамтыды. Маан 1925 жылы Трансжордания мемлекетіне қосылды. Британ армиясы қалада бронеавтомобиль полкіне ие болды. Абдулла I Маан станциясындағы темір жол ғимаратын Иордания Корольдігінің алғашқы үкіметінің орны ретінде пайдаланды. Қазір ол Маан сарайы деп аталады және 5 иордандық динардың артында бейнеленген. 1989 жылғы Иорданиялық наразылық Маанда басталды, себебі үкімет азық-түлікке берілетін жәрдемақыны қысқарды. Наразылықтың салдарынан сегіз адам қаза тауып, ондаған адам жарақат алды, содан кейін Хусейн патша премьер-министрі Зейд әл-Рифаиді қызметтен босатып жіберді. 1998 жылы Маанда АҚШ-тың Иракқа шабуыл жасауы мүмкіндігіне қарсы үлкен демонстрация шағын көтеріліске ұласты. Шеруге қатысушылар Сауд Арабиясының туын көтерді. Иорданияның арнайы күштері мен полиция наразылықты басуға тырысты, нәтижесінде бір наразылық білдіруші қаза тауып, 25 адам, оның ішінде полиция қызметкерлері жарақат алды. Хусейн патша Иордания әскерін жөнелтті, Маанда коменданттық сағат орнатылды және телефон байланысы үзілді. Хусейн кейін қалаға келіп, әскери бөлімдермен және жергілікті тайпа басшыларымен кездесіп, қаладағы жағдайды бажайлап тыңдады. Ол «көтеріліс» елге ұят келтіргенін, шетелдік «жеңілгендер» наразылықты қоздырғанын және Маанның Иордания тарихындағы маңыздылығын атап өтіп, қаланы «Маан – тегі» және «Маан – тарихы» деп атады. 2002 жылы АҚШ дипломаты қаза тапқаннан кейін Иордания әскері мен исламик топтар арасында қақтығыс болды. «The Economist» басылымы қаланы «ИМ қолдау көрсету орталығы» деп сипаттады. 2014 жылы «Әл-Жәзира» телеарнасының Маандағы ИМ-ге деген симпатиясы туралы мақаласында «қалада ИМ-ге қолдау білдіретін граффитилердің болуы» айтылды. 2022 жылдың желтоқсанында Маанда отын бағасының өсуіне қарсы демонстрациялар өтті, содан кейін болған зорлық-зомбылықта бір полиция қызметкері қаза тапты.

Following the Battle of Aqaba during the Arab Revolt, the Turkish army fortified Maan with 6000 infantry, a regiment of cavalry and mounted infantry, and an aerodrome, all under the command of Behjet Pasha. This important Ottoman military base and communications hub was under 5 day siege by the Arab Northern Army during the Battle of Maan, 13–17 April 1918. Though failing to capture the city, the Hejaz railway southwards was wrecked. In 1920, The Hashemite emir Abdullah I arrived in Ma'an in with several hundred fighters mostly from the 'Utaybah tribe in an attempt to restore the Sharifian throne in Damascus following its overthrow by France. He addressed the French colonization of Syria by stating to Ma'an's residents "The colonialist has come to you to rob you of the three graces: faith, freedom and masculinity." Following the British capture of the area during World War I, the British Mandate of Palestine was established in 1922 and included Transjordan which was semi autonomous from British administration in Palestine. Ma'an was annexed to the Transjordanian state in 1925. The British Army had an armored car regiment based in the city. A railway building at Ma'an station was used by Abdullah I as the site of the first government of the Kingdom of Jordan. It is now called the Ma'an Palace and is depicted on the reverse of the 5 Jordanian dinar note. The 1989 Jordanian protests started in Ma'an, in protest against government cuts to food subsidies. The protests left eight dead and dozens injured, and spurred King Hussein to dismiss his prime minister, Zaid Al Rifai. In 1998 a large demonstration in Ma'an protesting the threat of an American attack against Iraq turned into a miniature uprising. The flags of Saudi Arabia were flown by some protesters. Jordanian Special Forces and police attempted to quell the protests, resulting in the death of a demonstrator and the injury of 25 people, including police officers. King Hussein had the Jordanian Army deployed and Ma'an was placed under curfew and had its phone lines cut. Hussein arrived in the city afterward to meet with army units and local tribal leaders in order to placate the city. He stated the "riots" were an insult to the country, that foreign "infiltrators" provoked the protests and stressed Ma'an's importance in Jordanian history, referring to the city as "Ma'an the origin" and "Ma'an the history." Ma'an was the site of clashes between the Jordanian army and Islamist groups in 2002 after the death of a US diplomat. The city has been described as a "hotbed of IS support" by The Economist. A 2014 Al Jazeera article about IS sympathies in Ma'an stated that the governorate is "a reputed hotbed of unrest, known for high crime rates, low employment and anti government sentiment," and noted the presence of pro IS graffiti in the city. In December 2022, demonstrations against high fuel prices that broke out in Ma'an; one policeman was killed in the ensuing violence.

Климат

Маанның суық шөлді климаты бар (Кёппен климаттық жіктелуі BWk), биіктігі 1000 метрден жоғары болғандықтан жазда ыстық, қыста жұмсақтан суыққа дейін температура болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері өте аз, шамамен 44 мм құрайды.

Демография

1845 жылы Маан әл-Хиджазияда 200 үй шаруашылығы, ал Маан әл-Шамияда 20 отбасы болды. 1994 жылғы халық санауы бойынша қалада 22 989 адам тұрды. Халықтың жыныстық құрамы 54,3% ер адам және 45,7% әйел адамды құрады. 4871 тұрғын үй және 3862 отбасы тіркелді. Маан қалалық әкімдігінің мәліметінше, 2007 жылы Маан халқының саны шамамен 50 000 адамды құрады. Қала тұрғындарының көп бөлігі ханафи мәзхабының суннит мұсылмандары.

Білім

Әл-Хусейн Бін Талал университеті – Маан қаласындағы жалғыз университет. Ол инженерлік, гуманитарлық ғылымдар, табиғаттану, бизнес-администрация, археология, педагогика және медбикелік мамандықтары бойынша 38 бакалавриат бағдарламасын ұсынады. Сонымен қатар, ол білім беру және жоғары басқару салаларында аспирантурадан кейінгі дипломдар береді.

Экономика

Маан қаласында Маан даму аймағы (МДА) орналасқан. Бұл – табыс салығы төмендетілген, басқа салықтар мүлдем жоқ (экспорттан түскен табысқа салынатын салықты қоса алғанда) және реттеу процедуралары жеңілдетілген арнайы экономикалық аймақ. МДА-ның өндірістік паркін салу жұмысы 2008 жылы басталды және 2030 жылы аяқталуы жоспарлануда. Шамс Маан күн электр станциясы МДА аумағында орналасқан.