Доминик Буур: Француз жазушысы, тілші және сыншысы

Кіріспе

Француз әдеби сыншысы Доминик Бухор (15 мамыр 1628 – 27 мамыр 1702) – француз иезуит дін қызметкері, эссе жазушы, грамматик және неоклассикалық сыншы. Ол Парижде туып, сол жерде қайтыс болды.

Өмір

Буурс он алты жасында Иса қоғамына қосылып, Париждегі Клермон колледжінде әдебиет, ал Тур мен Руан қалаларында риторика пәнінен лекция оқыды. Кейіннен ол Генрих II д’Орлеанның екі ұлының, Лонгвиль герцогінің жеке тәрбиешісі болды. Ол Англиядан келген римдік католик босқындарына көмек көрсету үшін Дюнкеркке жіберілді және миссионерлік қызметі барысында бірнеше кітап жариялады. 1665 немесе 1666 жылы ол Парижге қайтып келді. Буурс 1702 жылы Парижде дүние салды. Оның тақырыптары – білімді, бірақ педанттықтан алыс, теңіз (ойша толғаныс үшін нысан ретінде), француз тілі, құпиялар, нағыз зиялылық («Le Bel Esprit»), түсіндіріле алмайтын нәрсе («Le Je ne sais quoi») және ұрандар («Devises») – бәрі де мінсіз тілмен және классикалық әдебиетке немесе Торквато Тассоға еңбексіз сілтемелермен жазылған. Буурстің ойшылдығы мол, эвристикалық «Entretiens» атты еңбегі Польшаға дейін танымал болды, онда Станислав Гераклиус Любомирский оны Артекс пен Эвандердің әңгімелері арқылы насихаттады. Оның кейіпкерлері арқылы жеткізілген, он жетінші ғасырда кең таралған, түсіндіруге қиын «je ne sais quoi» туралы ойлары, оны рационалдық зерттеуге көнбес жұмбақ деп бағалаумен аяқталады. Ол оның нәзік болмысымен, әдемілігімен және көрінбейтін тартымдылығымен табиғатта да, өнерде де не ұнайды не ұнамайды деген сезімді анықтайды және романтизм пайда болғанға дейін француз сындық лексикасының маңызды бөлігі болып қала берді. «Doutes sur la langue française proposés aux Messieurs de l'Académie française» (Париж, 1674; түзетілген екінші басылымы, 1675) кітабы сындық басылымда жарық көрген кезде «өз заманының әдеби тіліне қатысты көптеген түсініктемелерінің ішіндегі ең маңыздысы және ең жақсы ұйымдастырылғаны» деп аталды. Оның күмәнданулары бес тақырып бойынша жинақталған: сөздік, сөз тіркестері мен сөздердің үйлесімі, грамматикалық құрылымдар, айқындық және стильдік дәйектілік. Әрбір жағдайда әдеби цитаталар мұқият зерделенеді. Оның әрбір мысалға жақсарту туралы ұсыныстарындағы стандарттары екіұштылықтан шығу жолын көрсетті, үйлеспейтін жағдайлардан және дұрыс емес құрылымдардан сақтады. Бұл еңбек кеңінен қабылданып, Буурстің стандарттары бүгінгі күнге дейін сауатты оқырмандар арасында қабылданған норма болып табылады. Оның басқа да маңызды еңбектері: «La Manière de bien penser sur les ouvrages d'esprit» (1687), ол 1705 жылы Лондонда «Сынтау өнері» деген атпен жарық көрді, «Жан-дүниенің көркемдіктері» (1679), «Жан-дүниенің Франсуа Ксавье» (1682) және Жаңа Өсиеттің француз тіліне аудармасы (1697). Янсеншілдерге қарсы жазған хаттары кеңінен таралды. Оның діни және тұрмыстық кітаптарды кезекпен жариялауы «qu'il servait le monde et le ciel par semestre» деген мақал пайда болуына себеп болды.

Bouhours entered the Society of Jesus at the age of sixteen, and was appointed to read lectures on literature in the Collège de Clermont at Paris, and on rhetoric at Tours and Rouen. He afterwards became private tutor to the two sons of Henri II d'Orléans, duc de Longueville. He was sent to Dunkirk to the Romanist refugees from the Commonwealth of England, and in the midst of his missionary occupations published several books. In 1665 or 1666 he returned to Paris. Bouhours died at Paris in 1702. The subjects, erudite but devoid of pedantry, are the Sea, considered as an object of contemplation, the French language, Secrets, True Wit ("Le Bel Esprit"), The Ineffable ("Le Je ne sais quoi") and Mottoes ("Devises"), all expressed in flawless idiom and effortless allusions to the Classics or Torquato Tasso. The popularity of Bouhours' discursive, heuristic Entretiens extended to Poland, where Stanisław Herakliusz Lubomirski imitated them in Dialogues of Artakses and Ewander. His thoughts on the elusive je ne sais quoi that was in vogue in the seventeenth century, expressed through his characters, ends in assessing it a mystery that escapes a rational inquiry. It determined by its delicate presence, its grace and invisible charm, the sense of what pleases or displeases in Nature as well as Art, and remained an essential part of the French critical vocabulary until the advent of Romanticism. His Doutes sur la langue française proposés aux Messieurs de l'Académie française (Paris, 1674; corrected second edition, 1675) was called "the most important and best organized of his numerous commentaries on the literary language of his time" when it was edited in a critical edition. His doubts are collected under five headings: vocabulary, phrases and collocations, grammatical constructions, clarity, and stylistic consistency, in each case setting literary quotations under scrutiny. His standards, expressed in the suggestions he offered for improving each example, showed the way out of ambiguities, skirting incongruous juxtapositions and untidy constructions. The work was widely accepted and Bouhours standards are still the accepted norm among literate readers today. The chief of his other works are La Manière de bien penser sur les ouvrages d'esprit (1687), which appeared in London in 1705 under the title, The Art of Criticism, Vie de Saint Ignace de Loyola (1679), Vie de Saint François Xavier (1682), and a translation of the New Testament into French (1697). His letters against the Jansenists had a wide circulation. His practice of publishing secular books and works of devotion alternately led to the mot, qu'il servait le monde et le ciel par semestre.