Кіріспе
Сабахтың жергілікті этникалық тобы – кадазандар. Олар Малайзияның Сабах штатының түпкілікті халқы болып табылады. Көбінесе Сабахтың батыс жағалауындағы Пенаманг ауданында, оған жақын жерлерде және штаттың ішкі аймақтарында кездеседі. Мәдени және тілдік интеграция, сондай-ақ саяси мақсаттармен байланысты, "кадазан" және "дусун" топтарын біріктіру үшін "кадазан-дусун" деген жаңа термин пайда болды. Олар Сабахтағы ең ірі этникалық топты құрайды. 2004 жылдан бері Кадазан-дусун Борнеоның түпкілікті халқы ретінде, құжатталған мәдени мұрасымен Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) тарапынан мойындалған.
The Kadazans are an ethnic group indigenous to the state of Sabah in Malaysia. They are found mainly in Penampang on the west coast of Sabah, the surrounding locales, and various locations in the interior. As a result of integration in culture and language, as well as for political initiatives, the new term "Kadazan Dusun" was created to combine the two "Kadazan" and "Dusun" groups. Together, they are the largest ethnic group in Sabah. Kadazan Dusun has been recognised as an indigenous nation of Borneo with documented heritage by the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) since 2004.
"Кадзаан" терминінің шығу тегі
Гундохинг Ричард Фрэнсис Тунголу «Кадазан» және «Дусун» терминдерінің шығу тегі мен мағынасы» атты кең ауқымды зерттеу жүргізді. Мақалада «Кадазан» терминінің шығу тегі егжей-тегжейлі түсіндіріледі. Бұл терминнің 1950 жылдарға дейін қолданылғандығын көрсететін дәлелдер бар деп саналады. «Кадазан» терминінің нағыз мағынасын жақсырақ түсіну үшін Борнеодағы боболиандар немесе бобохизандармен сұхбаттастырылды. Лотуд боболианы Одун Бадиннің айтуынша, «Кадазан» термині «жердің халқы» дегенді білдіреді. Пенамангтан келген бобохизан Гундохинг Дусия Муджин «Кадазан» сөзінің ұқсас мағынасын берді және бұл термин әрқашан «жердің халқына» қатысты қолданылғанын қайталады. Жүз жылдан астам бұрын Кадазандар Бруней сұлтандығымен басқарылды; Кадазан немесе Кадаян (Лотод, Кимараганг, Ливан және т.б.) Сұлтандық тарапынан ресми түрде «Оранг Дусун» деп аталды, бұл малай тілінде «бақшаның халқы» дегенді білдіреді. Әкімшілік тұрғысынан алғанда, Кадазандарды Сұлтандық «Оранг Дусун» деп атады (немесе нақтырақ айтқанда, салық жинаушы), бірақ шындығында «Оранг Дусун» – Кадазандар болды. Бұл фактіні 1881 жылы Сабахта Солтүстік Борнео компаниясы жасаған алғашқы халық санауында жазылған. Оуэн Раттер 1927 жылы Папарда тұратын жергілікті халық өзін Кадазан деп атауға бейім екенін жазды. Әкімшілік тұрғысынан алғанда, барлық Кадазандар Дусун деп жіктеліп саналды. Тек 1960 жылы ККА (Кадазан мәдени қауымдастығы) құрылғаннан кейін ғана бұл терминология түзетілді және «Кадазан» деген атаумен ауыстырылды. 1963 жылы Сабах, Саравак, Сингапур және Малайя Малайзия Федерациясын құрғанда, сол кезден бастап туған барлық Дусундар әкімшілік тұрғысынан Кадазандар деп аталды. 1963-1984 жылдар аралығында «Кадазан» атауын «Оранг Дусун» атауы ретінде қолдануда бастапқыда ешқандай қайшылық болған жоқ. 1985 жылы KDCA (ресми түрде KCA деп аталады) арқылы, әртүрлі тараптардың қысымымен Дусун термині қайтадан енгізілді, бұл Кадазан мен «Оранг Дусун» арасындағы бөліністі қалауға бағытталған. Бұл үлкен жетістікке ие болды және биліктегі саяси партия Parti Bersatu Sabah (PBS) құлдырауының алғышарты болды. PBS, KCA арқылы «Оранг Дусун» және «Кадазан» екеуін де білдіретін «Кадазандусун» деген жаңа терминді енгізді. Бүгінде Сингапур мен Малайзия бұл этникалық топты Кадазандусун деп мойындайды.
