Угандадағы оппозициялық партия: Демократиялық өзгерістер форумы

Кіріспе

Угандадағы саяси партия. 2004 жылдың 16 желтоқсанында құрылған Демократиялық өзгерістер форумы (FDC) – Угандадағы басты оппозициялық партия. FDC президент Йовери Мусевенидің Ұлттық қарсылық қозғалысының (NRM) көңілі толмаған бұрынғы мүшелері мен жақтастары үшін «Реформалар күресі» деп аталған бірлескен ұйым ретінде құрылды. Партия президенті Кицца Бесиге, бұрын Мусевенидің жақын серігі, 2001, 2006, 2011 және 2016 жылғы президенттік сайлауға қатысты. 2012 жылдың қараша айында Мугиша Муту FDC президенті болып сайланды, ол 2017 жылдың қарашасына дейін қызмет етті, содан кейін Патрик Обой Амуриат жеңіске жетті және 2022 жылға дейін партия президенті болып тағайындалды. FDC 2006, 2011 және 2016 жылдарғы президенттік және парламенттік сайлауларда NRM партиясына ең күшті қарсылас болды. Бесиге партияның президенттікке үміткері болды, ол Мусевенинің 59 пайызына қарсы 37 пайыз дауыс жинады. Бесиге алдау жасалғанын мәлімдеп, сайлау қорытындыларын мойындамады. 2006 жылдың 23 ақпанында өткен жалпы сайлауда партия 289 орынның 37-сін жеңіп алды. Сол күні өткен президенттік сайлауда Бесиге дауыстардың 37,4 пайызын алды. 2011 жылғы сайлауда партияның көрсеткіштері нашарлап, Бесиге дауыстардың 26,01 пайызын алып, партия 34 орынға ие болды.

Өмірбаян

FDC-нің пайда болуы президент Мусевени басқаратын биліктегі NRM тарихымен тығыз байланысты. NRM әскери қанаты – Ұлттық қарсылық армиясы (НРА) арқылы Милтон Оботе және Тито Окелло үкіметтеріне қарсы сәтті партизандық соғыс жүргізіп, 1986 жылы Уганда билігіне келді. Партизандық соғыс барысында Мусевени түрлі топтардың мүдделерін тиімді әскери күшке айналдырды, ал билікке келген соң NRM-ді біртұтас саяси ұйымға құруға кірісті. Өтпелі кезең және NRM-нің саяси базасын кеңейтуге бағытталған тырысы партия ішіндегі басқа мүдделерді және кейбір жетекші мүшелердің шеттетілгендігін көрсетті. Мусевени 1960 жылдары хутулар көпшілігі тарапынан Руандадан қуылған тутсилер мен олардың ұрпақтарының қолдауына көп сүйенді. Партизандық соғыс кезінде НРА Луверо орталық ауданынан елдің батысына көшті, мұнда көптеген тутсилер қатарына қосылды. Билікке келген соң Пауль Кагаме және Фред Гиза Рвигема сияқты тутсилер армия мен үкіметте маңызды лауазымдарға тағайындалды. НРА-ның Кампалаға шабуылы өте жылдам болды, осы процесте НРА қатарына жүздеген жаңа сарбаз қосылды. Олардың көп бөлігі Мусевенидің өзінің тайпасы – банянколе және батыстағы баторо сияқты басқа тайпалардан келді. НРА Масака қаласы арқылы Бугандаға қайта кіргенде, қатарын багандалар толтырды, олардың көпшілігі партизандарға қосылу үшін Буганданың әртүрлі аймақтарынан келді. Олардың көпшілігінің ортақ мақсаты солтүстік үстемдігіндегі үкіметті құлату болды. Сондай-ақ, Буганданың автономияға қол жеткізу үшін НРА-ны пайдалану мүмкіндігін көргендер де болды.

