Кіріспе

Сауд Арабиясының ханзадасы және мемлекеттік қызметкері (1945 жылы туған)

Түркі бин Фейсал Әл Сауд (تركي بن فيصل آل سعود; , көбінесе Түркі Әл Фейсал деп танылады, 15 ақпан 1945 жылы туған) – Сауд Арабиясының ханзадасы және бұрынғы мемлекеттік қызметкер, 1979 жылдан 2001 жылға дейін Сауд Арабиясы Бас барлау басқармасының басшысы болды. Қазірде Король Фейсал қорының Ислам зерттеулері мен зерттеулер орталығының төрағасы. 1979 жылдан 2001 жылға дейін ханзада Түркі Сауд Арабиясының барлау қызметі – «Аль-Мухабарат Аль-Амма» бас директоры қызметін атқарды. Ол 2001 жылдың 1 қыркүйегінде, 11 қыркүйекке жасалған шабуылдардан он күн бұрын, онда 14 сауд азаматы америкалық коммерциялық авиалайнерлерді басып алған, қызметінен кетті. Ханзада Түркі кейіннен Ұлыбританияның Сент-Джеймс сарайы мен АҚШ-қа елші болып тағайындалды.

Ерте өмір және білім

Түрік ханзадасы 1945 жылғы 15 ақпанда Меккеде дүниеге келген. Ол Фейсал патша мен Иффат бинт Мұхаммед әл-Туньяның жетінші баласы және кіші ұлы. Оның анасы түрік анадан және араб әкеден тараған. Ол Сара бинт Фейсал, Мұхаммед бин Фейсал, Латифа бинт Фейсал, Сауд бин Фейсал, Абдул Рахман бин Фейсал, Бандар бин Фейсал, Лулува бинт Фейсал және Хайфа бинт Фейсалдың толыққанды бауыры. Түркі бин Фейсал бастауыш және орта білімінің бір бөлігін ата-анасы салған Тайф қаласындағы мектепте алған. Он төрт жасқа келгенде, әкесі оны Нью-Джерси штатындағы Лоуренсвилл қаласына, Лоуренсвилл мектебінде орта білімін аяқтау үшін жіберді, оны 1963 жылы бітірді. Ол Джорджтаун университетінің Эдмунд А. Уолш атындағы Халықаралық қатынастар мектебінің 1968 жылғы түлектерінің қатарында болды (болашақ АҚШ президенті Билл Клинтонмен бірге). Түркі сондай-ақ Принстон университетінде оқуын жалғастырды.

Мансап

Патшалыққа оралғаннан кейін, 1973 жылы Түркі патша сарайында кеңесші болып тағайындалды.

Сауд Арабиясының Бас барлау басқармасының директоры

Түркі ханзада өзінің саяси мансабын інісі Камал Адамның орынбасары ретінде бастады, содан кейін оның орнын басып, Аль Мухабарат Аль А'ама (Бас барлау басқармасы) басшысы болды, ол 1979 жылдан бастап 2001 жылы 11 қыркүйекке дейін 10 күн бұрын 23 жыл бойы осы лауазымда қызмет етті. Ол 1979 жылы қарашада Меккедегі Мәсжид әл-Харамнан (Қасиетті мешіт) тұтқынға алған террористерді алып тастау үшін әскери операция ұйымдастыруға қатысты, ол Ұлы мешітті басып алу кезінде болды. Түркі ханзадасының отставкаға кетуі күтпеген жағдай болды, өйткені оның өкілеттігі 2001 жылдың 24 мамырында тағы төрт жылға ұзартылды. Оның орнына Наваф бин Абдул Азиз тағайындалды, ол "барлау саласында тәжірибесі жоқ" еді. "Нью-Йорк Таймс" газеті кейін хабарлады: "Түркінің 31 тамыздағы қызметтен алынуы және оның Талибанмен байланысы саудиялық режимнің бин Ладеннің АҚШ-қа шабуыл жоспарлап отырғанын білген-білмегені туралы сұрақ тудырады." 1995 жылы Фахд патша инсульт алғаннан кейін, ханзада Түркі ханзада Абдулламен шағын дауға түсті, ол ханзада Түркіден есеп естігісі келмеді.

