Кіріспе
Әділдікке басымдық беру және кездейсоқ теңсіздіктерге қарсы тұру. Теңсіздікке қарсылық (ТҚ) – бұл әділдікке басымдық беру және кездейсоқ теңсіздіктерге қарсы тұру. Теңсіздікке қарсылықты зерттейтін әлеуметтік ғылымдарға социология, экономика, психология, антропология және этология жатады. Теңсіздікке қарсылық туралы зерттеулер тек жеке мүдделермен емес, әділдік тұрғысынан қарастырылатын мінез-құлықты түсіндіруге бағытталған. Кейбір әдебиеттерде "теңсіздікке қарсылық" термині "теңсіздікке қарсылық" орнына қолданылған. Әлеуметтік зерттеулердегі пікірталастарда "теңсіздік" ресурстардың бөлінуі арасындағы айырмашылықты білдірсе, "әділетсіздік" негізгі және институционалдық әділетсіздікті білдіреді. Сондықтан, теңсіздікке немесе әділетсіздікке қарсылықты қолдану таңдауы нақты жағдайға байланысты болуы мүмкін.
Inequity aversion (IA) is the preference for fairness and resistance to incidental inequalities. The social sciences that study inequity aversion include sociology, economics, psychology, anthropology, and ethology. Researches on inequity aversion aim to explain behaviors that are not purely driven by self interests but fairness considerations. In some literature, the terminology inequality aversion was used in the places of inequity aversion. The discourses in social studies argue that "inequality" pertains to the gap between the distribution of resources, while "inequity" pertains to the fundamental and institutional unfairness. Therefore, the choice between using inequity or inequality aversion may depend on the specific context.
Адамдармен зерттеулер
Адамдардағы теңсіздікке қарсы зерттеулер көбінесе экономика саласында жүргізіледі, бірақ социологияда да зерттеледі. Теңсіздікке қарсы зерттеулер 1978 жылы басталды, ондағы зерттеулер көрсеткендей, адамдар өздеріне де, өзгелерге де жасалған теңсіздікке сезімтал, ал кейбір адамдар "күнәлі" сезінгенде немесе лайықсыз сыйақы алғандарына разы болмағанда, артық өтемақы төлеуге тырысады. Теңсіздікке қарсы тұрудың (әділетсіз нәтижелерге қарсылық) жаңаша анықтамасын 1999 жылы Фер және Шмидт жасады. Джеймс Х. Фаулер және оның әріптестері теңсіздікке қарсы тұрудың көпжақты ахуалда ынтымақтастық үшін өте маңызды екенін айтады. Атап айтқанда, олар кездейсоқ табыс ойындарына (қоғамдық игілік ойындарымен тығыз байланысты) қатысушылардың өз ақшаларын топтың ең бай мүшелерінің табысын азайту және ең кедей мүшелерінің табысын арттыру үшін жұмсауға дайын екенін көрсетті, тіпті ынтымақтастық қажет болмаған жағдайда да. Осылайша, топ мүшелерінің еңбегіне тегін отырғандар жазалануы мүмкін, себебі олар көбірек табыс табады, бұл ынтымақтастықты сақтау үшін тараптандырылған ынталандыруды құрайды.
Компанияларды зерттеу
Кәсіпорындардағы қызметкерлер пікірін зерттеулер заманауи еңбек экономистеріне әділетсіздікке қарсылықтың олар үшін өте маңызды екенін көрсетті. Қызметкерлер жалақыны ғана емес, сонымен қатар әріптестерімен салыстырылған өнімділікті де салыстырады. Мұндай салыстырулар кінә немесе қызғаныш сезіміне әкелсе, әділетсіздікке қарсылық қызметкерлердің көңіл-күйін төмендетуі мүмкін. Бьюлидің (1999) сөзінше, менеджерлердің ресми жалақы жүйесін құруының басты себебі – қызметкерлер арасындағы салыстырудың «әділ» болып көрінуін қамтамасыз ету, олар мұны көңіл-күй мен жұмыс өнімділігі үшін «маңызды» деп санайды. Әділетсіздікке қарсылық еңбекшілердің бірігіп жұмыс істеуіне, осы арқылы орташа еңбекшінің мүддесіне қызмет етеді деп ойлау табиғи. Алайда, 2008 жылғы Педро Рей Биелдің зерттемесі бұл болжамның дұрыс еместігін көрсетіп, жұмыс берушінің әділетсіздікке қарсылықты пайдаланып, әдеттегіден төмен жалақымен жоғары өнімділікке қол жеткізе алатынын дәлелдейді. Бұл ресми жалақы жүйесінен бас тартып, қосымша өнімділікке ынталандыру ретінде тепе-теңдіктен тыс бонус төлемдерін пайдалану арқылы іске асырылады. Ол әділетсіздікке қарсылық танытатын қызметкерлерге жасалған оңтайлы келісімшарттың, басқа жағдайлары бірдей екі қызметкерлі модельде, «стандартты агенттерге» (әділетсіздікке қарсылық танытпайтын адамдарға) жасалған келісімшарттарға қарағанда, оңтайлы өндіріс деңгейінде кем кеңдік көрсеткенін анықтады.
Әлеуметтік теңсіздікке қарсылық
Фер мен Шмидт моделі демократиялардағы экономикалық теңсіздікке тараған қарсылықтың бір бөлігін түсіндіре алады, бірақ теңсіздікке қарсылықтың "кінәсі" мен теңдікке ұмтылудың "икемділігі" арасындағы айырмашылықты атап өту керек, бұл міндетті түрде әділетсіздік емес. Теңсіздікке қарсылықты теңсіздіктің салдарына қарсы аргументтермен шатастырмау қажет. Мысалы, мемлекеттік қаржыландырылатын денсаулық сақтауды қолдайтын "Кедейлерге арналған ауруханалардың өзі кедейленуі мүмкін" деген ұран медициналық көмектің күрт нашарлауына тікелей қарсылық білдіреді, ал оның себебі болуға тиіс денсаулық сақтаудағы теңсіздік емес. Денсаулық сақтаудағы теңсіздікті азайту орташа медициналық көрсеткіштерді жақсартады деген пікір (жалпы шығындар бірдей болғанда) теңсіздікке қарсылық негізінде мемлекеттік денсаулық сақтауды қолдаудан бөлек.