people ol th'e Land. Over a hundred years ago, the Kadazans were ruled by the Brunei Sultanate; the Kadazan or Kadayan (in Lotud, Kimaragang, Liwan etc.) were referred to officially by the Sultanate as the 'Orang Dusun' which literally means 'people of the orchard' in the Malay language. Administratively, the Kadazans were called 'Orang Dusun' by the Sultanate (or more specifically the tax collector) but in reality the 'Orang Dusun' were Kadazans. An account of this fact was written by the first census made by the North Borneo Company in Sabah, 1881. Owen Rutter wrote in 1927 that the native people residing in Papar preferred to call themselves as Kadazans. Administratively, all Kadazans were categorised as Dusuns. Only through the establishment of the KCA (Kadazan Cultural Association) in 1960 was this terminology corrected and replaced by 'Kadazan'. When Sabah, Sarawak, Singapore and Malaya formed the Federation of Malaysia in 1963, administratively all Dusuns born since were referred to as Kadazans. Initially, there were no conflicts with regard to 'Kadazan' as the identity of the 'Orang Dusun' between 1963 and 1984. In 1985, through the KDCA (formally called KCA) the term Dusun was reintroduced after much pressure from various parties desiring a division between the Kadazan and the 'Orang Dusun' once again. This was largely successful and a precursor to the fall of the ruling political state party Parti Bersatu Sabah (PBS). PBS, through the KCA, then coined the new term 'Kadazandusun' to represent both the 'Orang Dusun' and 'Kadazan'. Today, both Singapore and Malaysia acknowledge the ethnic group as Kadazandusun.
Генетикалық зерттеулер
Малайзия Сабах университетінің адам генетикасы зерттеу тобы жүргізген геномдық деңгейдегі SNP генотиптік деректерді зерттеулерге сәйкес (2018), Солтүстік Борнео Дусундары (Сонсогон, Рунгус, Лингкабау және Мурут) Борнео аралының басқа аймақтарынан шыққан халықтарға қарағанда Тайваньның жергілікті тұрғындарымен (Ами, Атаял) және австронезиялық емес филиппиндіктермен (Висаян, Тагалог, Илокано, Минанубу) жақын туыс.
Мәдениет
Кадазан мәдениеті күріш өсірумен тығыз байланысты, оның нәтижесінде әртүрлі дәмді тағамдар мен әртүрлі үй шаруашылықтарында ашытылатын алкогольді сусындар дайындалады. То’омис және линутау – Кадазан халқы шоғырланған аймақтарда беріліп, тұтынылатын күріш шараптарының негізгі түрлері. Кадазан халқының ең маңызды мерекесі – Қааматан, яғни егін жинау мерекесі, онда бір жылдық еңбектен кейін күріштің рухы құрметтеледі. Бұл мереке мамыр айында өтеді, ал айдың соңғы екі күні Сабах штаты бойынша мерекелік күндер болып саналады. Мереке кезіндегі ең маңызды оқиға – Ундюк Нгадудың тағайындалуы, яғни егін жинау фестивалінің сұлулық патшайымы. Бұл құрметті атаван үшін Кадазан, Дусун, Мурут немесе Рунгус тегінен шыққан, белгілі бір аудандардың жас әйелдері бәсекелеседі. Сұлулық сайысы Хуминодунның рухын еске алу мақсатымен өткізіледі, ол өзінің қауымы үшін мол өнімді қамтамасыз ету үшін өмірін құрбан еткен, теңдесі жоқ сұлулыққа ие болған мифологиялық кейіпкер. Некелесу кезінде күйеу жігіт келіннің отбасына қалыңмал төлейді және күйеу жігіт пен келін отбасы арасында кеңейтілген келіссөздер жүргізіледі. Әдептілік пен сыпайылықтың дәстүрлі белгісі ретінде қалыңмал жазық бетке жарақша таяқшаларымен бейнеленеді, ал әр тараптың өкілдері қалыңмал бағасын келісу үшін таяқшаларды шекарадан итеріп-тартады. Дәстүр бойынша қалыңмалға су бұқалары, шошқалар, күріш қаптары және тіпті тапай ыдыстары кірген. Қазіргі заманғы қалыңмал келіссөздеріне ақша және жер меншігі туралы құжаттар да кіреді. Қалыңмалға үйлену тойының шығындары, сондай-ақ келін отбасы төлейтін қосымша шығындар кіреді. Пенаманг және Дусун аудандарынан шыққан Кадазан әйелдері Кенингау, Ранау және Туаран аудандарынан шыққан әйелдерге қарағанда ең қымбат қалыңмалды алады деп есептеледі. Кадазан халқының дәстүрлі түрде ауылдың ішінде немесе көршілес ауылда некелесуімен қатар, соңғы онжылдықтарда ксенофобияның азайуы нәтижесінде түрлі этностар арасындағы некелесуге байланысты қиындықтар жеңілдеді. Христиандық діннің үлкен ықпалы және мұсылман жұбайлармен некелесудің нәтижесінде ислам дініне міндетті түрде көшу, әлі де наразылық пен қарсылық тудырып, дәстүрлі Кадазан халқын бөліп тұрады. Соңғы жылдары ислам діні саяси мақсаттарға жету құралы ретінде азшылықтың өкілдері тарапынан қолдау тауып, жергілікті малай халқының саяси үстемдікке ие болуына байланысты. Биліктегі малай саяси партиялары ислам дінін қабылдауға келіскен Кадазан халқына және басқа да христиан емес Кадазан халқына ашық түрде саяси және экономикалық жеңілдіктер ұсынып келеді. Малайзия контекстінде ислам дініне көшу этникалық жағынан малай халқына жататындығын заңды түрде анықтайды (көз?). Нәтижесінде демографиялық өзгерістер Кадазан-Дусун қауымының санының азаюына және оның мұрасын сақтау жөніндегі күш-жігерін қиындатуға әкелді. (статистикалық мәліметтер?)
