Кіріспе
Топ мүшелеріне сыйақыны бөлу туралы түсінік. Бөлу әділдігі – қоғамдағы ресурстардың, игіліктердің, мүмкіндіктердің әлеуметтік тұрғыдан дұрыс бөлінуімен айналысады. Ол қоғам мүшелері арасында байлық, табыс және әлеуметтік мәртебе сияқты факторларды ескере отырып, ресурстарды әділ бөлу қалай жүзеге асырылуы керек деген мәселені қарастырады. Көп жағдайда әділ процеске және формалды тең мүмкіндіктерге қарама-қарсы, бөлу әділдігі нәтижелерге (мазмұндық теңдікке) назар аударады. Бұл тақырып философия және әлеуметтік ғылымдарда кеңінен зерттелген. Теориялық тұрғыдан алғанда, бөлу әділдігінің әртүрлі түсінікшалары жасалған. Олар қоғамдағы пайда мен ауыртпалықты әділ бөлуді қамтамасыз ету мақсатында әлеуметтік, саяси және экономикалық институттардың құрылымы туралы пікірталастарға үлкен үлес қосты. Қазіргі заманғы бөлу әділдігі теориясының көпшілігі материалдық тапшылыққа негізделген. Осы алғышарттан туындайтын шектеулі ресурстарды әділ немесе, кем дегенде, моральдық тұрғыдан қанағаттанарлықтай бөлу үшін бәсекелес мүдделерді және талаптарды реттеу қағидаларының қажеттілігі туындайды. Әлеуметтік психологияда бөлу әділдігі – топ мүшелері арасында сыйақылар мен шығындардың қалай бөлінетінін (таратылатынын) қабылдау ретінде анықталады. Егер сыйақылар мен шығындар топтың белгіленген бөлу нормаларына сәйкес бөлінсе, онда бөлу әділдігі орын алады.
Distributive justice concerns the socially just allocation of resources, goods, opportunity in a society. It is concerned with how to allocate resources fairly among members of a society, taking into account factors such as wealth, income, and social status. Often contrasted with just process and formal equal opportunity, distributive justice concentrates on outcomes (substantive equality). This subject has been given considerable attention in philosophy and the social sciences. Theorists have developed widely different conceptions of distributive justice. These have contributed to debates around the arrangement of social, political and economic institutions to promote the just distribution of benefits and burdens within a society. Most contemporary theories of distributive justice rest on the precondition of material scarcity. From that precondition arises the need for principles to resolve competing interest and claims concerning a just or at least morally preferable distribution of scarce resources. In social psychology, distributive justice is defined as perceived fairness of how rewards and costs are shared by (distributed across) group members. If rewards and costs are allocated according to the designated distributive norms of the group, distributive justice has occurred.
Тарату нормаларының түрлері
Донэлсон Р. Форсайт бес түрлі үлестіру нормасын анықтайды: Осыны ескере отырып, тізім үлестіру әділеттілігі теориясы үшін толық емес деп есептелуі керек.
"Негізгі құрылым"
Ролз әлеуметтік келісім теориясына қазіргі заманғы көзқараспен қарап, өз жұмысын әлеуметтік және экономикалық институттарды, сондай-ақ басқаруды қалыптастыратын қоғамдағы негізгі ережелерді құрайтын негізгі құрылымда тамырланған әділдік идеясына негіздейді. Осы негізгі құрылым азаматтардың өмірлік мүмкіндіктерін қалыптастырады. Ролздың пікірінше, бұл құрылым әлеуметтік ынтымақтастық аясында өз мүддесін ілгерілету үшін кез келген жеке мүдделі, рационалды адам қабылдайтын негізгі құқықтар мен міндеттер туралы қағидаларға негізделген. Оның түпкілікті жағдайды елестетуінде, ол бастапқы тауарларды әділ бөлу туралы шешім қабылдайтын адамдар тобы арасындағы келіссөздер арқылы құрылады (Ролздың айтуынша, бастапқы тауарларға бостандықтар, мүмкіндіктер және ресурстарды бақылау кіреді). Бұл адамдардың өз мүдделерін басшылыққа алатыны, сонымен қатар мораль мен әділдік туралы негізгі түсінігі бар екені, осылайша моральдық аргументтерді түсінуге және бағалауға қабілетті екені ескеріледі. Осылайша, мұндай «көріспеушілік» келіссөздер үшін орта жасайды, онда тауарлардың бөлінуін бағалау қоғамдағы орнына қарамастан, жалпы қарастыруларға негізделеді, ал емес жеке азаматтардың жеке пайдасына негізделген жақпарулы қарастыруларға. Осыны ескере отырып, Ролз әділ бөлудің екі негізгі қағидасын ұсынады. Бірінші қағида – еркіндік қағидасы – барлық адамның негізгі құқықтар мен бостандықтарға тең қол жеткізуін қамтамасыз етеді. Осыған сәйкес, әрбір адам басқа азаматтардың да осындай қол жеткізу схемаларымен үйлесімді болатын бостандықтардың ең кең жиынтығына қол жеткізе алуы керек. Осылайша, бұл тек жеке адамның оң қол жетімділігі ғана емес, сонымен қатар басқалардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу үшін теріс шектеулер туралы мәселе болып табылады. Пайдалануды барынша арттыру идеясы, философиялық тұрғыдан алғанда кең қарастырылса да, әділдік теориясына да ауысады.
