Кіріспе
Геометриялық пирамида пішіндес құрылу үшін жалпақ платформалар немесе сатылар қолданылатын сәулеттік құрылым. Сатылы пирамида немесе қадам пирамидасы – жерден жоғары қарай тартыла келе жатқан жалпақ платформалар немесе сатылар арқылы геометриялық пирамидаға ұқсас толық пішінге қол жеткізуге мүмкіндік беретін сәулеттік құрылым. Сатылы пирамидалар – тарих бойы әлемнің әртүрлі аймақтарында бірнеше мәдениеттерге тән құрылымдар. Бұл пирамидалар көбінесе ірі және бірнеше қабаттан тұратын тастан салынған. Бұл термин бір-бірінен тәуелсіз пайда болған, ұқсас пішінді пирамидаларды білдіреді, себебі оларды салған әртүрлі өркениеттер арасында нақты байланыс жоқ.
A step pyramid or stepped pyramid is an architectural structure that uses flat platforms, or steps, receding from the ground up, to achieve a completed shape similar to a geometric pyramid. Step pyramids are structures which characterized several cultures throughout history, in several locations throughout the world. These pyramids typically are large and made of several layers of stone. The term refers to pyramids of similar design that emerged separately from one another, as there are no firmly established connections between the different civilizations that built them.
Месопотамия
Зиггураттар – ежелгі Месопотамия аңғарында және батыс Иран үстіртінде салынған, бірінен соң бірі тартыла түсетін қабаттар немесе деңгейлерден тұратын сатылы пирамида пішіндес үлкен діни ескерткіштер. Месопотамияда және оның маңында 32 зиггурат белгілі. Олардың 28-і Иракта, ал 4-і Иранда орналасқан. Атақты зиггураттар: Насирия қаласының жанындағы Урдың Ұлы зиггураты, Бағдадтың жанындағы Акар Куф зиггураты, Ирактағы Хозестан қаласындағы Чога Занбил, Ирандағы Кашан қаласының жанындағы Сиалк және басқалары. Зиггураттарды шумерлер, вавилондықтар, эламдықтар және ассириялықтар жергілікті діндерге арналған ескерткіштер ретінде салған. Зиггураттардың алғашқы үлгілері б.з.д. 4-мыңжылдыққа, Убайд дәуіріне дейін барып жетеді, ал соңғылары б.з.д. 6 ғасырында салынған. Ең ерте зиггураттар, болжам бойынша, Шумердің ерте династиялық кезеңінің соңғы кезеңіне жатады. Төртбұрышты, сопақ немесе шаршы алаңға қабаттап салынған зиггураттар пирамида пішіндес құрылыс болған. Зиггураттың негізін күнде қуырылған кірпіштер құраса, сыртын күйдірілген кірпіштермен қаптаған. Сыртқы қаптама көбінесе түрлі түстермен глазурланған және астрологиялық мағынаға ие болған. Кейде патшалардың есімдері осы глазурланған кірпіштерге қашап жазылған. Зиггураттардың қабаттары екіден жетіге дейін жеткен, ал ең жоғары қабатында ғибадатхана орналасқан. Ғибадатханаға зиггураттың бір жағынан пандустар арқылы немесе негізінен шыңға дейін спиральді пандуспен өтуге болыпты. Зиггураттарды «Көк төбесі» немесе «Құдайлар тауы» деп те атаған.