Ас мәзірі
Дәстүрлі Кадазан асханасы көбінесе қайнату немесе грильдеуді қамтиды, онда майдың қолданылуы азын ғана, ал жергілікті ерекшеліктері мен нюанстары, сондай-ақ бамбук түйіндері, саго және тұщы су балықтары сияқты жергілікті ингредиенттердің ерекше қолданылуы бар. Соя соусы және чили ұнтағымен әзірленген жасыл мангодан бастап, «нуунсом» деп аталатын әртүрлі тұздалған тағамдарға дейін, дәстүрлі Кадазан тағамдарының ерекшелігі – қышқылдандырушы заттар немесе ферментация техникалары арқылы алынған ащы және теріс дәмдер. Кадазанның ең танымал тағамдарының бірі – «хинава», ол Оңтүстік Американың «севиче» тағамын еске алады. Бұл цитрус шырынында маринадталған шикі балықтан, имбирь, пияз және басқа да ингредиенттерден, мысалы, ащы қырыққабаттан және кептірілген бамбанган тұқымынан (кептірілген кокос талшығына ұқсас) жасалған салат. Бұл тағам кейде дәстүрлі Кадазандық мәзірі жоқ кейбір Сабах мейрамханаларында ұсынылады. Тағы бір танымал тағам – «пинасакан», ол Борнеода өсетін мангоның бір түрі – «бамбанган» немесе өте қышқыл жеміс – «такоб асоб» қосылып пісірілген теңіз немесе тұщы су балықтарынан (әдетте кішкентай түрлер) тұрады. «Бамбанган» жемісін тамақпен бірге де жейді. Оны көбінесе «нуунсом» ретінде маринадтап, ұсақталған «бамбанган» тұқымымен безендіреді. «Тухау» – хош иісті жергілікті тамыр, одан салат жасалады немесе оны сірке суымен «нуунсом» ретінде сақтайды. Жабайы шошқа немесе «бакас», грильде пісірілген, сорпаға салынған немесе тіпті «нуунсом» ретінде дайындалған болса да, Кадазандусун қауымы арасында өте танымал, көбінесе тойларда және үлкен жиындарда міндетті түрде болады. Тәттілердің ішінде банан жапырақтарына буланған және қара пальма қантымен дәмделген желім тәрізді күріш тоқашы – «хиномпука» бар. Кадазан халқы «лихинг» шарабымен де әйгілі, ол желімді күріштен және табиғи ашытқыдан ашытылады. Қазіргі Кадазан тағамдары қытай және малай тағамдарының, сондай-ақ халықаралық трендтердің әсеріне түседі, көбінесе дәстүрлі ингредиенттер жаңа және ерекше тәсілдермен қолданылады. Мысалы, «бамбанган»дан мұзқаймақ жасалады, ал тауық «лихинг» сорпасы немесе «суп манук нансак миампай лихинг» қытай және Кадазан қауымдарының екеуіне де ұнайды. «Лихинг» маринадтарда, самбалдың жергілікті түрлерінде және тіпті қуырылған лапшаға дәм беру үшін де қолданылады.
Музыка және би
Кадазандар өздерінің ерекше биі мен музыкасын дамытты. Сумазау – ер және әйел арасындағы би, оны жұбайлар да, жұбайлар тобы да орындайды. Әдетте, оған қолмен жасалған қола гонгтардың симфониясы сүйемелдейді. Салтанатты матадан тігілген белдіктерді еркектер де, әйелдер де киеді. Сумазау мен гонгтың сүйемелдеуі көбінесе қуанышты рәсімдер мен шараларда орындалады, олардың ең көп таралғаны – үйлену тойы. Сомпотон – тағы бір музыкалық аспап. Кадазанның музыкалық мұрасы әртүрлі тагунг ансамбльдерінен тұрады – үлкен, аспалы немесе ұсталатын, дөңгелек немесе түймелі гонгтардан құралған ансамбльдер, олар әуендік аспапсыз ырғақ беруші ретінде тартады. Сондай-ақ, олар кулинтанган ансамбльдерін де пайдаланады – көлденең типтегі әуендік аспаптары бар ансамбльдер. Кендазоннан шыққан қайтыс болған бас діни қызметкер Бобохизан Бианти Мужинг және Хунгабтан шыққан бас діни қызметкер Бобохизан Бинжулин Сигаюн өздерінің гүлдену кезеңінде тагунг немесе гонгтардың дамуы және соққы ырғағы туралы кеңес алды. Жақында, Пэнамангтың бұрынғы аудандық жергілікті басшысы, дәстүрлі мәдениет пен әдет-ғұрыптар жөніндегі сарапшы О. К. К. Датук Джинтол Могунтингпен де кеңес жүргізілді, ол ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жеткен аңызды ұқсас түсіндірді. Бастапқыда Бамбазоннан Хуминодунның қайта тірілгенінен кейін Нунюк Раганг қауымының өмір салты жақсара бастады, себебі азық-түлік мол болды. Аңыз бойынша, Хуминодунның рухы Бобохизандарды құрды, оларға ырым-жырымдарды, рәсімдерді, тыйымдарды, дәстүрлі мәдениетті, соның ішінде гонг соғу өнерін және Сумазау биін үйретті. Нунюк Раганг өркениетінің кезінде Бобохизандар халыққа бамбукты әртүрлі ұзындықта, пішінде және мөлшерде жасауға үйретті және оларды жеті музыкалық аспаптан тұратын ансамбльге жинады, жетінші аспап – барабан (ганданг), бүгін бізге тонгкунгон, тонггунгу және тонггуг деп белгілі. Бобохизандар халыққа тагунгтың ырғағын үйретті, бүгін бізге магагунг, ботибас және дұнсай деп белгілі. Тағы бір музыкалық аспап – ксилофонға ұқсас Кулинтанган – магагунгқа сүйемелдеу ретінде ойналатын. 