Усама бен Ладен және Аль-Каида

Сауд Арабиясының құпия қызметі Пәкістанның құпия қызметі мен ЦРУ-ға қосылып, Ауғанстандағы моджахедтерді қаржыландырды. Түркі соңғы рет 1990 жылдың басында Осама бен Ладенмен кездесті, ол кезде Осама бен Ладен Оңтүстік Йемен коммунистеріне қарсы көмек көрсетуге мүдделі болған. Оның құпия қызметі бин Ладеннің өсуінің бастапқы кезеңдерінен бастап оны мұқият бақылап отырды. 1993 жылы Түркі Ауғанстандағы соғысып жатқан фракциялар арасында келісім жасауға көмектесті. 1996 жылдың басында Судан бин Ладенді Сауд Арабиясына экстрадициялауды ұсынды. Клинтон Түркіге бин Ладенді Сауд Арабиясына тез арада өлім жазасына кесу үшін әкелуге шақырды. Сауд Арабиясы бұл өтінішті қабылдамады, ал Осама Суданнан Ауғанстанға кетті. "Париж Матч" журналы бин Ладенмен байланыс жалғасып жатқаны туралы жалған мәлімдеме жасады. 2004 жылдың желтоқсанында Түркі 11 қыркүйекке жасалған шабуылдарға қатысы бар деген айыптауларға байланысты "Париж Матч" журналынан айтарлықтай өтемақы және кешірім алды. Сауд Арабиясы үкіметі Мұсауидің айыптауларын растайтын дәлелдің жоқтығын, оның қатысы болмағанын жалғастырып келеді, себебі Мұсауидің өзінің адвокаттары сотта оның психикалық қабілетсіздігін дәлелдеді. Ол 2005 жылға дейін елші қызметін атқарды және британдық дипломаттардың құрметіне ие болды.

АҚШ-тағы елшісі

2005 жылдың шілдесінде ханзада Түркі Бандар бин Сұлтанның орнын АҚШ-тағы Сауд Арабиясының елшісі ретінде алмақшы екені жарияланды. Ол 2005 жылдың шілдесінен 2006 жылдың 11 желтоқсанына дейін АҚШ-тағы елші қызметін атқарды. Адель әл-Жубейр оның орнына АҚШ-тағы елші болып тағайындалды. Ханзада Түркі АҚШ-тағы елші қызметін атқару кезеңінде елдің 37 штатына сапар шегіп, көп уақытын жолға жұмсады. Түркі АҚШ-тың Иранмен тікелей келіссөздер жүргізуін жақтады, бірақ Сауд Арабиясының басқа да жоғары лауазымды шенеуніктер, соның ішінде Түркінің елшілік қызметін алдында атқарған ханзада Бандар бин Сұлтан, Иранның ядролық қару жасау бағдарламасын тоқтату үшін әскери шаралар қолдау керектігін айтты. Түркі патшасы сол кездегі вице-президент Дик Чейниді Эр-Риядта кездесуге шақыртқанда, өзі шақырылмағанына ашуланды – бұл Сауд Арабиясының саммиттерінде сирек кездесетін жағдай. Оның алдындағы ханзада Бандар бин Сұлтан осы лауазымда 22 жыл қызмет еткен. Кейбір сарапшылар оның қасақана назар аударуға тырысқанын мәлімдейді.

Король Фейсал қоры және Король Фейсал ғылыми-зерттеу және исламдық зерттеулер орталығы

Патша Фейсалдың қазасынан кейін көп ұзамай, ханзада Түркі мен оның туыстары Сауд Арабиясындағы білім беруге инвестиция жасау үшін Король Фейсал қорына негіз салды. Ол 2011 жылдың желтоқсан айында Үндістанды сапарлап қайтты.