ҰРМ-дегі бөлінулер

Тағы бір маңызды жағдай – NRA-ның көбінесе Мусевениге қызығатын, жас және ықпалға бейім сарбаздарды тартуы болды. Бұл көбінесе NRA-ның жоғары шенді офицерлеріне ұнамады:

"Ол өте жас және тәжірибесіз адамдарды тартты; оған бағынуға дайын адамдар. Олардың көпшілігі университеттен немесе тіпті мектепке бармағандар еді". Жас, білімді кадрлар NRM-де ықпалын күшейтті. Көптеген адамдар соғыстың соңына қарай немесе соғыстан кейін NRM кадрлары ретінде қосылды. Бұл бәсекелестік көбінесе ашық және қатыгез болды:

"Бізді көптеген адамдар қорқытып, жастарды Мусевенидің жалақысы мен құлы ретінде айыптады". Жас кадрлар мен тутси босқындары NRM-нің жаңа билік негізін құрды, ал партия тайпалық сипатқа ие бола бастады. Уганда саясаты ұлттық араздықтармен толы, және жас кадрлар өздерінің жаңа ықпалымен үкіметтегі маңызды лауазымдарға туыстарын тағайындауға жиі көмектесті. Олардың көпшілігі Мусевени сияқты Уганданың оңтүстігінен шыққан. Бұл билік негізі Фред Рвигема басқаратын тутси босқындары Руандаға оралып, үкіметке (Хабьяримана) қарсы күресуге шешім қабылдағанда күрт әлсіреді. Әсіресе барлау қызметіндегі көптеген маңызды әскери және саяси кеңесшілердің жоғалтуы Мусевениді осал қалдырды. NRM өзінің қолдауын кеңейту қажеттігін түсінді, бірінші кезекте Уганданың ең ірі этникалық тобы – багандаларды олардың патшасы Кабаканы қалпына келтіру арқылы және басқа тайпалардан қарулы күштерге көбірек адамдарды тарту арқылы ынталандырды. NRM сондай-ақ елде заң мен тәртіпті қалпына келтірудегі рөлін атап өтті және Оботе мен Иди Аминнің қатыгез солтүстік армиясы қайта оралуы мүмкін деген қорқынышты оңтүстік тайпалары арасында үнемі тудырды. Бұл қорқыныш Лордтардың қарсылық армиясының солтүстіктегі соғысы арқылы күшейді. NRM сондай-ақ Уганданың оңтүстігінде қарқынды экономикалық өсімді қамтамасыз етті. Осы жаңа сеніммен Мусевени NRM-дегі өзінің билігіне қарсы шыққандарға қарсы әрекет етуге кірісті. Олардың көпшілігі NRM/NRA-ның алғашқы мүшелері болды, соның ішінде армия командирі генерал-майор Мугиша Муту және басқа да бұрынғы күшті NRM көшбасшылары. Көптеген көшбасшылар өздерінің аудандарында тыныш зейнеткерлікке шықты, бірақ Мугиша Муту және бұрынғы NRM өкілі Винни Бьянима сияқты басқалары Мусевениді ашық сынады. Дегенмен, NRM-нен толық ажырасуға ниет болған сияқты емес, керісінше, іштен өзгерістерді қолдауға бағытталды. Бұл 2001 жылғы сайлауда өзгерді, онда зейнеткер NRA офицері Бесиге Мусевениге президенттікке қарсы шықты. Бесиге NRM/NRA құрылысының сыртында көп танылмады, бірақ оның сайлауға батылдықпен қатысуы қолдау тапты.

"Many people have intimidated us, calling us (young people) creepers and sycophants of Museveni". The young cadres and the Tutsi refugees formed the new power base of the NRM, and the party increasingly appeared tribal. Ugandan politics has been plagued by tribalism, and the young cadres with their new influence often encouraged the appointment of their relatives into key government positions. Most of these cadres were from the south west of Uganda like Museveni. This power base was suddenly weakened when the Tutsi refugees led by Fred Rwigema decided to return to Rwanda to fight the government (Habyarimana). The loss of so many key military and political advisers particularly in the intelligence services left Museveni vulnerable. The NRM realised it had to broaden its appeal, first by appeasing the Baganda (Uganda's largest ethnic group) by restoring their king the Kabaka, and recruiting more people from other tribes into the armed forces. The NRM also emphasised its role in restoring law and order to the country and continuously evoked the fear amongst the southern tribes that the brutal northern armies of Obote and Idi Amin could return if the NRM failed. This fear was facilitated by the war in the north waged by the Lords Resistance Army. The NRM also presided over rapid economic growth in the south of Uganda. With this new confidence, Museveni began to act against those challenging his authority in the NRM. Many of these were the original members of the NRM/NRA, including the army commander Major General Mugisha Muntu and other once powerful NRM leaders. Many of these leaders opted for quiet retirement in their home districts, but others, like Mugisha Muntu and the former NRM spokesperson Winnie Byanyima, began openly criticising Museveni. There appeared, however, to have been little enthusiasm to completely break with the NRM, rather to encourage change from within. This changed in the elections in 2001 when retired NRA officer Besigye challenged Museveni for the presidency. Besigye was relatively unknown outside the NRM/NRA establishment, but his courage in standing for election attracted support.