18 ғасырдың соңында Бруней саудагерлері Солтүстік Борнеоға жез гонгтар мен жез бұйымдарын әкелді. Кадазандар осы жаңа жез бұйымдарына қызығушылық танытты, себебі олар жез бұйымдарын әдемі, ал гонгтың дыбысын әуенді деп санады. Содан кейін олар осы жез бұйымдарын отбасылық мұра ретінде жинауға кірісті және бамбук гонгтарды алмастыру үшін гонгтарды жеті аспаптан тұратын әдеттегі ансамбльге жинады. Содан бері гонгтың соққысы мен ырғағы әртүрлі мақсаттарда қолдану үшін жетілдірілді. Кез келген рәсімді сүйемелдеу үшін гонгтың соққысы көбінесе біртекті болады. Ал үйлену тойларында, мерекелік шараларда және ардагерлерді қарсы алу кезінде гонгтың ырғағы қуандырады, әуенді, тіршілікке толы және тегіс. Кейде ботибас гонг ырғағы вариация ретінде орындалады. Қорымда дұнсай гонг ырғағы өте салтанатты және қорқынышты болып келеді, ол қайтыс болғандарға деген құрметтің белгісі. Үйге өрт шалғанда немесе орманға жоғалған немесе суға батып кеткен адамдар сияқты төтенше жағдайлар туралы ескерту үшін бір-бірден қысқа уақыт аралығында соғылатын гонгтың бір соққысы қолданылатын. Алайда, тагунгты соғудың шеберлігін білетін қадазандардың саны азайып барады. Тәжірибе жинақтау үшін ұзақ жаттығу қажет. Қазіргі қадазан жастарының дәстүрлі музыка аспаптарын ойнауды үйренуге құштар еместігі мәселесі бар. Сондықтан, ауыл деңгейінде "мағагунг" және "сумазау" байқаулары Кааматан мерекесін атап өту үшін ғана емес, сонымен қатар Кадазан музыкасы мен биінің мәдениетін сақтау және насихаттау үшін ұйымдастырылады. Ақырында, байқаулар аудан деңгейінде өткізіледі, онда Сумазау байқаулары хореографияға, ал магагунг байқаулары гонгтың соққыларына, ырғағына және темпіне қарай бағаланады. 1900 жылдардың басында жез бұйымдар құнды заттарға айналып, отбасылық байлықтың символына айналды. Бір кездері олар некеге тұру үшін қалыңдық ретінде өте сұранысқа ие болған. Ондай заттары жоқ отбасылар қалыңдықты төлеуге қиналды және үйлену тойына дейін оларды басқа жерден іздеуге мәжбүр болды. Бұл әдет кейбір аудандарда әлі де сақталған. Көптеген аудандарда қалыңдықтың көп бөлігі қолма-қол ақшаға айналдырылғанын атап өткен жөн. Бадил немесе канон, жез бұйымдар, әсіресе гонгтар баға жетпес және сирек кездесетін тауарларға айналды. Қарапайым гонгтар жинағы шамамен 10 000 теңге тұрады, ал ең жақсы жинақ, жоғары сапалы дыбысымен шамамен 15 000 теңге тұрады. Нағыз гонгтар, көбінесе жез деп белгіленгенімен, толығымен жезден жасалмайды. Олар темір, жез және мыстың қоспасынан жасалған, тегіс, қайталамалы және ксилофондық дыбыс шығару үшін. Толығымен жезден жасалған гонгтар танымал емес, себебі олардың дыбысы жапсарған резонация береді. Кулинтанган немесе миниатюралық гонгтар тоғыз аспаптан тұрады және қалау бойынша гонгтың дыбысын күшейту үшін бірдей ойнатылуы мүмкін. Ең соңғы үлгідегі гонгтар Кудатта шығарылған темір парақтардан жасалған. Олар әдетте Доңгон, Пэнамангтағы демалыс күндері жәрмеңкеде (Таму) қол жетімді, әр жинақ 700-ден 1500 теңгеге дейін тұрады. Осы гонгтардың дыбысы көбінесе цимбалдардың соққысына ұқсас және өткір. Ең жақсы сапалы әуенді гонгтарды білуге қызығушылық танытқандар 30-31 мамыр аралығында Кадазан-Дусун мәдени қауымдастығының (KDCA) Пэнамангтағы Хонкодта өтетін Кааматан егін шілдесі кезінде магагунг және Сумазау байқауларына қатыса алады.