Ежелгі Мысыр
Мысырдың алғашқы пирамидалары сатылы пирамидалар болған. Саққарадағы Бірінші династияда, фараон Анеджибтің билігі тұсында Мастаба 3808-дің ішінде үлкен сатылы пирамидаға ұқсас құрылым табылған. Египтолог Уолтер Б. Эмери осы кезеңдегі басқа да мастабаларды тапты, онда осы дәуірдегі сатылы пирамидаларды бейнелейтін бірнеше жазулар кездеседі, олардың көпшілігі Анеджибтің ізбасары Қа'аға жатқызылады. Дегенмен, алғаш рет мойындалған сатылы пирамида үшінші династияның басына жатады, ол фараон Джозерге тиесілі. Египтологтар оның визирі Имхотепті әдетте оның сәулетшісі деп есептесе де, сол замандағы немесе кейінгі династиялық жазбалардағы египеттіктер оған Джозер пирамидасын жобалау немесе тас сәулетін ойлап табу есебінен ешқандай еңбек таңбаламаған. Джозердің пирамидасы алғашқыда шаршы мастабаға ұқсас құрылым ретінде салынған, мұндай құрылымдар көбінесе тіктөртбұрышты болған, және бүгін көріп отырған сатылы пирамида құрылымын жасау үшін бірнеше қабаттап кеңейтілген. Кейінгі фараондар, оның ішінде Сехемхет және, мүмкін, Хаба, осыған ұқсас құрылымдарды салған, олар тиісінше Жерленген пирамида және Қабатты пирамида деп аталды. Төртінші династия кезінде египеттіктер тегіс беткейлі "нағыз пирамидаларды" салуға кірісті. Бұл пирамидалардың ең алғашқысы Меидумда орналасқан, ол алғашқыда "мұнара тәрізді" сатылы пирамидаға ұқсас құрылым ретінде салынған, бірақ кейін нағыз пирамидаға айналдырылды, бірақ кейін осы қабат құлап кетті. Египтологтардың арасында Снеферу немесе оның ізашары Хуни мұнараның ядросын салған-салмағаны туралы пікірталас бар, бірақ Снеферу оны нағыз пирамидаға айналдырғаны қабылданған. Снеферу Дахшұрдағы Бұрылыс пирамидасы мен Қызыл пирамиданы салғаны үшін де мақталады, олар бастапқыда нағыз пирамида ретінде салынған алғашқы пирамидалар болды. Бұл жаңалық египеттік сатылы пирамидалардың сыртқы түрінің аяқталуына және тегіс беткейлі нағыз пирамидалардың пайда болуына әкелсе де, олардың ядросы ашылған пирамидалардың барлығының ортасында сатылы пирамиданың бір түрі табылды.
Африка
Игболандтың ерекше құрылыстарының бірі – Нигерияның солтүстік Игболандтағы Нсуде қаласындағы Нсуде пирамидалары. Он пирамидалық құрылым саздан/балшықтан салынған. Алғашқы негіз бөлігінің шеңбері 60 фут, ал биіктігі 3 фут болған. Келесі қабаттың шеңбері 45 футқа тең болды. Дөңгелек қабаттар жоғары қарай жалғасты. Бұл құрылыстар Ала/Уто құдайына арналған ғибадатханалар болды, ол құдайдың жоғарғы жағында мекендейді деп сендірілді. Құдайдың мекенін бейнелеу үшін үстіне таяқ орнатылды. Құрылыстар бес құрылымнан тұратын топтарға, бір-біріне параллель орналастырылған. Саздан/балшықтан салынғандықтан, уақыттың әсерінен зақымданып, мерзімді жөндеуді қажет етеді.
Еуропа
Сардиниядағы Монте-д'Аккодди археологиялық ескерткішінде б.з.д. 4 мың жылдыққа жататын сатылы пирамида бар: "жасанды төбедегі трапеция тәрізді платформа, көлбеу жолмен жетеді. Бір кезде платформаның үстінде тікбұрышты құрылыс тұрған. Платформа Мыс дәуіріне (шамамен б.з.д. 2700–2000) дейін соққан, ал кейіннен ерте қола дәуірінде (шамамен б.з.д. 2000–1600) шағын жұмыстар жүргізілген. Төбенің жанында бірнеше тік тұрған тастар мен үлкен әктас тақта бар, қазір төбенің түбінде орналасқан, ол құрбандық тастағы ретінде пайдаланылған болуы мүмкін."
Орта Америка
Бұл сатылы пирамидаларды ең көп салғандар Колумбқа дейінгі өркениеттер болды. Сатылы пирамидалардың қалдықтарын Юкатан майя қалаларында, сондай-ақ ацтек және толтек сәулетінде кездестіруге болады. Көп жағдайда пирамидалардың кезекті қабаттары бұрыннан бар құрылыстардың үстіне салынды, осылайша пирамидалар циклдық түрде кеңейді. Бұл Чолуланың және Теночтитланның Ұлы пирамидаларына да қатысты.
