Жан Тянью – Қытайдың теміржол саласының негізін қалаушы. АҚШ-та білім алған инженер, ең алғашқы қытай теміржолын (Пекин-Жанцзякоу) салуға жетекшілік еткен.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай теміржол инженері (1861–1919)
Chinese railroad engineer (1861–1919)
Жан Тянью, немесе Тянь Ю Жэме (; 26 сәуір 1861 – 24 сәуір 1919) – Қытайдың теміржол саласындағы новатор инженер. АҚШ-та білім алған ол Қытайда шетелдік көмексіз салынған алғашқы темір жол – Пекин-Калган темір жолының (Пекиннен Чжанцзякуға дейін) құрылысына жауапты бас инженер болды. Қытайдағы теміржол инженерлігіне қосқан үлесі үшін Жэме "Қытай теміржолының әкесі" деп танылады.
Zhan Tianyou, or Tien Yow Jeme (; 26 April 1861 – 24 April 1919), was a pioneering Chinese railroad engineer. Educated in the United States, he was the chief engineer responsible for construction of the Peking Kalgan Railway (Beijing to Zhangjiakou), the first railway constructed in China without foreign assistance. For his contributions to railroad engineering in China, Jeme is known as the "Father of China's Railroad".
Өмірбаян
Джеме Гуандун провинциясының Намхой (қазіргі Нанхай) ауданында (қазіргі Гуанчжоудың бір бөлігі) дүниеге келген. Оның отбасы бұрыннан бері бизнес және саудамен айналысып, Хуйчжоу округіндегі Вуюань ауданынан, Анхуй провинциясынан (қазіргі Цзянси) шыққан. 1872 жылы он екі жасында Цинь (Чинь) императорлық шенеуніктері оны Қытай білім беру миссиясының құрамында АҚШ-қа жіберу үшін таңдады. Ол өзіне ұқсас жастағы отыз жігітпен бірге Коннектикут штатына (АҚШ) келді. Нью-Хейвендегі бастауыш мектепте оқығаннан кейін ол сол жердегі Хиллхаус орта мектебіне түсіп, 1878 жылы Йель университетінің Шеффилд ғылыми мектебіне қабылданды. Оның мамандығы – азаматтық инженерия, теміржол құрылысына ерекше назар берілді, 1881 жылы философия бакалавры дәрежесін алды. Ол өте бақытты болды, себебі ол бітіргеннен кейін бірнеше ай өткен соң Цинь үкіметі АҚШ-та оқып жүрген барлық студенттерді елге қайтару туралы шешім қабылдады. Шетелге жіберілгендердің ішінде тек ол ғана және тағы бір студент (Оуянг Кинг, 欧阳庚) жоғары білімді аяқтауға үлкерді.
Jeme was born in Namhoi (now spelt Nanhai) county (now part of Guangzhou) in Guangdong. His family, which had long participated in business and commerce, came from Wuyuan County in Huizhou, Anhui (now in Jiangxi). In 1872, as a twelve year old, he was chosen by Qing (Ch'ing) imperial officials to be sent to the United States as part of the Chinese Educational Mission. Together with thirty boys of similar age, he arrived in Connecticut, United States. After studying at a primary school in New Haven, he entered the Hillhouse High School there, and in 1878, was admitted to the Sheffield Scientific School of Yale University. His major was Civil Engineering, with an emphasis in railroad construction, and received a Bachelor of Philosophy degree in 1881. He was considered lucky, because only a few months after his graduation, the Qing government decided to recall all students studying in the United States. Of those who were sent abroad, only he and another student (Owyang King, 欧阳庚) were able to complete their college degrees.
Мансап
Цин үкіметінің шенеуніктері шетелде білім алған студенттердің мінез-құлқын "қытайлық емес" деп санады. Олар бейсбол ойнау, дәстүрлі киімдердің орнына көйлек пен шалбар кию сияқты батыстық әдеттерді қабылдады және кескішті қырып тастады. Үкімет олардың қабілеттерін толыққанды пайдаланудың орнына, Джеме сияқты барлығын жаңа құрылған Императорлық Әскери-теңіз флотында аудармашы немесе офицер ретінде жұмыс істеуге жіберді. Джеме Фучжоу арсеналына жіберілді. Бірнеше жылдан кейін, 1884 жылы, Фучжоудағы Императорлық флот Қытай-Француз соғысында жойылды. 1888 жылы Джеме инженер болу арманына қол жеткізді. Пекиндегі вице-король Ли Хунчжан Тяньцзиньді Таңшаньдағы көмір кеніштерімен байланыстыратын темір жол салуда болды. Ағылшын инженері Клод У. Киндер темір жолдың бас инженері болып тағайындалды. Джеме Пекиндегі бұрынғы оқушыларымен байланыс арқылы Киндердің жанында инженер-стажер ретінде жұмыс істеді. Көп ұзамай ол инженер, кейіннен аудандық инженер болып тағайындалды. Ол жұмыс істеген темір жол кейін Пекин-Мукден желісіне дейін кеңейтілді. Ол келесі маңызды тапсырмаға дейін осы желінің әртүрлі бөлімдерінде 12 жыл жұмыс істеді. 1902 жылы Юань Шикай императрица Цысиге арнайы желі салуды ұсынды, осылайша ол әулеттік ата-бабаларының қабірлерін зиярат ете алады. Киндер бастапқыда бас инженерлік лауазымға үміткер болған, бірақ француз тарапы бұл қызметке ағылшынның тағайындалуына наразылық білдірді. Ақырында Джеме шағын желінің бас инженері болып тағайындалды. Ол темір жолды бюджет шегінде және қатаң кесте бойынша салуға қол жеткізді. Императрица оның жұмысына риза болды және Қытайда жаңа темір жолдар салуға рұқсат берді. 1905 жылы Цин империясының үкіметі Пекин астанасын солтүстіктегі маңызды сауда қаласы Калғанмен байланыстыратын темір жол салуды шешті. Бұл темір жол үкімет үшін стратегиялық маңызы бар еді. Сондықтан темір жолды шетелдік көмексіз салу туралы шешім қабылданды. Қаржы мемлекеттік бюджеттен бөлінді және шетелдік инженерлер жұмысқа алынбады. Джеме тағы да темір жолдың бас инженері болып тағайындалды. Бастапқыда кейбір адамдар Пекиннің солтүстігіндегі қиын таулы жерде темір жолды үкіметтің өзі салата алатынына күмәнданды. Алайда Джеме өзінің қабілетті инженер екенін дәлелдеді және жұмысты жоспардан екі жыл бұрын және бюджет шегінде аяқтады. Ол Цинлунцяо (Чинлунг Чяо) темір жол стансасының жанында тік еңісті жеңу үшін зигзаг участасын қосты. Бадалин темір жол туннелін қазу кезінде ол туннель бағытына тік шахта бұрғылау арқылы құрылысты жеделдетті. Бұл қазушылардың санын екі есеге арттырды. Сондай-ақ, ол 1906 жылы Коулун-Кантон темір жолының бөлігі ретінде салынған Ло Ву көпірінің құрылысына техникалық кеңесші болды.