Дін
Кадазандықтардың көпшілігі христиан дінін ұстанады, олардың ішінде католиктер басым, сондай-ақ протестанттар да бар. Ислам дінін ұстанатын азшылықтың саны артып келеді. Христиандыққа және Исламға өткенге дейін, басым дін Момолиандық болған, кейбір ғалымдар оны анимизммен байланыстырады.
Тарихи сенімдер
Қазіргі қадажандардың ата-бабалары Тайваньнан көшіп келген халықтардың қатарында болған. Оларды Тайвань аборигендері (Формоза халқы) деп атауға болады. Бір зерттеуде былай делінген: "Б.з.д. 1500 жылға дейінгі мың жыл ішінде австронезиялықтар Филиппин арқылы Селебеске, Молукка аралдарына, Солтүстік Борнео және Шығыс Яваға дейін тарады. Бір тармағы шамамен б.з.д. 1600 жылы Молукка аралдарының Хальмахера аралынан шығысқа қарай, Шығыс Меланезияны (б.з.д. 1200 ж.) және Микронезияны (б.з.д. 500 ж.) мекендеу үшін көшті. Көші-қон біздің заманымыздың басында Полинезияға дейін, ал 500 жылы Гавайи мен Пасха аралына дейін жалғасты. Австронезиялықтар шамамен 1300 жылы жер бетіндегі соңғы адам тұрмаған Жаңа Зеландияға жетті". Қадажандардың ата-бабалары Юньнаннан келген деген қарсы пікір де бар. Егер осы пікірдің бір бөлігі рас болса, онда олардың алдымен Тайваньға көшіп, кейін оңтүстікке қарай кеткені туралы сұрақ туындайды. 1958 жылы қазіргі Саравак штатындағы Барамдағы Ниа үңгірлерінде Том және Барбара Харрисон тапқан 37 000 жылдық Homo sapiens-тің "Deep Skull" қаңқасы кейбіреулерді Азияның бір бөлігіндегі адамдардың көші-қоны туралы "Борнеодан тыс" теориясын ұсынуға итермеледі.
Нұңқ Рағанг дәуірі
Тарихқа дейінгі Кадазан тайпасының тамыры Нунюк Раганг ағашының өмір сүрген кезіне дейін жетеді. Қазіргі уақытта ол шамамен Тампиас аймағында орналасқан, онда екі өзен – Ливагу және Гелибанг Ранау мен Тамбунанның шығысында қосылады. Нунюк – дусун тілінде банян ағашын білдіретін сөз. Раганг сөзі де дусун тіліндегі “араганг” сөзінен шыққан, ол “қызыл” деген мағынаны білдіреді. Нунюк – жақсы дамыған, терең ойысқан тіректері бар алып мангр ағашына ұқсайды, ол табиғи паналауға мүмкіндік береді. Ескі адамдардың айтуынша, Нунюк Раганг немесе “қызыл банян ағашы” алты қолға жуық шеңберге ие болған. Оның жапырағының биіктігі жеті Кадазан-Дусун үйінің астын қамтуға жететін болған, ал әр үйдің көлемі 12x20 фут шамасында. Көптеген бұтақтары мен қалың жапырақтары жергілікті сенімдерге сәйкес, жабайы жануарлар, құстар, жәндіктер және тіпті рухтарға қолайлы баспана мен тіршілік ортасын ұсынып тұрған. Осы алып ағаштың тамырынан емдік қасиеті бар қызыл түсті шырыш бөлінетін болған. Шындығында, Нунюк шырышы бүгінгі күнге дейін бөртпелер мен басқа да тері ауруларын емдеу үшін қолданылады. Нунюк Раганг аймағынан Нунюк Рагангтың азғындығына байланысты қашу туралы шешім Бобоизан мен халықтың кеңесінде қабылданды. Жеке басшылар Тагаха (сөзбе-сөз “күшті”) тайпасына артқы күзет болу міндетін берді, ал қалғандары дереу Нунюк Рагангтан кетіп қалды. Өзен салалары көшіп-қону бағытын анықтау үшін басты нұсқаулыққа айналды. Әр топтың көшіп-қону бағыты Ливагу өзенінің ағысымен анықталды. Бобоизанның айтуынша, егер Кадазан-Дусун тайпасы Нунюк Рагангтан көшіп кетпеген болса, бүгін олардың ізі болмас еді. Кадазан мен Рунгус тайпалары Лабук өзені арқылы Нунюк Рагангтан көшіп кетті. Кейіннен Кадазан мен Рунгус тобы Марак Парак аңғары арқылы Темпасук, Кота Белудке жетті. Осы жерде олар екіге бөліну туралы шешім қабылдады, бір топ Матунгонгқа, Кудатқа, ал екіншісі Батыс жағалауға, атап айтқанда Пэнампанг пен Папарға бағыт алды. Бастапқыда Кадазан тайпасының қонысы мангр өсімдіктерінің (“тангар тангар”) көптеп өскен аймағы болды, бұл аймақ қазіргі Белуран деп саналады. Сондықтан оларды Тангара немесе Тангаа деп атайды. Ал Рунгус тайпасы ақ құм (“пирунгусан”) бар деп сипатталған аймаққа жеткен, осының нәтижесінде Рунгус тайпасы өздерінің этнонимін алған. Кадазан мен Рунгус тайпаларының тілдерінің ұқсастығы, бәлкім, Нунюк Рагангтағы жақын қарым-қатынасқа байланысты болуы мүмкін. Батыс жағалауға қоныстанғаннан кейін Кадазан тайпасы Брунейліктермен және басқа да қоныс аударушылармен кездесті. Сауда-саттық жүзеге асырылды, оның барысында Кадазан тайпасы Брунейліктерден гонгтар, мыс және күміс бұйымдар, әшекейлер мен білезіктер алды.