9/11 шабуылдары

Түркі ханзадасы 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін Дүниежүзілік мұсылман лигасының бас хатшысы және Аға улемалар кеңесінің мүшесі шейх Абдулла әл-Түркіге тікелей қарсы шығып, "мемлекеттік істерге жауаптылар – билеушілер, ал діни ғалымдар тек кеңесші ретінде ғана әрекет етеді" деді. 2001 жылғы 15 қазанда Түркі «Альшарқ Алаусат» газетінде: «Құдай шайтаннан сақтасын. Сендер, Осама бин Ладен, Нұхтың ұлы сияқты шіріген тұқымсыңдар, және оны су басып кеткендей, сендерді де су басып кетеді» деп жазды. 2001 жылғы 5 қарашада Сауд Арабиясы телеарнасына берген сұхбатында Түркі: «[Бин Ладен] шығарған діни үкімдер оның кінәлі екенін көрсететін басты дәлел, өйткені олар американдық сарбаздар мен бейбіт азаматтарға шабуыл жасауға шақырады. Тек сезімі жоқ адамдар ғана одан әрі дәлел талап етеді. Дәлел іздейтіндер шындыққа көз жұмып, [Бин Ладеннің] іс-әрекеттерін ақтауға тырысады» деді. Ол Обама әкімшілігінің Хамид Карзайды елемегенін және Абдулла Абдулланың Ауғанстанның әртүрлі этникалық топтары – паштундар мен өзбектер үшін лайықты кандидат емес деп санайды. Сондай-ақ ол АҚШ стратегиясын талибандарға қарсы ақпараттық науқаннан «Әл-Қаидаға» қарсы бағытталған үгіт-насихат науқанына ауыстыруды ұсынды. Иранның ядролық объектілеріне Израиль немесе АҚШ шабуыл жасаса, қандай салдар болады деген сұраққа ханзада Түркі: «Апатты, тіпті апаттан да апатты» деп жауап берді. Иранның ядролық бағдарламасы туралы ол жаппай қырып-жоятын қарудан бос аймақ болуы керек деп есептейді. Иранның әрекеттері бүкіл әлемде қарсылық тудырғанын мойындайды, бірақ сонымен бірге Иранның ядролық бағдарламасы ерекше назарда екенін айтады. Женевадағы уақытша келісімге қатысты алаңдаушылық білдіріп, АҚШ-ты Сауд Арабиясы үкіметін Женевадағы келіссөздерден шеттетуіне кінәлады. 2016 жылы ханзада Түркі оппозициялық топ Моджахеддин е Халк (МЕК/ПМОИ) тобына қолдау көрсетті.

Йемен

Түркі ханзадасы Йемен елi қақтығыстан қашқан босқындардың панасы болып, экстремистерге толы аймаққа айналғанын мәлімдедi, және олардың Сауд Арабиясы шекарасына өтуi мүмкiндiгi бар екенiн айтты.