The Qing government officials found the behavior of the foreign educated students to be "un Chinese". They had adopted many Western practices such as playing baseball and wearing shirts and pants instead of traditional robes and had their queues cut off. Instead of utilizing their talents to the fullest, the government sent them all, including Jeme, to work as translators or as officers in the newly formed Imperial Navy. Jeme was sent to the Foochow Arsenal. A few years later, in 1884, the Imperial Navy at Fuchow was destroyed during the Sino French War. In 1888, Jeme was finally able to realize his dream of becoming an engineer. Viceroy Li Hongzhang in Peking was constructing a railroad that would link Tientsin to the coal mines in Tangshan. A British engineer, Claude W. Kinder, was hired as the chief engineer of the railroad. Through connections with his old schoolmates working in Peking, Jeme joined Kinder as an intern engineer. He was soon promoted to engineer, and later the district engineer. The railway that he worked on was later extended to become the Peking Mukden Line. He spent 12 years on various sections of this line before his next major assignment. In 1902, Yuan Shikai decided to build a special line for Empress Dowager Cixi so she could visit the tombs of her royal ancestors. Kinder was the original candidate for chief engineer, however the French were unhappy that an Englishman was assigned to the position. Eventually, Jeme got the assignment as the chief engineer of the stub line. He managed to construct the railroad within budget and to a very tight schedule. The Empress was pleased and permission was given to construct more railroads in China. In 1905, the Imperial Qing government decided to build a railroad that would link the capital of Peking to the important trade city of Kalgan to the north. This railway would be of strategic importance to the government. The decision was therefore made that the railway would be built without foreign assistance. Capital would come from the government, and no foreign engineers were to be hired. Jeme was once again appointed as chief engineer of the railway. In the beginning, some people were skeptical that the government would be able to construct the railroad all by itself in the rugged mountains north of Peking. However, Jeme showed he was an able engineer and completed the work two years ahead of schedule and under budget. He included a zig zag section near the Qinglongqiao (Ching lung chiao) railway station to overcome the steep gradient. When excavating the Badaling railway tunnel, he accelerated construction by drilling a vertical shaft into the path of the tunnel. This doubled the number of digging teams that could be employed. He was also said to be a technical advisor for the construction of the Lo Wu Bridge built in 1906 as part of the Kowloon Canton Railway.
Тану
Кейіннен Джеме 1909 жылы Солтүстік Британдық өнер академиясының мүшесі болып сайланды. Ол Қытай инженерлер институтының негіздеуші мүшесі болды және 1916 жылы Гонконг университетінен құрметті доктор ғылымы дәрежесін алды. 1909 жылы Америка азаматтық инженерлер қоғамына сайланды. Оның өлімінен кейін американдық әріптестері жазған хабарламада оны "Қытай теміржолдарының әкесі" деп атады.
Jeme was subsequently elected a member of the North British Academy of Arts in 1909. He was a founding member of the Chinese Institute of Engineers, and was awarded an honorary doctorate by the University of Hong Kong in 1916. He was elected to the American Society of Civil Engineers in 1909. A notice following his death written by his American peers called him the "Father of Chinese Railroads."
Кейінгі өмірі
1919 жылы Джеме 57 жасында Хубэй провинциясының Ханкоу қаласында (қазіргі Ханкоу, Хубэй) қайтыс болды және Пекин-Жанцзякоу темір жолы Ұлы Қытай қорғаны мен Пекиннің солтүстігіндегі таулы аймақтарды кесіп өтетін Цилунчьяо темір жол станциясына жерленді. Оның еңбектерін еске алу үшін Жақын жерде, Бадалингте Жан Тянью мұражайы ашылды. Джеме ұрпақтары Шығыс Қытайдан Филиппинге, АҚШ-қа дейін таралған.
In 1919, Jeme died in Hankow, Hupeh (now spelt Hankou, Hubei) at the age of 57, and was buried at the Qinglongqiao railway station, where the Peking Kalgan (Beijing Zhangjiakou) railway crossed the Great Wall and the rugged mountains north of Beijing. The Zhan Tianyou Museum was also established nearby, at Badaling, to commemorate his achievements. Jeme's descendants range from Eastern China to the Philippines to the United States.