Кіріспе
Австралияның Кулин халқының аборигендері Буунвурунг, сондай-ақ Бунуронг немесе Бунвурунг деп те аталады, бұл Кулин халқының аборигендері, олар Австралияның Виктория штатындағы Верриби өзенінен Уилсонс үстіртке дейінгі жердің түпкілікті иелері. Олардың аумағына қазіргі Мельбурн қаласының бір бөлігі және оның айналасындағы аудандар кіреді. Алғашқы қоныс аударушылар оларды Батыс Порт немесе Порт Филипп тайпасы деп атаған, және олар Кулин ұлтының басқа тайпаларымен одақтасып, әсіресе Вурунджири халқымен тығыз байланыста болды. Буунвурунг халқын өкілдік ететін тіркелген аборигендер ұйымы – Бунуронг жер кеңесі аборигендер корпорациясы.
The Boonwurrung, also spelt Bunurong or Bun wurrung, are an Aboriginal people of the Kulin nation, who are the traditional owners of the land from the Werribee River to Wilsons Promontory in the Australian state of Victoria. Their territory includes part of what is now the city and suburbs of Melbourne. They were called the Western Port or Port Philip tribe by the early settlers, and were in alliance with other tribes in the Kulin nation, having particularly strong ties to the Wurundjeri people. The Registered Aboriginal Party representing the Boonwurrung people is the Bunurong Land Council Aboriginal Corporation.
Тіл
Боунвуррунг – Кулин тілдерінің бірі және Пама-Нюган тілдер отбасының құрамына кіреді. Бунвуррунгты атау үшін ерте жазбаларда кейде қолданылатын этноним, атап айтқанда Бунвуру, "жоқ" мағынасын беретін bu:n және "ерін" немесе "сөз" мағынасын беретін wur:u сөздерінен туындаған. Бұл Боунвуррунг тілінің олардың жерінен тыс жерлерде қолданылмауы мүмкін екенін көрсетеді.
Елдің атауы
Боунвуррунг халқы негізінен тұзды сулы халық, олардың жерлері, сулары және ғаламдары Батыс Порт шығанағы мен Морнингтон түбегінің айналасындағы аумақты қамтиды. Оның батыс шекарасы Веррибиде белгіленген. Оңтүстік-шығысқа қарай ол Мордиаллоктан Андерсон шығанағына дейін, тіпті Вильсон мүйісіне дейін созылады. Ішкі шекарасы Данденонг тауларына жетіп, шығысқа қарай Уаррагул аймағына дейін жалғасады. 2021 жылдың маусым айында Бунюронг жер кеңесінің абориген корпорациясы мен Вурунджери Вой Вуррунг мәдени мұрасының абориген корпорациясы, екеуі де тіркелген абориген тараптары ретінде, Виктория абориген мұрасы кеңесі жасаған дәстүрлі шекараларын қайта қарау туралы келісімге келді. Жаңа шекара қаланың батысынан шығысына қарай өтеді, оған ХҚКО, Ричмонд және Хоторн кіреді, бұл жерлер Вурунджери жеріне жатады, ал Альберт Парк, Сент-Килда және Коулфилд Бунуронг жеріне кіреді. 1836 жылы кем дегенде 10 Ватауронг құрбаны болған Коттрелл тауының шекарадан жоғары орналасқан бөлігі бірлесіп басқарылатындығы туралы келісімге қол қойылды. Дегенмен, бұл жаңа шекаралар кейбір Вурунджери және Буунвуррунг халқы, соның ішінде Буунвуррунг жер және теңіз кеңесінің өкілі Н'арвит Каролин Бриггс тарапынан дауланып отыр. Буунвуррунг сенімінде, олардың аумағын жаратушы Лоуэрн Яра Флатс-тан Уамундағы соңғы демалыс орнына қарай жылжығанда кесіп алған, ал олар осы марр не беек елінің қамқоршылары ретінде, сырттан келгендерден белгілі бір рәсімдерді сақтауды және жаңа келгендер олардың жеріне зиян келтірмей кірсе, тілдерін үйренуді талап еткен.
