Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Савойялық дипломат
Savoyard diplomat
Юстас Шапуй (Eustace Chapuys; шамамен 1489/90/92 – 1556 жылғы 21 қаңтар), Луи мен Гигонн Дупуйдың ұлы, 1529 жылдан 1545 жылға дейін Карл V-ге Англиядағы императорлық елші болып қызмет еткен савойялық дипломат. Ол кең көлемді және егжей-тегжейлі хат алмасуымен ең көп танымал.
Eustace Chapuys (østas ʃapɥi; c. 1489/90/92 – 21 January 1556), the son of Louis and Guigonne Dupuys, was a Savoyard diplomat who served Charles V as Imperial ambassador to England from 1529 until 1545 and is best known for his extensive and detailed correspondence.
Ерте өмір және білім
Евстась Шапуй – нотариус және синдик Луи Шапуй мен, мүмкін дворян тегінен шыққан Гигонна Дупуйдың екінші ұлы және алты баланың бірі. Ол 1490 және 1492 жылдар аралығында Аннесиде, содан кейін Савой герцогтығында дүниеге келген деп есептелгенімен, оның өмірбаяуын жазған Лорен Маккей бұл тым кеш десе, 1489 жылы болуы ықтимал деп санайды. Бұл оның 1507 жылы университетке қабылданғанда он сегіз жаста болғанын көрсетеді. Шапуй білімін Аннесиде бастады және 1507 жылдан бастап Турин университетінде оқыды, онда ол кем дегенде бес жыл бойы білім алды. 1512 жыл шамасында заңгер мамандығын таңдағаннан кейін, ол Валенсия университетінде оқуын жалғастырды. 1515 жылдың басында ол Римдегі Сапиенца университетіне қабылданды, онда азаматтық және канондық құқықтар докторы дәрежесін алды және Папаның батасын иеленді. Шапуй гуманист болған және осындай мүдделері бар адамдармен дос, хат алмасып және демеушілік көрсеткен. Ол Аннеси гуманистері Клод Бланшероз бен Клод Диодонне, неміс Генрих Корнелиус Агриппа, ағылшын Томас Мор және Джон Фишермен дос болды. Ол Эразммен хат алмасып, ешқашан кездеспесе де, бір-біріне терең құрметпен қарады.
Eustace Chapuys was the second son, and one of six children, of Louis Chapuys, a notary and syndic, and Guigonne Dupuys, who may have been of noble birth. It was believed that he was born between 1490 and 1492 in Annecy, then in the Duchy of Savoy, however his biographer, Lauren Mackay, has argued that this is far too late, and that it was more likely to be 1489. This would make him a more plausible eighteen years old when he entered university in 1507. Chapuys began his education at Annecy and from 1507, attended the University of Turin, where he remained for at least five years. Around 1512, having chosen law as a career, he continued his studies at the University of Valence. In early 1515, he attended the Sapienza University of Rome, where he attained the degree of doctor of civil and canon laws, and received the Pope's blessing. Chapuys was a humanist and acted as both friend, correspondent and patron to men of similar interests. He enjoyed the friendship of the Annecy humanists Claude Blancherose and Claude Dieudonné, the German Heinrich Cornelius Agrippa, and the English Thomas More and John Fisher. He corresponded with Erasmus, with whom he shared a deep mutual respect and admiration, although they never met.