Оңтүстік Америка
Сатылы пирамидалар Оңтүстік Америка архитектурасының да бір бөлігі болды, мысалы, Моше және Чавин мәдениеттерінде.
Солтүстік Америка
Солтүстік Америкада бірнеше топырақтан жасалған баспалдақты пирамидалар кездеседі. Көбінесе олар Шығыс орманды аймақтарындағы (солтүстік Американың оңтүстік-шығысында жиі кездесетін) үйінділер және басқа да жерлеу кешендерімен байланысты. Баспалдақты пирамидалар Миссисиппи мәдениеттері (900–1500 жылдары) салтанатты орталықтар ретінде салынған және Оңтүстік-Шығыс салтанатты кешенінің бір бөлігі саналады. Солтүстік Америкадағы осы типтегі ең ірі топырақтан жасалған баспалдақты пирамида – қазіргі Иллинойс штатындағы Кахокия қаласында орналасқан Монкс Моунд. Негізі 16 акрдан астам аумақты құрайтын Монкс Моунд сонымен қатар әлемдегі ең үлкен пирамидалардың бірі болып табылады (Эль Мирадор және Чолуланың Ұлы пирамидасынан кейін).
Қазақстан
Солтүстік Камбоджадағы Кох Кер археологиялық ескертімінде Пранг деп аталатын жеті қабатты пирамида бар, ол, мүмкін, Джаяварман IV-нің мемлекеттік ғибадатханасы болған. Қасиетті орынның құрылысы 928 жылы басталған. Негізгі деңгейде шаршы ғимараттың бір жағын өлшеу керек. Биіктігі бастапқыда жоғарғы платформада бірнеше тонна салмақты, кем дегенде биіктігінде тұрған алып лингам орналасқан. Жазбаларда ол ең биік және ең әдемі Шива лингамы екені айтылған. Лингам, болжам бойынша, шамамен биіктігінде болған киіз үйдің ішінде тұрған, кейбір зерттеушілердің пікірінше. Пирамиданың солтүстік жағында жоғары қарай бағытталған тік баспалдақ бар. Жетінші қабатты кейбір ғалымдар киіз үйдің платформасы деп санайды, себебі оның қабырғаларында Гаруданың әдемі бейнелері бейнеленген.
Индонезия
Менгирлер, тас үстелдер және тас мүсіндерден өзге, Индонезиядағы австронезиялық мегалиттік мәдениетте жер мен тастан салынған сатылы пирамида құрылыстары да кездеседі, олар Пунден Берундак деп аталады және Цисолок маңындағы Панггианган және Кунинган маңындағы Чипариде табылған. Тас пирамидалардың салынуы таулар мен биік жерлер ата-бабалардың рухтарының мекені деген жергілікті сенімдерге негізделген. Сатылы пирамида – Орталық Явадағы 8-ғасырдағы Боробудур буддалық ескерткішінің негізгі дизайны. Дегенмен, Жавада салынған кейінгі храмдар үнді индуистік архитектурасының ықпалында болды, бұл Прамбанан храмының биік мұнараларында көрінеді. 15-ғасырда Ява, соңғы Маджапахит кезеңінде австронезиялық жергілікті элементтердің қайта жаңғыруын бастан өткерді, бұл Сукух храмында көрініс тапты, ол шамалы да болса мезоамерикалық пирамидаға ұқсайды, сондай-ақ Пенанггунан тауының сатылы пирамидаларына еліктейді.
Жапония
Жапонияда топырақтан салынған сатылы пирамидалар бар. Бұл Буддалық мұралар, Нара дәуірінде пагода ретінде салынған. Олардың бірі – Дото, Осакадағы Сакайдағы Онодера ғибадатханасының қираған жерінде орналасқан. Бұл құрылыстың әр жағы 53 метр, ал биіктігі шамамен 9 метрге жетеді. Ол 13 қабаттан тұрады, қабаттары топырақ аралықтарымен бір-біріне тікелей қойылған қыш блоктарынан құралған, сатылы пирамида пішіндес. Әр қабаттың сыртқы бөлігі шамамен 60 000 қыш черепицамен жабылған. Дотоға ұқсас құрылым – Нара қаласының Такабатакэ ауданындағы Зуто.