P.S. Шимнің теориясы
П. С. Шимнің 2007 жылы жарық көрген «Сабахтың ішкі халқы: Нунюк Рагангқа дейін, оның кезінде және одан кейін» атты кітабында Кадазандусон тайпасының ата-бабалары 1200 жылдан бастап Саравақтағы Барамнан келгендігі айтылады. П. С. Шим Кадазан тайпасының 1220 жылы Киманис, Папар жазықтарына қоныстанғанын мәлімдейді. Өздерін Татана тайпасы деп жариялаған тағы бір топ Куала-Пеньюдағы Бундаға қоныстанды. Соңынан, 1800 жылдары көптеген қадажандар Папардан Путатан-Пенамангқа көшіп келді. Алғашқы топ – Тангаа тобы болды. Екінші топқа «Банкакон» деген ат берілді, ол кейін ілесіп келді. Тангаа мен Банкакон арасында Путатанның Томбово аймағында болған соғысқа қатысты болжам бар. Бұл қақтығыс Банкакон тобының көшіп кетуіне себеп болды, олар нәтижесінде бүгінгі Мининтод, Инанам деп белгілі аймаққа қоныс аударды.
Рунгус халық ертегілеріндегі қадазан
Ұрпақтан-ұрпаққа жеткен аңыздарға сәйкес, Момогун Рунгус қауымын негізін қалаған адам – өзінің түрлі дағдылары болғандықтан ағалары тарапынан қуғынға ұшыраған адам. Ол жануарларға қаптар жасауды және сол кездегі қауымын қорғауға қабілетті қару-жарақ жасауды жақсы білген. Ол өзінің шеберлігі үшін қудаланды. Осының салдарынан ол адал әйелі және халқымен бірге теңізге айдалып, жазаланды. Олар Борнео аралында құлаған кемелермен діни мақсатта Набалу Пампангқа бет бұрды. Өзін қудалаушы туыстарының кесірінен отбасы жоқ болғандықтан ол өзін «Усан Усан» деп атады. Олар сол жерде болғанда, Лумаг Набалуға табыну арқылы діни рухтармен қайта тірілді. Діни рәсімдер адам санының артуымен дами берді. Усан Усанның салт-дәстүрлерін мұра еткен заңгер – Аки Боболизан Гомбурон. Халықтың саны көбейгенде, олар қоғамның заңдарын Усан Усанның ережелеріне сәйкес жариялау қажет деп ойлады. Аки Боболизан Гомбуронның қатаң заңы бойынша, егер біреу неке адалдығын бұзса, оны үлкен таспен бірге тұзаққа немесе «бешпармаққа» салып суға батырып жіберетін. Тасты қылмыскер өзі таңдауы керек. Егер біреу әдейі кісі өлтірсе, онда ол да жазаланатын. Бұл ережелер Аки Боболизан Гураманук Лумаг Набалудан Гомбурон заңын жою туралы аян алғанға дейін сақталды. Аянға сәйкес, кез келген күнә «маңғараха» (шошқа сою) деп аталатын сою арқылы кешірілуге немесе өтелуге болады. Күнәні өтеу үшін мал құрбандыққа шалынуы керек. Бұл жұмысты «Боболизан» атқарды, ол «күнәнің төлемін төлеуші және Киноринаннан кешірім сұрап жалбарынған орта адам» дегенді білдіреді. «Боболизан» сөзі рунгус тіліндегі «bwolzi» сөзінен шыққан, ол «сатып алу» дегенді білдіреді. Киноринаннан бата алу немесе кешірім сұрау үшін пайдаланылған шошқаларды «вожок/вожок» («шошқа») деп атамай, «боолзи» деп атау керек. «Бвользи» – күнә жасаған адам күнәдан тазарғаннан кейін жаңа рух алуы үшін құрбандыққа шалынған малдың рөлін білдіреді. Содан кейін Аки Нунюк Раганг дәуірінде Момогун халқы көбейді. Аки Нунюк Раганг Лабус дінінің (анимизм) ілімдерін дамытудағы ең белгілі Боболизан болды. Аки Нунюк Раганг қайтыс болғанға дейін Аки Боболизан Гураманук Лумаг Набалудан хабар алды. Бұл хабар Аки Нунюк Раганның үш ұлының басқа жерге көшіп кетуі керек екенін жариялаған жаңа ережеге қатысты болды, өйткені Лумаг Набалу Кинабалу тауынан теңізге ағатын барлық өзендер Момогонға тиесілі екенін айтты. Сондықтан Момогонның немерелері немесе ұрпақтары қоныстанған жердің ең биік жерін, төбені немесе ең биік тауын таңдауы керек. Ең биік төбелерден теңізге ағып жатқан өзендердің бәрі Момуринаит деп аталатын рәсім арқылы шақыру арқылы Лумаг Набалу рухының күзетілетін орындары болды (Момогонды қорғайтын негізгі рухтардың жеті атын атап өту). Боболизан Гурамануктың ілімдерін Аки Нунюк Раганг дамытты. Аки Боболизан Гурамануктың барлық өсиеттерін Аки Нунюк Раганг жариялады. Аки Нунюк Раганның үш ұлы – Аки Рунгуд (Рунгус тайпасының атасы), Аки Лонгувай (Кадазан тайпасының атасы) және Аки Турмонкоп (барлық Дусун тайпаларының атасы) болды. Аки Нунюк Раганг өз ұлдарын Аки