Мансап
Келесі екі жылда Шапуй дін қызметкері болып тағайындалды және 1517 жылдың шілдесінде Женева соборында канон және Виридің деканы болды. 1517 жылдың тамызында Женева епархиясының ресми өкілі болды, Савой герцогының туысы Савойский Иоаннның епископтық сотында епископтың міндетін атқарды, содан кейін Савой герцогы мен Шарль де Бурбонға қызмет етті. 1522 жылы оған Вюйлоннекс деканаты берілді. 1526 жылдың тамызында ол Бурбон герцогының Гранададағы Карл V сарайындағы елшісі болды және 1526 жылдың қыркүйегінде алғаш рет Англияға сапар шекті. 1527 жылдың жазында Бурбон герцогының Римді тонау кезінде қаза болғаннан кейін, ол Киелі Рим императоры Карл V-нің қызметіне түсіп, Николай Перрено де Гранвельдің басшылығымен жұмыс істеді. 1527 жылдың шілдесіне дейін ол кеңесші және тілектерді қабылдаушы болып жұмыс істеді, ал 1529 жылдың 25 маусымында Вальядолиде Карл V-нің Англиядағы елшісі болып тағайындалды.
During the next two years, Chapuys was ordained and in July 1517, he was made a canon of the cathedral at Geneva and dean of Viry. In August 1517, he became an official of the diocese of Geneva, deputising for the bishop, John of Savoy, a cousin of the Duke of Savoy, in the episcopal court and subsequently served the Duke of Savoy and Charles de Bourbon. In 1522, he was granted the deanery of Vuillonnex. By August 1526, he was the Duke of Bourbon's ambassador to Charles V's court in Granada and he first visited England in September 1526. In the summer of 1527, following the death of the Duke of Bourbon at the sack of Rome, he entered the service of Charles V, Holy Roman Emperor, working under Nicholas Perrenot, seigneur de Granvelle. He held the positions of councillor and master of requests by July 1527, and at Valladolid on 25 June 1529, he was appointed Charles V's ambassador to England.
Англиядағы елші
Савойяға елші ретінде барғаннан кейін, Шапуй 1529 жылдың тамыз айының соңында Англияға келді, Дон Иниго де Мендозадан тұрақты резидент елші лауазымын қабылдады. Бұл лауазым 1525 жылы Луи де Праеттің мәжбүрлі түрде кеткенінен бері тұрақсыз болған еді. Ол 1529 жылдан 1545 жылға дейін, 1539 жылдан 1540 жылға дейінгі және 1542 жылғы қысқа үзілістерді есептемегенде, осы лауазымда қалды. Ол Остин-Фрайрсте, Томас Кромвеллдің ("VIII Генрих патшасының бас хатшысы") көршісінде, кейін Дрейперс залы болған жерде тұрды. Кромвеллді дос санағаннан басқа, Шапуй король сарайындағы дінге консервативті ("еретикке қарсы") ақсүйектерді өз ақпарат көзі ретінде пайдаланды. Шапуйдің құқық білімі оны патшаның әйелі, император V Карлдың қарындасы Арагондық Екатеринаны сол кезде "Патшаның үлкен мәселесі" деп аталған сот процесінен қорғауға өте қолайлы кандидат етті. Бұл мәселе ағылшындардың Рим католик шіркесінен айырылуына және Папаның билігін мойынламауына әкелді. Екатерина оның құқық саласындағы білімі мен латын тіліндегі шеберлігіне байланысты Мендозаның орнына Шапуйді тағайындауды тікелей өтінген. Шапуйдің Екатеринаға қарсы ағылшын әрекеттерін жеңу әрекеттері нәтижесіз аяқталды және Генрих Анне Болейнге үйленді. Екатерина 1536 жылдың қаңтар айында қайтыс болды. Дәстүр бойынша, Шапуй Аннеге деген жек көрушілік сезімінен оның есімін тілге алуға келмейтін, оны тек "фахиша" немесе "ұстама әйел" деп атаған деп есептеліп келді. Алайда Эрик Айвс елшінің бұл терминді Аннеге деген жек көрушілігінен емес, оның Генрихтің әйелі бола алатынын түсінбегендіктен қолданғанын айтады. Шапуй V Карлдың адал қызметшісі, адамдарды жақсы байқаушы болды. Ол француз тілінде еркін сөйлеп, жаза білгенімен, Франция мен француздарға қарсы болды, өйткені олар оның туған жері Савойяны басып алуды жоспарлаған. Бірде ол немере қызына французбен үйленсе, мұрадан айыратынын айтқан. Ол алғаш рет Англияға Екатеринаны қолдау үшін келгенімен, ең көп көмек оның қызы Мэриге тиді. Екатеринаға берілген Шапуй патшаның қызына қатысты әрекеттеріне наразылық білдірді. Ол Мэриге деген қамқорлық сезімін дамытты, ол өмірінің ең қиын жылдарында оған сеніп, оған сүйенді. 