Кіріспе
Майкл Томаселло (18 қаңтар 1950 жылы туған) – американдық даму және салыстырмалы психолог, сонымен қатар тіл білімі маманы. Қазіргі кезде Дьюк университетінде психология профессоры қызметін атқарады. 1990 жылдардың соңынан бастап көптеген сыйлықтар мен наградаларға ие болған ол, бүгінгі күннің ең авторитетті даму және салыстырмалы психологтарының бірі саналады. Ол – "әлемде бірнеше ғылым саласында сарапшы ретінде танылған санаулы ғалымдардың бірі". Оның "әлеуметтік танымның қалыптасуына арналған новаторлық зерттеулері даму психологиясы және приматтардың танымдық қабілеттері саласында революциялық жаңалықтарға әкелді".
Michael Tomasello (born January 18, 1950) is an American developmental and comparative psychologist, as well as a linguist. He is professor of psychology at Duke University. Earning many prizes and awards from the end of the 1990s onward, he is considered one of today's most authoritative developmental and comparative psychologists. He is "one of the few scientists worldwide who is acknowledged as an expert in multiple disciplines". His "pioneering research on the origins of social cognition has led to revolutionary insights in both developmental psychology and primate cognition."
Ерте өмір және білім
Томаселло Флорида штатының Бартоу қаласында дүниеге келді және Коннектикут штатының Уотертаун қаласындағы Тафт мектебінде орта білім алды. Ол 1972 жылы Дьюк университетінде бакалавр, ал 1980 жылы Джорджия университетінде эксперименталды психология саласы бойынша доктор ғылымы дәрежесін алды.
Мансап
Томаселло 1980-1990 жылдары АҚШ-тың Джорджия штатының Атланта қаласындағы Эмори университетінде психология және антропология профессоры болды. Адамды шынымен ерекшелейтін нәрсе – (тіпті ультраәлеуметтік) таным.
Көңіл бөлу және ниеттілік
Көңіл бөлу мен ниетті бөлісудің жалпы схемасы ортақ қажеттілікті анықтауды; осы қажеттілікті қанағаттандыру үшін бірлесіп әрекет етуге ынталандыруды; осы ортақ қажеттілікті қанағаттандырудың ортақ мақсаты бойынша жеке тұлғалардың рөлдері мен көзқарастарын үйлестіруді, егер және тек егер басқа агенттер осы мақсатқа қатысты өз міндеттемелерін орындаса; және олжаны әділетті бөлісуді қамтиды. Томаселло жалпылық пен жекеліктің осындай қос құрылымын ақыл-ойының оқу, аспаптық іс-әрекет және симуляциялық ойлаудағы дағдылардың танымдық интеграциясы ретінде ұстайды (яғни агенттер заттардың жағдайын ішкі бейнелеуді қолданады және осы әрекеттердің әрекеттері мен нәтижелерін симуляциялайды). Адамдар көзбен шолу арқылы, ыммен немесе басқаша, олардың іс-әрекеттерін және көзқарастарын ортақ мақсатпен үйлестіруді көздейтінін анық немесе анық көрсетуі керек. Осындай нақты ниетті хабарлау агенттерге "біз" қалыптастыру сезімін сезінетінін білдіреді, олар осыған байланысты сезімін сезінеді, сондықтан ынтымақтастықтан бас тарту кешірім сұрауды немесе кетуді талап етеді. Ынтымақтастық агенттері өздерінің өзара іс-қимылын құстың көзқарасы немесе еш жерден көрініспен теңестіретін бейнелеу форматы арқылы көреді, бұл олардың серіктеспен рөл ауыстырудағы дағдыларынан және серіктестерге өз рөлін атқаруға көмектесетін пайдалы немесе маңызды нәрсені анықтауға мүмкіндік береді. Томаселлоның ортақ назар мен ниет гипотезасын қорғау, пайдалану және тереңдету ол жинаған тәжірибелік деректерге негізделген (Малинда Карпентермен жұмыс істеуді де қараңыз). Томаселло эволюциялық екі қадамдық сценарийге (төменде қараңыз) және Пол Грис, Джон Сэрл, Маргарет Гилберт, Майкл Братман және антрополог Дэн Сперберден алынған философиялық тұжырымдамаларға жүгінеді. Бір кезде, екі миллион жыл бұрын Homo тұқымының пайда болуынан кейін, Homo Heidelbergensis немесе басқа жақын кандидат ресурстардың жетіспеушілігіне әкелген шөлдеудің экологиялық қысымы астында міндетті түрде жинап алушылар мен қоқыс жинаушылар болды. Тегін жүретіндерден аулақ болып, олжаны серіктестермен бөлісе алатын адамдар, ынтымақтастық жасамағандарға қарағанда бейімделу артықшылығын алады. Тамақ алуға бірлескен күш-жігерге және серіктестерді әлеуметтік таңдауға байланысты тәуелділіктің артуы жеке адамның рөлдері мен көзқарастарын ортақ назар аударма шеңберінде (аң аулау немесе қоқыс жинау) және ортақ мақсат аясында үйлестірудегі жақсы дағдыларға қарай эволюцияны түсіндіреді деп болжанады, бұл бірлескен, жеке-дара