Рунгудты (үлкен ұлы) және Аки Лонгувайды (екінші ұлы) Мизонвайгтың шабуылдарынан сақтау үшін Помпод Тананы (Кудат, Кота Маруду және Питас) жаулап алып, жағалауға жіберді. Оларға Рундукон арқылы (түсініксіз тілде сөйлейтін Лумаг жақындаған) хабарға сәйкес, кездесу орны рахат котонобвон (батысқа қарай теңіз) және рахат косилзахон (шығысқа қарай теңіз) сырттан келгендердің (қарақшылардың) шабуылына ұшырағанын айтты. Аки Нунюк Раганг халқының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін бүкіл жағалауды өз бақылауына алуға шешім қабылдады. Сондықтан жағалаудың қауіпсіздігіне жауаптылар Аки Рунгуд пен Аки Лонгувай болды. Аки Турмонкоп кіші ұлы ретінде әкесінің үйін мұра еткен Тандон Тонгкоб (әкесінің үйін мұра еткен) деп саналды. Тандон Тонгкоб әлі күнге дейін Рунгус халқының дәстүрінде бар. «Тандон тонгкоб» – «бөлмеде қалған мазмұн немесе адам». Осылайша, Аки Турмонк Кг-нің мұрагері болды. Нунюк Рагангқа барып, сол жерде басшы болды. Біраз уақыттан кейін Аки Нунюк Раганг қайтыс болып, терең көлдің жанына жерленді. Көл қазіргі Кампунг Тампиас деп аталатын жерде, Сандаканның Любук Сугут ауданында орналасқан. Аңыз бойынша, Аки Нунюк Рагангты жерлегеннен кейін 40 күн өткен соң, «Монгупус» рәсімінің күні Аки Нунюк Рагангтың қабірінің ортасында інжір ағашы өскен. Ағаш ерекше болды, себебі ол қызыл түсті болды және жапырақтарын сыырғанда адам қанды шығаратын. Содан кейін Аки Нунюк Рагангтың халқы ағашқа табынып, оны Нунюк Раганг деп атады, себебі олар ағаш Аки Нунюк Рагангтың жанында екеніне сенді. Аки Рунгуд Помпод Тананы жаулап алды және оның ұрпақтары Момогун Рунгус деп аталды. Ал Аки Лонгувай күресіп жатты. Ол әйелі қатты жүкті болғандықтан Нунюк Рагангты тастағысы келмеді және кейін Аки Рунгудты қуып жететін. Аки Рунгудтың жолына белгі ретінде қосылған қаптар (тауықтарды ұстауға арналған қоршаулар) қойылды. Себебі Аки Рунгуд өткен әр төбеде Борнеоның сақшы рухы Лумагты шақыру үшін тауық құрбандыққа шалынуын қажет етті, сондай-ақ олар өткен аумаққа билік еткендерін жариялады. Аки Лонгувай бауырының жолын іздегенде, бағытын шатастырды. Бәрі де бір жолда екі бағытқа кететін екі жолдың болуына байланысты болды. Аки Рунгудтың жолы бойында орнатылған қаптар жаман ниетті адам тарапынан қате орынға жылжытылды. Нәтижесінде Аки Лонгувай Аки Рунгудтың жолын іздеу кезінде жолдан адасып, Пинампанг немесе Пенампанг аймағына жетті («Пинампанг» сөзі Кадазан/Рунгус тіліндегі «pampang» сөзінен шыққан, ол «үлкен тастар» дегенді білдіреді). Олардың тамақ қорлары жетіспеді, сондықтан олар сол жерде тоқтады. Ұзақ уақыттан кейін олар Помпод Танаға жетпеді. Аки Рунгуд Лумаг арқылы Аки Лонгувайдың жолдан адасқанын білді. Аки Рунгуд өзінің адамына Аки Лонгувайды табуды бұйырды және олар Аки Лонгувайды Пинампангта таба алды. Аки Рунгудтың қызметшілері Аки Лонгувайды Помпод Танадағы миссияға қосылуға шақырды, бірақ Аки Лонгувай шақыруды қабылдамады. Себебі Аки Лонгувай соғыста өмір сүргісі келмеді және сол жердегі төтенше жағдайға түскісі келмеді. Әкесінің өтінімін орындау үшін Аки Нунюк Раганг (қарастырылған) Аки Лонгувай Нунюк Рагангтан шыққаннан кейін туған үлкен ұлы Аки Булунды жіберуге уәде берді. Аки Булун ешкімсіз, 17 жасында Помпод Танаға келді. Аки Булунға жолсерік ретінде жолбарысты жеңе алатын жеті керемет немесе иммунитеті жоғары иттер ілесіп келді. Помпод Тананы белгілі бір аймақтарға бөлу кезінде Аки Булун мен Аки Рунгуд аймақты Аки Рунгудтың гонгінің дыбысы естілетіндей етіп белгіледі. Сондықтан Помпод Тана аумағындағы әр төбеде гонг дыбысын естіп тұру үшін күзетшілер орналастырылды. Егер гонг дыбысы естілмей қалса, жерге қадалған сөре – Бинорудан болды. Бинорудан – жағалау сарбаздары қолданған, яхта ескегінің мөлшеріндегі, орташа өлшемдегі сөре. Бүгінде Аки Булунның ұрпақтары Кудаттың шығыс жағалауын бақылаған Рунгус Гонсомон деп белгілі. Егер толығырақ айтсақ, Рунгус Гонсомон тілі Кадазан тіліне өте ұқсас...