1539 жылы Шапуй подаградан (ауырудан) зардап шегуді бастады. Дегенмен, ол 1545 жылдың мамырына дейін Англиядағы резидент елші болып қалды, қысқа үзілістерді есептемегенде, өз билеушісіне ағылшын істері туралы хабарлап отырды. Дипломатиялық қарым-қатынастар нашарлағанда, 1539 жылдың сәуір айында ол Антверпенге қайтарылды және 1540 жылдың шілдесіне дейін сонда болды. Қайтып келгеннен кейін ол ағылшын-императорлық қарым-қатынастарды жақсарту үшін жұмыс істеді және 1543 жылдың ақпан айындағы одақ туралы келіссөздерге қатысты, нәтижесінде VIII Генрих пен V Карл Францияға соғыс жариялады. Шапуй VIII Генрихтің әскерімен Францияға бірге жолға шықты. 1544 жылы оның денсаулығы нашарлай берді және ол лауазымынан босатуды сұрады, бірақ император оның орнын басушысы Франсуа ван дер Делфті тағайындағаннан кейін ғана оны босатуға рұқсат берді. Содан кейін Шапуй Грейвелинге жақын Бурбурға жіберілді, ол 1545 жылдың шілдесіне дейін келіссөздер жүргізді, содан кейін ол қызметтен толық босатылды.
After going to Savoy as ambassador, Chapuys arrived in England, in late August 1529, to take over the post of resident ambassador from Don Íñigo de Mendoza, a post that had been rather unstably occupied since the forced withdrawal of Louis of Praet in 1525. He was to remain in the post from 1529 until 1545, except for brief absences from 1539 to 1540, and in 1542. He lived in Austin Friars, a neighbour to Thomas Cromwell ("Master Secretary" to King Henry VIII) in what later became Drapers' Hall. Apart from Cromwell, whom he came to consider a friend, Chapuys cultivated religiously conservative ("anti heretical") noblemen in the king's court as his informants. Chapuys' legal background made him an ideal candidate to defend the king's wife Catherine of Aragon, who was also an aunt of Emperor Charles V, against the legal proceedings, known at the time as the "King's Great Matter", which led eventually to the English rejection of papal authority and break from the Roman Catholic Church. Catherine had specifically requested Chapuys as a replacement for Mendoza, because of his legal expertise and his proficiency in Latin. Chapuys' attempts to defeat English machinations against Catherine eventually failed and Henry married Anne Boleyn. Catherine died in January 1536. It has been traditionally thought that Chapuys despised Anne and could never bring himself to say her name, referring to her only as the "whore" or "concubine". Eric Ives, however, suggests that the ambassador's use of the term was not from his disdain for Anne but because he failed to appreciate that she could ever become Henry's wife. Chapuys was a faithful servant to Charles V, an astute observer of men, and although he spoke and wrote fluently in French, he was a staunch opponent of France and the French, whom he loathed because of their designs on his homeland, Savoy. On one occasion, he threatened to disinherit his niece if she married a Frenchman. Although it was to support Catherine in her cause that he first came to England, it was her daughter, Mary, to whom he rendered the greater service. Chapuys, who had been devoted to Catherine, strongly disapproved of the king's treatment of his daughter. He developed an affection for Mary, who trusted him and relied on him during some of the most difficult years of her life. In 1539, Chapuys began to suffer from gout. Nevertheless, he remained as resident ambassador in England, except for brief absences, keeping his master informed on English affairs, until May 1545. He was recalled to Antwerp, in April 1539, when diplomatic relations soured, where he remained until July 1540. On his return, he worked to restore Anglo Imperial relations and was involved in the negotiations for the alliance of February 1543, which led to Henry VIII and Charles V declaring war on France. Chapuys accompanied Henry VIII's men to France. His health had continued to worsen in 1544 and he asked to be relieved of his post, but the Emperor allowed him to leave only after introducing his successor, François van der Delft, to the post. Chapuys was then sent to Bourbourg, near Gravelines, to negotiate until July 1545, when he was finally released from service.