Дәстүрлі өмір
Боунвурунг халқының дәстүрлі өмір салты туралы мәліметтер ұрпақтан-ұрпаққа ауысып келді, сонымен қатар еуропалық қоныс аударушылар мен әкімшілер де оны жазып қалдырды. Боунвуррунгтің Ялукит виллам руы маусымдық азық-түлік ресурстарын пайдалану үшін өз аумағындағы маусымдық азық-түлік көздеріне көшіп-қонып, жартылай көшпелі аңшы-жинақшылар болды. Олардың аң аулау құралдары мен әдістері қоршаған ортаға сай өте жетілген, ал өз елі туралы терең білімге ие болды. Бұл білім бір ұрпақтан екіншісіне берілді. Олар күніне шамамен бес сағат жұмыс істеген. Иттер маңызды рөл атқарды және салтанатты түрде жерленді. Боунвурунг халқының ауызша тарихтарында он мың жыл бұрын Порт-Филип шығанағының суға батқандығы туралы толыққанды әңгімелер бар. Боунвурунг аумағының шекарасы 5000 жыл бұрынғы тағы бір су тасқынымен белгіленген. Осыған дейін шығанақ қалың бұталармен жабылған, жаяу өтуге қолайлы болған, және Боунвурунг халқы онда кенгуру мен опоссумға аң аулаумен айналысқан.
Тамақ және аңшылық
Ялукит виллам бірнеше аптаға дейін бір жерде тұруы мүмкін, бұл су мен тамақ көзіне байланысты болды. Ірі лагерьлер көбінесе тұрақты тұщы суға жақын орналастырылып, олардың қоныстанған жерлерінің археологиялық іздерін қалдырды. Бұл археологиялық орындарға жер бетінде шашыраңқы табылған заттар, ұлулар, жеке-жеке артефакттар және жерлеу орындары кіреді. Еркектер негізгі аңшылар болды. Олар кенгуру, опоссум, кенгуру-тышқан, бандикут, вомбат және кесірткелерді аулады. Сонымен қатар балық пен балыққұйрықты ұстап, моллюска жинады. Кейбір Бунвуррунг тайпасы каноэмен Француз аралына маусымдық сапарлар жасап, қарлығаш жұмыртқаларын жинады. Жағалау және батпақ аймақтарында аң аулауға қолайлы құстар, оның ішінде үйректер мен аққулар көп болды. Тас және Короройт өзендерінде, сондай-ақ Ярра өзенінде көптеген балық, балыққұйрық және шаян тебіндісі кездесетін. Еркектер балық аулауда шебер болды, Робинсон 1841 жылғы күнделігінде екі адамның «өте қысқа уақыт ішінде» 40 фунт балық аулағанын жазды. Жағалаудан тұзды су балығы, мидия, коки және шағын шабақтар табылды. Әйелдер негізінен жинаумен айналысты. Мурнонг (немесе ям гүлшешесі) ең сүйікті тағам болды. Басқаларына қара қарағаш, ағаш қыртысы, жергілікті шие, кенгуру алмасы және түрлі саңырауқұлақтар жатты. Мурнонг жыл бойы өсіп, көктемде ең дәмді болды. Түйірлер көп мөлшерде жіптен тоқылған сөмкелерге салынып жиналды. Жаңа мурнонгты шикі күйінде жеуге болады, ал азырақ жаңа болса, мурнонгты пісіруге немесе жер астындағы пеште пісіруге болады. Мурнонг бұрын Короройт өзенінің және аймақтағы басқа да өзендердің бойында көп өсіп, батыс жазығын жапқан. Осы мурнонг егістіктері қойлардың келуімен жойылды. Ғалым Брюс Паско мурнонгтың кейбір аймақтарда кең таралғанын аборигендердің белсенді шаруашылық қызметімен байланыстырады. Әйелдер көп мөлшерде бунақтарды жинап, оларды ыстық көмірдің астына салып пісірді. Робинсонның күнделігі Ялукит вилламының эмуларды қалай ұстап, диңголарын қалай бағып ұстағанын сипаттайды.