Тіл
Кадазан диалектісі басқа солтүстік Борнеоның жергілікті тілдерінен және сондай-ақ малай тілінен көптеген қарыз сөздерді қабылдады. Малайзия федералды үкіметінің малай тілін қолдануы және миссионерлердің ағылшын тілін қолдануы салдарынан тілдің қолданылуы төмендеп келеді. Бұл, колониялық және федералды үкіметтердің жұмысы арқылы күштеп жүзеге асырылған тілдік ауысу әдісі арқылы болды. Сабах штаты басқа да жергілікті Сабах тілдерінде де байқалып отырған осы құлдыраудың алдын алу үшін шаралар қабылдады. Бұл шараларға мемлекеттік мектептерде қадазан және басқа да жергілікті тілдерді қолдану саясаты кірді. Сондай-ақ, тілді штаттың ресми тіліне дейін жеткізу үшін күш-жігер жұмсалды. ЮНЕСКО-ның 2005 жылғы баяндамасында Кадазан-Дусун тілі 300 мың адам ғана сөйлейтін, жойылу қаупі төніп тұрған тіл ретінде тіркелді. Бұл тіл әлем бойынша жойылуға жақын 7000 тілдің қатарына қосылған сияқты. Дегенмен, Кадазандусун тілі қорының директорының төрағасы Филип Ласимбанг, тілдің білім беру жүйесіне енгізілгені, ресми тіл мәртебесіне ие болғаны және институционалдық деңгейде дамытылғаны себепті, оның жойылып кетпейтінін мәлімдеді. Кадазан және Дусун тілдерінің ұқсастығы осы екі тілдің сөйлеушілеріне бір-бірін оңай түсінуге мүмкіндік береді. Негізінен, осы екі тілдің арасындағы ең маңызды айырмашылық – олардың дыбыстық жүйесіндегі (фонемиялық кестедегі) ерекшеліктер болып табылады.
Біріктіру
Қазіргі уақытта кадазандар басқа ұқсас жергілікті тайпа – дусундармен және басқа да жергілікті халықтармен бірге «кадазан-дусун» деген жалпы атаумен біріктірілген. Бұл саяси манипуляциялардың нәтижесі ретінде ресми түрде мойындалды, атап айтқанда, 1989 жылдың 4-5 қарашасында өткен 5-ші KCA (Кадазан мәдени қауымдастығы, кейін Кадазан-дусун мәдени қауымдастығы (KDCA)) делегаттар конференциясының қаулысы. Бұл «кадазан» немесе «дусун» деп өзін анықтау туралы дағдарысты шешудің ең оңтайлы жолы ретінде қабылданды. Осы дағдарыс 1960-жылдардың басынан бері кадазандар мен дусундардың арасындағы саяси шиеленіс салдарынан кадазан-дусун көпұлтты қауымдастығының әлеуметтік-мәдени, экономикалық және саяси дамуына бөгет болып келді. Кадазандар мен дусундар тіл мен мәдениет жағынан ұқсас болғанымен, диалектілері әртүрлі. Көптеген адамдар екі этностың арасындағы басты айырмашылықты олардың дәстүрлі географиялық ортасы деп санайды. Кадазандар көбінесе суармалы егістікке қолайлы жазық далалар мен аңғарларда қоныстанса, дусундар дәстүрлі түрде Сабахтың ішкі аймақтарындағы төбелі және таулы жерлерде тұрады.
Жергілікті тұрғындар мәртебесі
Сабахтың түпкілікті тұрғындары және Малайзияның бір бөлігі болғандықтан, Кадазан халқына Малайзияның басым түріндегі малай халқымен бірдей саяси, білім беру және экономикалық құқықтар беріледі. Бұл үшін қолданылатын термин – Бумипутра (санскрит тілінен алынған), малай сөзі, ол "жердің ұлдары" деп аударылады.