ниетке әкеледі. Кейіннен, шамамен 200,000 жыл бұрын, топтар арасындағы бәсекелестікке байланысты жаңа экологиялық қысымдар "жеңіл бассейндердегі" серіктестерді жалпы аумақтық қорғаныс үшін жұмыс істейтін бірізді түрде ынтымақтасатын жеке тұлғалардың топтарына қарсы қолайсыздыққа ұшыратты. "Адамдар өзін белгілі бір әлеуметтік топтың белгілі бір жеке тұлға ретінде түсіне бастады". Томаселло үшін, бейнелеу, қорытынды жасау және өзін-өзі бақылаудағы микро деңгейлі дағдыларға әсер ететін макро экологиялық қысымның екі сатылы эволюциялық жолы дұрыс емес, өйткені табиғи іріктеу ішкі механизмдерге әсер етеді. "Когонтитивті процестер табиғи селекцияның нәтижесі, бірақ олар оның нысанасы емес. Шын мәнінде, табиғи іріктеу тіпті танымды да көре алмайды; ол тек қана танымның әсерін ашық әрекеттерді ұйымдастыру мен реттеуде көре алады". Экологиялық қысым бұрынғы кооперативтік немесе мутуалистік мінез-құлықты бәсекеге қарсы осындай артықшылыққа жеткізетін, яғни жаңа танымдық дағдыларға қолдау көрсететін жаңа селективті қысымды тудыратын, бұл жаңа қиындықтарды туғызатын, автокатализациялық жолмен. Филогенетикалық жолды қайталай отырып, адамдардың ортақ және ұжымдық ниеттіліктегі бірегей дағдылары жеке өмір бойы жеке адамның өмір бойына тірі / тірі емес затты ажырату сияқты қарапайым дағдыларға ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік-мәдени ортаны қалыптастыратын коммуникативтік конвенциялар мен институттарға негізделіп, мәдени негізді және жеке адамның алдыңғы дағдыларын байытатын және тереңдететін кері байланыс циклін қалыптастырады. "Негізгі дағдылар филогенетикалық тұрғыдан дамып, тарихи тұрғыдан мәдени өнімдерді жасауға мүмкіндік береді, содан кейін дамушы балаларды онтогенетикалық тұрғыдан дамыту үшін қажетті биологиялық және мәдени құралдармен қамтамасыз етеді". Көңіл бөлу мен ниетті бөлу эволюциялық уақытта және жеке адамның өмірінде тілге дейінгі кезеңде болып табылады, сонымен қатар тілдік дағдыларды қалыптастыруға әсер етеді, ортақ назар аудару көріністерін актерлерге, объектілерге, оқиғаларға және т.б. бөлу арқылы. Көбірек қарастырғанда, Томаселло көңіл бөлу мен ниетті бөлісуді адамдардың мәдени әлемінің бастауы ретінде қарастырады (конвенциялардың, топтық идентификацияның, институттардың бастауы): "Адамның ойлау қабілеті, тіпті ол өзімен іштей болғанда да, топтың нормативтік конвенциялары мен стандарттарына негізделген әрекеттері мен ойлауын реттейтін коллективтік нормативтілікпен толыққанды байланысты".
Таңдалған шығармалар
Томаселло, М. & Калл, Дж. (1997). Приматтардың танымдық қабілеттері. Оксфорд университетінің баспасы. Томаселло, М. (1999). Адам танымының мәдени шығу тегі, Гарвард университетінің баспасы. (АПА-ның Уильям Джеймс кітап сыйлығының иегері, 2001)
Томаселло, М. (2003). Тілді құру: Тіл меңгерудің қолданысқа негізделген теориясы, Гарвард университетінің баспасы. (Когнитивтік даму қоғамының кітап сыйлығының иегері, 2005)
Томаселло, М. (2008). Адам коммуникациясының шығу тегі, МТИ баспасы. (АПА-ның Элеонор Маккоби кітап сыйлығының иегері, 2009)
Томаселло, М. (2009). Неліктен біз ынтымақтасамыз, МТИ баспасы.
Томаселло, М. (2014). Адам ойлауының табиғи тарихы, Гарвард университетінің баспасы.
Томаселло, М. (2016). Адам моралінің табиғи тарихы, Гарвард университетінің баспасы. (АПА-ның Элеонор Маккоби кітап сыйлығының иегері, 2018)
Томаселло, М. (2019). Адам болу: онтогенез теориясы. Гарвард университетінің баспасы.
Томаселло, М. (2022). Агенттіктің эволюциясы: кесірткелерден адамға дейін. МТИ баспасы.
Tomasello, M. (2003). Constructing a Language: A Usage Based Theory of Language Acquisition, Harvard University Press. (Winner of the Cognitive Development Society Book Award, 2005)
Tomasello, M. (2008). Origins of Human Communication, MIT Press. (Winner of the Eleanor Maccoby Book Award of the APA, 2009)
Tomasello, M. (2009). Why We Cooperate, MIT Press. Tomasello, M. (2014). A Natural History of Human Thinking, Harvard University Press. Tomasello, M. (2016). A Natural History of Human Morality, Harvard University Press. (Winner of the Eleanor Maccoby Book Award of the APA, 2018)
Tomasello, M. (2019). Becoming Human: A Theory of Ontogeny. Harvard University Press. Tomasello, M. (2022). The Evolution of Agency: From Lizards to Humans. MIT Press.