Кейінгі жылдар
Отставкаға шыққаннан кейін Шапуй Лёвенде, қазіргі Бельгияда тұратын. 1545 жылға қарай ол айтарлықтай байлыққа ие болған адам еді. Оның табысы елшілік зейнетақысынан, Аннесидегі мүліктің мұрагерлігінен және әртүрлі шіркеулік лауазымдардан – Вюйлоннектегі деканатия, Толедо, Осма және Малагадағы канониялар, Фландриядағы шіркеулік қызметтер, сондай-ақ 1545 жылы сатып алған Сицилиядағы Сант-Анжело-ди-Броло аббаттығынан түскен кірістерден құралған. Ол Антверпендегі тиімді инвестициялар арқылы жылдар бойы байлығын арттырды. Шапуй өзінің байлығын 1548 жылдың мамыр айында туған жері Савойдан келетін жақсы оқушылар үшін колледж ашуға жұмсады. Лёвендегі бұл Савой колледжінің қазірде тек қақпасы ғана сақталған, ол қалалық М – Лёвен мұражайының құрамына кіреді. Сондай-ақ, ол 1551 жылдың желтоқсан айында Аннесиде грамматикалық мектеп ашты. Отставкада жүрген кезінде Шапуй 1547 және 1549 жылдар аралығында Карл V-нің кеңесшісі болды. С. Л. Дэвистің сөзіне сүйенсек, "оның соңғы ресми құжаты – Генрих VIII 1547 жылдың қаңтар айында қайтыс болған кездегі саяси ахуалды өткір талдау" болды. Одан кейін ол Мэри I-нің некеге тұру мәселесінде Генрих VIII режимінің бұрынғы ұстанымын және келіссөздерін қайта қарауды сұрады. Жауабында ол Джон Дадлиді кез келген ұсынылған некеге келісуге көндіру мүмкіндігіне сенімді емес екенін жазды. Хаттың соңында Шапуй Мэридің "тек сіздің қолдарыңыздан сый алуды ғана қалайтынын" жазды. Ол Мэридің санасында некеден артық ештеңе жоқ деп ойлады. Шапуйдің 1545 жылы заңды деп танылған және 1549 жылы қайтыс болған Цезарь есімді ұлы болды. Ұлының өлімі оның өзі қайтыс болғаннан кейін, оның құрған колледжі мен гимназиясы оның көп байлығының арқасында пайда көретініне кепілдік берді. 1555 жылы ол өзінің ағылшын зейнетақысын Лёвендегі ағылшын студенттері үшін стипендия құруға жұмсауға шешім қабылдады.