Еуропалықтардың алғашқы шапқыншылығы
Алғашқы байланыс 1801 жылдың ақпан айында лейтенант Мюррей мен оның экипажы "Леди Нельсон" кемесінен қазіргі Сорренто маңындағы жерде су іздеп жағаға шыққанда жасалды. "Леди Нельсон" экипажының найзалар мен тас балталарды көйлек, айна және болат балтаға сауда жасауға тырысуы қорқынышқа ұшырауымен аяқталды, нәтижесінде найзалар лақтырылып, мылтықтар атылып, кемедегі қару қолданылды, соның салдарынан бірнеше Бунвуррунг адамы жараланды. Келесі айда француз кемесі "Натуралист" капитаны Милиус Баудин экспедициясы аясында Батыс Порт жағажайында жергілікті тұрғындар үшін бейбіт түрде жалғыз би биледі. Британдықтардың зерттеу және қоныстану кезеңінен бұрын және осы кезеңмен қатар Бунвуррунгтер Гиппсленд аймағындағы Гунай/Курнай тайпасымен ұзаққа созылған дауға қатысты. Урунджери тайпасының соңғы дәстүрлі ақсақалы Уильям Барактың айтуынша, бұл қақтығыс ресурстар үшін болған даудың нәтижесінде Бунвуррунгтер ауыр шығынға ұшырады. Бунвуррунг әйелдерін ұрлау мақсатымен Гунай тайпасының көптеген шабуылдары жасалды. 1836 жылға қарай Ювенгерра тайпасы Гунай тайпасының шабуылдарының нәтижесінде дерлік толықтай қырылды. 1833-34 жылдары, егер есеп дұрыс түсіндірілсе, Гунай тайпасы Каррум Каррум батпағының солтүстігінде орналасқан 60-70 Бунуронг адамын шабуылдап өлтірген болуы мүмкін.
Тарату
Боунвуррунг халқы негізінен Порт-Филлип және Батыс Порт жағалауында өмір сүрді, олардың күнкөрісіне еуропалық теңіз түлкісі аулаушыларының әсері тиген болуы мүмкін. Теңіз түлкісі аулаушыларының Боунвуррунг әйелдерін ұрлап, Басс бұғазы аралдары мен Тасманияға алып кетуі тайпалар арасындағы қақтығыстарға себеп болған болуы мүмкін, және осыған ұқсас жағдай Боунвуррунгке де қатысты болуы мүмкін, өйткені теңіз түлкісі аулаушылары олардың жағалауларына келіпті. 1830 жылы Жюль Дюмон д’Урвильдің баяндамасында Филипп аралында Боунвуррунг халқының болмауы, ол теңіз түлкісі аулаушыларының лагері болған, олардың мінез-құлқына байланысты деп көрсетілген. 1833 жылы тоғыз Войвуррунг және Боунвуррунг әйелдері мен бір ұл, Йонки Йонка, ұрланып, теңіз түлкісі аулаушыларының Басс бұғазындағы аралдық базаларына жеткізілді. Теңіз түлкісі аулаушыларымен байланыс жағалаудағы тайпаларды еуропалық ауруларға ұшыратты, бұл демографиялық жағдайға және Вурунджери мен Боунвуррунг халықтарын байланыстыратын экономикалық және әлеуметтік байланыстарға, сондай-ақ осы теңіз түлкісі аулаушыларынан жұққан жұқпалы аурулардың ықтимал әсеріне айтарлықтай әсер еткен болуы мүмкін. 1803 жылдың ақпанында Марибернонг және Ярра өзендерін Дайтс-Фолсқа дейін зерттеген HMS Камберленд кемесіндегі геодезист Чарльз Граймстің серігі болған Джеймс Флеминг, ол кездескен бірнеше аборигендердегі шешекке байланысты іздерді байқаған, бұл 1803 жылға дейін Порт-Филлип айманындағы тайпалар арасында шешек эпидемиясы тараған болуы мүмкін екенін және халық санын азайтуы мүмкін екенін көрсетеді. Брумның пікірінше, 1790 жылдары және 1830 жылдары екі шешек эпидемиясы Кулин тайпаларының халқын қырып, әр жолы жартысын өлтірген. Алайда, бұл теорияны қазіргі заманғы тарихшылар күмәнмен қарастырып, ерте этнографиялық әдебиетте сипатталған симптомдар импетиго және тері қышымасымен сәйкес келеді деп санайды. Викторияға еуропалықтар