Демократиялық өзгерістер форумының құрылуы

FDC ресми түрде 2004 жылы құрылды. Бесиге АҚШ-қа, содан кейін Оңтүстік Африкаға жер аударылды. Алайда партияның бастауы Угандада болды, онда көптеген наразы NRM мүшелері Мусевениге қарсы саяси ұйым құруды белсенді түрде қолдады. Бұл ниет Мусевени конституцияға түзетулер енгізіп, үшінші президенттік мерзімге түсуге рұқсат берген кезде одан әрі нығайды. Бұл түзету Мусевени орнынан бас тарқанда билікті иеленуді күткен NRM-нің көптеген ардагерлерін ашуландырды. Бұл өзгеріске Мусевенидің жақын одақтастарының бірі Эрия Категая сынға алды, сол кезде көптеген адамдар оны NRM/NRA саяси иерархиясындағы екінші тұлға деп есептеді. Алайда бұл қарсылық Мусевениді алаңдатпады, ол NRM-де өзінің беделін нығайтқан еді. FDC осы наразылықтан пайда тапты, ал Бесиге Угандаға оралғанда, партияның тіпті NRM қатарында да қолдауға ие екенін көрді. Осы фактор Мусевениді Бесигені тұтқындауға итермеледі. Бесиге Мусевениге қарсы сайлауда жеңіске жете алмайтын болса да, оның NRA (қазіргі Уганда Халық Қорғаныс Күштері) мүшелерінен қолдау алуы армияда жарылысқа әкелу қаупін тудырды. FDC қатарында бұрынғы NRA командирлерінің көптеген өкілдері болды, оның ішінде бұрынғы армия командирі Мугиша Муту. Тағы бір фактор – бұл саясаткерлердің көптегені Мусевенимен бір аймақтан шыққандықтан, олар президенттің өзінің округінен де қолдау таба алды. Бесигені тұтқындау – FDC-нің танымалдығын арттырған саяси қателік болды. Бірақ партия өзінің жетістігінен де зардап шегуге кірісті. Көптеген бұрынғы NRM мүшелері Мусевениді ашық сынауға батыл болмады. FDC жетекшілігіндегі Эрия Категая сияқты саясаткерлер өз ұстанымдарында тартыншақтылық танытты. Тағы бір кедергі – үкімет Бесигенің жалпыұлттық науқан жүргізу мүмкіндігіне үлкен шектеулер қойды. FDC астана Кампала сияқты қалаларда өте танымал болды, бірақ науқан уақыты шектеулі болғандықтан, халықтың 70 пайызы тұратын ауылдық жерлерде тиімді науқан жүргізе алмады. Ал NRM ауылдық жерлерде және шағын қалаларда науқан жүргізуге көп күш жұмсады. FDC және Бесиге солтүкте де танымал болды, онда халық үкімет пен Тәңірдің қарсылық армиясы арасындағы соғыстан шамамен екі онжылдық бойы зардап шекті. Бұл FDC бұл аймақта белсенді науқан жүргізбесе де болды. Бұл солтүстік Угандалықтардың наразылығын көрсетеді, олар Кампаладағы үкімет тарапынан тасталып қалғандай сезінді. Осы кедергілерге қарамастан, FDC дауыс берушілердің 30 пайыздан астамын жеңіп алды, бұл бір жылдай ғана өмір сүрген партия үшін үлкен жетістік. Партия дәстүрлі оппозициялық партияларды, мысалы, Уганда Халық Конгресі мен Демократиялық партияны басып өтті.