Израиль және Палестина

Түркі ханзадасы Американың сыртқы саясатын қатаң сынға алды. Ханзада Түркі Израильдің 1967 жылғы шекараға қайта оралуы шартымен қарым-қатынасты қалыпқа келтіруді ұсынған Араб бейбітшілік жоспарын қабылдамағаны үшін Израильді сынады. Ол Буш әкімшілігін ФАТХ пен ХАМАС арасындағы Сауд Арабиясының делдалымен жүзеге асырған билік бөлісу келісімін құлатқаны үшін, ал Обама әкімшілігін Израильге жағымдылық танытып, Израильдің ядролық бағдарламасын халықаралық қадағалаудан қорғағаны үшін айыптады. Ол "неоконсерватор кеңесшілер, американдық консерваторлар және сионистік экстремистер бейбіт процесіне зиян келтіретін саясатты қолдады" деп мәлімдеп, демократтар мен республикашылардың екеуі де Израильдің берік қолдаушылары екенін айтты. 2010 жылдың ақпан айында Мюнхенде өткен Қауіпсіздік конференциясында ол Израильдің сыртқы істер министрінің орынбасары Дэнни Айалонның Израиль телеарнасындағы түрік елшісіне көрсеткен "әдепсіз" мінез-құлқына наразылық білдіріп, Айалонның жанына отырудан бас тартты. Айалонның Сауд Арабиясы Палестина басқармасына "бір тиын да бермегенін" айтқан сөзіне жауап ретінде ханзада Түркі соңғы бес жылда 500 миллион доллардан астам қаржы жұмсағанын мәлімдеді. Айалон кешірім сұрап, ханзада Түркімен қолдасты. Көрермендер ықылас білдірді. Түркі бұл әрекеттің Израильге қатысты ресми саясаттағы өзгерісті білдірмейтінін нақтылады. 2011 жылдың қаңтар айында Давостағы Дүниежүзілік экономикалық форумында ол Таяу Шығыстың жаппай қырып-жою қаруларынан босатылуын қажет етті және "бөлмедегі піл – Израиль. Ядролық қаруы бар Израиль қауіпті" деді. 2014 жылдың қаңтар айында Мюнхенде өткен Қауіпсіздік конференциясына қатысқаннан кейін Фейсал Израильдің Әділет министрі Ципи Ливниді жоғары бағалады және оның Израильдің келіссөзшісі ретінде неге таңдалғанын түсінгенін айтты. 2020 жылдың 21 тамызында президент Дональд Трамптың Сауд Арабиясының Израиль мен Біріккен Араб Әмірліктері (БАӘ) арасындағы бейбіт келісімге қосылатынын күткеніне жауап ретінде ханзада Түркі Израильмен қарым-қатынасты қалыпқа келтірудің құны – Иерусалимді астанасы етіп, тәуелсіз Палестина мемлекетін құру екенін жазды. Ол БАӘ-нің қадамын қайталағысы келетін кез келген араб мемлекеті Израильден болашақта бейбітшілік үшін одан да жоғары құн талап етуі керек екенін қосты. 2023 жылдың 7 қазанында ХАМАС бастаған шабуылдан кейін Газаға Израильдің соғысынан кейін Палестина туралы Сауд Арабиясының хабарламаларындағы үлкен өзгерістерге байланысты Түркі бин Фейсал араб аудиториясына шабуылдың ұзақ мерзімді мақсаттарына қатысты жағымды талдау жасады. Ол бұл пікірлерін 2023 жылдың 31 желтоқсанында мемлекеттік Сауд Арабиясы хабар тарату агенттігі қаржыландыратын "Әл-Ехбария" сауд телеарнасына берген сұхбатында жеткізді.

Уикиликс

Түркі ханзадасы бұл құжаттардың "таңдаулылықтың, дәлсіздіктің, жеке мүдделерді көздеудің және тікелей бұрмалаудың жиынтығы" екенін мәлімдеді. Ол WikiLeaks барлық үкіметтерге қауіпті екенін айтып, бұл құпиялықты бұзғандарға қатаң жаза қолдануға шақырды.

Ішкі істер

2003 жыл шамасында Түркі ханзада "Мемлекетті реформалау – таңдау емес, қажеттілік" деген болатын. 2011 жылдың наурыз айының соңында ол Сауд Арабиясының Шура Кеңесіне (ұлттық мәжіліс) мүшелікке сайлау өткізу қажеттігін айтып, "Мемлекеттің жұмыс нарығындағы сәтсіздік" туралы ескертті.

Жамал Хашоггидің өлтірілуі

Принц Түрки ЦРУ-ның Джамал Хашоггиді өлтіруге Сауд Арабиясының мұрагер ханзадасы Мұхаммед бин Салман тікелей бұйрық берген деген қорытындысын жоққа шығарды. Ол: "ЦРУ бұрын да қате болған. Мысалы, Иракқа басып кіруді алуға болады. ЦРУ міндетті түрде сенімді ақпараттық есеп берудің немесе ақпаратты бағалаудың ең жақсы өлшемі емес" деді.