After his retirement, Chapuys resided in Leuven, in the Low Countries, now Belgium and was, by 1545, a man of considerable wealth. His income was derived from his ambassadorial pensions, the inheritance of an estate at Annecy, and various ecclesiastical sinecures, which included the deanery at Vuillonnex, canonries at Toledo, Osma and Málaga, ecclesiastical posts in Flanders and the profitable abbacy of Sant'Angelo di Brolo in Sicily, which he acquired in 1545. He had increased his wealth over the years through prudent investments in Antwerp. Chapuys used his wealth to set up a college in May 1548, for promising students from his native Savoy. This College of Savoy, in Leuven, of which now only the gateway survives, is incorporated into M – Museum Leuven, the city's museum. He also founded a grammar school at Annecy in December 1551. During his retirement, Chapuys acted as an advisor to Charles V between 1547 and 1549. According to C. S. L. Davies, "His last known state paper is an acute analysis of the political situation" as Henry VIII was dying in January 1547. He was subsequently asked to recall his negotiations, and the previous attitude of the regime of Henry VIII, on the issue of the betrothal of Mary I. In his reply, he wrote he was uncertain of the possibility of convincing John Dudley to agree to any proposed marriage. At the end of the letter, Chapuys wrote that Mary had "no other desire or hope than to be bestowed at the hands of your majesty." He felt nothing was more fond in Mary's mind than marriage. Chapuys had a son, Césare, who was made legitimate in 1545, and who died in 1549. The death of his son ensured that the college and grammar school that he had founded would benefit from his vast fortune on his own demise. In 1555 he decided that his English pension should go towards setting up a scholarship for English students at Leuven.
Өлім
Евстась Шапуй 1556 жылғы 21 қаңтарда қайтыс болды және Савой колледжінің капелласында жерленді. Шапуйдың сол замандасы болуы мүмкін портреті Аннеси қаласындағы Аннеси шато-музейінде сақталған.
Eustace Chapuys died on 21 January 1556 and was buried in the chapel of the College of Savoy. A portrait of Chapuys, which may be contemporary, is located at the musée château d'Annecy at Annecy.
Шығармалық бейнелер
Шапуй Уильям Шекспирдің «Генрих VIII-нің өмірінің әйгілі тарихы» пьесасында Капуций атымен кейіпкер ретінде көрінеді. Ол Роберт Болттың «Барлық маусымдарға арналған адам» пьесасының маңызды кейіпкері, бірақ фильмде оның рөлі алынып тасталған. Шапуйді Эдвард Атиенца «Генрих VIII-нің алты әйелі» телесериалында сомдады. Энтони Брофи сомдаған Шапуй, Showtime телеарнасының «Тюдорлар» сериалының барлық төрт маусымында көмекші рөлде ойнайды, онда ол (нақты) Арагондық Екатеринаның адал қолдаушысы және Анна Болейнді ашық жек көретін адам ретінде бейнеленеді. Англияны тастап кеткенге дейін ол Мэри Тюдормен тығыз, қорғаушылық достық қарым-қатынас орнатады және нақты өмірінен әлдеқайда ертерек қайтыс болатыны көрсетіледі. Ол Хилари Мантельдің «Волк залы», «Денелерді көтеріңіз» және «Көленке мен жарық» романдарының маңызды кейіпкері болып табылады және телеверсиясында Матье Амальрик ойнады. Шапуйдың Генрих VIII патшалығындағы рөлі Дэвид Старкидің «Генрих VIII: Тиранның санасы» деректі фильмінде көркемделіп көрсетілген. Оны актер Эндрю Хавилл сомдайды.
Chapuys appears as a character in William Shakespeare's play The Famous History of the Life of King Henry VIII under the name of Capucius. He is a major character in Robert Bolt's play A Man for All Seasons, though he is excised from the film version. Chapuys is portrayed by Edward Atienza in The Six Wives of Henry VIII. Chapuys, portrayed by Anthony Brophy, is a supporting character in all four seasons of Showtime's series The Tudors where he is depicted (accurately) as a staunch supporter of Catherine of Aragon who openly despised Anne Boleyn. He develops a strong, protective friendship with Mary Tudor before leaving England and is shown as dying much earlier than he did in real life. He figures largely in Hilary Mantel's Wolf Hall, Bring Up the Bodies, and The Mirror and the Light, and was portrayed by Mathieu Amalric in the television adaptation. Chapuys' role in Henry VIII's reign is dramatised in David Starkey's documentary, Henry VIII: Mind of A Tyrant. He is portrayed by actor Andrew Havill.