The FDC was formally established in 2004. Besigye had gone into exile in the United States and then South Africa. The genesis of the party, however, was in Uganda where many disgruntled NRM members were actively promoting the establishment of a political organisation to challenge Museveni. This desire was further cemented when Museveni amended the constitution to allow him to stand for a third presidential term. This had angered many NRM veterans who had remained in the NRM waiting to take over when Museveni stood down. The amendment was criticised by some of Museveni's closest allies, like Eriya Kategaya who at the time was seen by many as the number two in the NRM/NRA political hierarchy. This opposition, however, did not bother Museveni who had by now firmly established himself in the NRM. The FDC benefited from this disquiet, and when Besigye returned to Uganda, he found the FDC had considerable support even within the ranks of the NRM. This factor prompted Museveni to arrest Besigye. Although it was doubtful that Besigye could win an election against Museveni, the fact that he was attracting support from the NRA (now renamed the Uganda People's Defence Force) members brought the spectre of a split in the army. The FDC had many ex NRA commanders in its ranks, including the former army commander Mugisha Muntu. Another factor was that many of these politicians were from the same region of Uganda as Museveni and, therefore, they could attract support from the president's own backyard. Besigye's arrest was a political blunder that served to increase the popularity of the FDC. But the party now began to suffer from its success. Many of the prominent ex NRM members were reluctant to publicly criticise Museveni. Politicians like Eriya Kategaya, who was now in the FDC leadership, were tentative in their approach. A further hindrance was that the government placed enormous restrictions on Besigye's ability to mount a national campaign. The FDC was extremely popular in urban areas like the capital city, Kampala, but with limited campaign time, he could not effectively campaign in rural areas where 70 percent of the population live. The NRM, on the other hand, spent enormous energy campaigning in rural areas and small towns. The FDC and Besigye were also popular in the north where the population has suffered almost two decades of war between the government and the Lord's Resistance Army. This was despite the fact that the FDC hardly campaigned in this area. This is a reflection of the grievances felt by northern Ugandans who often felt abandoned by the government in Kampala. Despite these obstacles, the FDC won over 30 percent of the vote, a major achievement for a party that was hardly a year old. The party eclipsed the traditional opposition parties like the Uganda People's Congress and the Democratic Party.

Тұрақсыздық

2011 жылы FDC партиясы президенттік және парламенттік сайлауда Мусевени мен NRM-ге қарсы оппозицияны қайтадан жетекшілік етті. Партия Мусевенидің танымалдығын тағы да жеңе алмады. FDC 2006 жылғы сайлаудан қарағанда нашар нәтиже көрсетті. 2011 жылғы сайлаудан бері партия көшедегі шерулерді ұйымдастырудың орталық рөлінде болды, олардың кейбіреулері полициямен қақтығысқа ұласты.

Халықтық үкіметтің құрылуы

2016 жылғы жалпы сайлаудан кейін FDC партиясының үміткері доктор Кицца Бесиге сайлау комиссиясының нәтижелеріне шағымданып, наразылық білдірді. Үш ай бойы үй қамауында болғаннан соң, ол құпия жерде өзін Уганда халқының президенті деп жариялады. Содан кейін ол толық кабинет және аудандық басшылары бар «Халық үкіметі» деп белгілі болған құрылымды құрды. Кампала қаласының әкімі Элиас Лукуаго вице-президент болып тағайындалды, және көптеген оппозициялық саясаткерлер тағайындалып, қазіргі таңда Халық үкіметінде қызмет етеді.

Президент сайлауы

Сайлау партиясы кандидат дауыс % Нәтиже 2006 Кизза Бесигие 2,592,954 37.39% Жеңілді 2011 2,064,963 26.01% Жеңілді 2016 3,508,687 35.61% Жеңілді 2021 Патрик Обой Амуриат 323,536 3.24% Жеңілді

Уганда парламенті сайлауы

СайлауПартия басшысыДауыстар%Дауыстар%Орындықтар+/–ПозицияҮкіметСайлау округіӘйелдер2006Кизза Бесиге 37 2-орын20111,070,10913.56%1,242,21816.84% 3 2-орын20161,027,64812.73%929,68012.76% 2 2-орын2021Патрик Обой Амуриат729,3477.30%674,1546.64% 4 3-орын