Дау

Түркі ханзадасы Малайзияның бұрынғы премьер-министрі Нажиб Разаққа бірнеше ірі қаржы аударымдарымен байланыстырылған. Нажиб Разақ миллиардтаған долларлық 1Malaysia Development Berhad ісі бойынша Малайзияда түрлі қылмыстар үшін сотталып жатыр. 1990 жылдары Массачусетс штатының Кембридж қаласының тұрғындары ханзада мен оның сүйіктілерінің қалалық саябақтан жандарды қуғандарын және лимузинмен қоғамдық ойын алаңдарына кіргендерін айтқан.

Түрлі лауазымдар

Түркі бин Фейсал – Ядролық қаруды таратпау және қарусыздандыру жөніндегі халықаралық комиссияның комиссары. Ол Сауд Арабиясының Азаматтық авиация бас басқармасының (GACA) төрағасының орынбасары. Сонымен қатар, ол халықаралық ұйымдар үшін азаматтық авиация бас басқармасының вице-президенті және Халықаралық әуежайлар кеңесінің Азия-Тынық мұхиты аймақтық бюросының бірінші вице-президенті болып сайланды. Ол көптеген американдық университеттерді аралап, Батыс пен Сауд Арабиясы арасындағы қарым-қатынасты жақсарту мақсатында Сауд Арабиясының тарихы бойынша лекциялар оқыды. Ол Оңтүстік Флорида университетіне, Сиракуз университетіне, Райс университетіне, Корнелл университетіне және Гарвард университетіне де барды. 2010 жылдың қараша айында ол Халықаралық бейбітшілік қоры – Карнеги институтында сөз сөйледі. Түркі ханзадасы Корольдіктің маңызды спикерлерінің бірі болды.

Жеке өмір

Принц Түркі Нуф бинт Фахд бин Халид Аль Саудқа үйленген, оның алты баласы бар: Фейсал, Машаэль, Нура, Абдулазиз, Сауд және Муди. Оның ұлы, принц Абдулазиз, Porsche Middle East Cup-тың екінші кезеңінде жеңіске жетті. Оның қызы, Нұра ханшайым, қамқоршылар кеңесі төрағасының орынбасары және Эффат университеті мен Дар Аль Ханан мектебінің басқарушысы. Оңтүстік Флорида университетінде өткен шарада ол немерелері бар екенін және олар кейде одан ислам туралы сұрақтар қоятынын айтты. Принц Түркі Бандар бин Сұлтаннан өзгеше сипатталған. Ол салқынқанды, жұмсақ сөйлейтін және әкедей қамқорлықпен қараушы адам ретінде танымал. Ол көбінесе Сауд Арабиясының ең білімді ханзадаларының бірі деп есептеледі.

Денсаулық

Түрік ханзадасы 1980-жылдардың ортасында шөлде саяхаттап жүргенде кемперде көміртек тотығымен уланып, соның салдарынан денсаулық проблемаларына тап болды.

Марапаттар

Түркі ханзадасы "Кранс Монтана" форумының медалін алды. Сондай-ақ, ол 2010 жылы Солтүстік Ирландиядағы Ольстер университетінен құрметті заң докторы және 2015 жылы Қытайдағы Шанхай халықаралық зерттеулер университетінен (SISU) Таяу Шығыс тану бойынша құрметті докторлық атағын иеленді. Гази Мир Бача Хан медалі (Афғанстан).

Жарияланымдар

Түркі ханзадасы түрлі бұқаралық ақпарат құралдарында мақалалар жариялаған, соның ішінде 2013 жылы жарық көрген "Сириядағы қасіретті қалай тоқтатуға болады" деген мақаласы бар. Ол 2021 жылы шыққан "Ауғанстан құжаты" атты кітаптың авторы.