қоныстанған кезде ерекше көзге түскен тұлға – Дерримут, Боунвуррунг ақсақалы, ол 1835 жылдың қазан айында Войвуррунг тобынан келген тайпалардың шабуыл жасауы мүмкін екені туралы алғашқы еуропалық қоныс салушыларға хабарлаған. Қоныс салушылар қаруланып, шабуылдың алдын алды. Вурунджериден шыққан Бенбоу мен Биллибеллари де қоныс салушыларды қорғау үшін белсенділік танытты, бұл олардың меймандостық міндетінің бір бөлігі болды. Дерримут кейіннен көңілі толып, 1864 жылы шамамен 54 жасында қайырымдылық үйінде қайтыс болды. Бірнеше қоныс салушы Мельбурндағы жалпы зиратта оның құрметіне ескерткіш орнатты. 1839 жылы Боунвуррунг халқы 80-90 адамға дейін азайды, олардың 19 баласының тек 4-і ғана төрт жасқа толмаған, бұл контактіге дейінгі халықтың 500-ден астам адамды құраған болуы мүмкін. 1850 жылы қорғаушы Уильям Томас Боунвуррунг жерінде бар болғаны 28 Бунуронг адамның тұратынын есептеді. 1852 жылы Боунвуррунгке Мордиаллок өзенінің жанында жер берілді, ал Войвуррунгке Варрандитте Ярра өзенінің бойында 782 гектар жер берілді. Аборигендердің қорықтарында ақ адамдар жұмыс істемеді және олар тұрақты лагерьлер болған жоқ, бірақ олар рациондар мен көрпелер таратылатын орындар ретінде қызмет етті, мақсаты Мельбурн қонысының өсуінен тайпаларды алшақтату болды. Аборигендерді қорғау кеңесі 1862-1863 жылдары осы екі қорықты жойды, өйткені олар Мельбурнға тым жақын деп есептелді. 1863 жылдың наурыз айында үш жылдық қиындықтардан кейін аман қалған Кулин басшылары, олардың ішінде Саймон Вонга мен Уильям Барак, қырық Вурунджери, Тауунгурунг (Гулберн өзені) және Боунвуррунг адамдарын Қара Сперден өткізіп, Хелесвиллдің жанындағы Баджер Криктегі дәстүрлі кемпингке орналастырып, осы жердің меншігін сұрады. Бұл жер Coranderrk станциясы атанды, ол Викторияның Рождестволық бұтасы үшін Войвуррунг сөзінен алынған. Корандеррк 1924 жылы жабылды және оның тұрғындары Гиппслендтегі Тайерс көліне көшірілді.
Заң және соғыс
Бунвуррунг пен шығыс Гунай тайпалары арасында ерекше зор дұшмандық болды, кейіннен олар тайпа халқының күрт азаюына себепкер болды деп есептелді. Тайпа мүшесіне зиян келтірілсе немесе қаза болса, әдетте фактілерді бағалау үшін кеңес өткізіліп, құқық бұзушылық деп табылған жағдайда кек алынды. 1839 жылы бір-екі Бунвуррунг/Войвуррунг қаза тапқаннан кейін, 15 адамнан тұратын топ Ватауронг тайпасына қарсы кек алу үшін Джилонгке аттанды. 1840 жылы Бунвуррунг тайпасы Эчука тайпасының бір адамы олардың батырын өлтіру үшін сиқыр қолданды деп сенді. Оның есімі Бунвуррунг тамағынан қалған опосум сүйегімен айтылып, кенгуру тібігіне салынған соң, қуырылған болатын. Біраз уақыттан кейін аталған Бунвуррунг қайтыс болды, ал тайпа өз аумағына келген алғашқы Эчука тайпасынан кек алды. Эчукадан Нирабабалук және Вурунджери тайпалары арқылы Мерри-Крикке кездесу ұйымдастырылып, әділдік орнату жоспарланды. Эчука тайпасының тоғыз-он адамы қорғаны бар Бунвуррунг батырына найза мен бумеранг лақтырып, оны қабырғасынан жаралады. Басқа тайпаның ақсақалы, Барабабаба, осымен аяқталды деп жариялады, сынақ бітті және барлығы зор корробори тойын тойлады.
Боунворринг арман
Бунжил мен Паллианның жаратылыс мифі: Бунжил – Кулин халқының Жаратушы рухы. Біррарунгтың жаратылыс мифі: Біррарунг өзенінің қалыптасуы.