Қауіпсіздікті тұжырымдау
Утилитаризмнің негізгі идеясы қарапайым болғанымен, утилитаризм мектебіндегі маңызды дау-жанжал әл-ауқатты ұғымдастыру және оны өлшеу мәселесіне қатысты. Осыған қарсы, тағы бір бағыт адам өміріндегі бақыт пен қанағатты субъективті түрде бағалауға баса назар аударады.
Теңгерімдік
Адамдардың тең құндылығы және моральдық мәртебесі туралы түбірлі түсінікке негізделген теңгерімшілік, барлық азаматтарды құрмет пен қамқорлық тұрғысынан, сондай-ақ мемлекетке және бір-біріне қатысты тең қараумен айналысады. Теңгерімшілік үлестіру процесіне көбірек назар аударады, қоғам мен оның институттары қалай қалыптасқандығына негіздеп, белгілі бір үлестіруді негіздеуді бағалайды, нәтижеге емес. Үлестіру әділдігінің теңдік тұжырымдамаларындағы басты мәселе – қандай теңдікке ұмтылу керектігі туралы сұрақ. Өйткені бір түрлі теңдік басқа түрлі теңсіздікті білдіруі немесе талап етуі мүмкін. Мысалы, қатаң теңгерімшілік белгілі бір қоғамның әрбір адамына материалдық ресурстарды тең бөлуді қажет етеді. Сондықтан қатаң теңдік принципі бойынша, тіпті тең емес үлестірудің нәтижесінде барлығының жағдайы жақсарса немесе тең емес үлестіру біреудің жағдайын жақсартса, бірақ ешкімнің жағдайы нашарламаса, қатаң теңдік сақталуы керек. Бұл үлестіру әділдігінің түсінігі Паретоның оңтайлы емес үлестірілімдеріне алып келуі мүмкін болғандықтан сынға ұшырауы мүмкін. Осылайша, Парето нормасы үлестіру әділдігінің принциптері ешкімнің жағдайын нашарлатпай, біреудің жағдайын жақсарту мүмкін болмайтын үлестіруге алып келуі керек. Бұл теңдіктің нәтижеге қатысты түсінігі, өйткені ол нәтижелердегі теңдікке қатысты. Бұл тұжырымдама экс-анте теңдікті жақтағандар тарапынан сынға ұшырады, яғни адамдардың мүмкіндіктеріндегі теңдік, мүмкіндіктер теңдігін талап ететін теңдіктің баламалы тұжырымдамалары арқылы көрінеді. Әділдік туралы түсінікті жақсарту өнімділікті арттырады. Ұйымдық азаматтық мінез-құлық (ҰАМ) – бұл қызметкерлердің жұмыс сипаттамасына кірмейтін ұйымды қолдауға бағытталған әрекеттері. Мұндай мінез-құлық ұйымның үлестіру әділдігі деп есептелу дәрежесіне байланысты. Үлестіру әділдігі экологиялық әділдіктің маңызды принципі болып табылады, себебі дәлелдер көрсетіп тұрғандай, бұл ауыртпалықтар денсаулыққа зиян келтіреді, өмір сапасына кері әсер етеді және жылжымайтын мүліктің құнын төмендетеді. Экологиялық деградация мен реттеу саясатының әлеуетті жағымсыз әлеуметтік салдары экологиялық әділдіктің пайда болуынан бері экологиялық талқылаулардың ортасында болды. Экологиялық ауыртпалықтар негізінен Әлемдік оңтүстікке тиесілі, ал пайдалар Әлемдік солтүстікке тиесілі.
Саясатта
Тарату әділдігі теориясы қоғамның мұқтаж жандарға қарызы бар екенін, ал әрбір адамның мұқтаж адамдарға көмектесуге міндетті екенін көрсетеді. Тарату әділдігін қолдайтындар оны адам құқықтарымен байланыстырады. Көптеген үкіметтер, әсіресе этникалық қақтығыстар мен географиялық ерекшеліктері бар азшылықтар тұратын елдерде, тарату әділдігі мәселелерін шешумен белгілі. Апартеідтен кейінгі Оңтүстік Африка – тарату әділдігі тұрғысынан ресурстарды қайта бөлу мәселесімен айналысатын елдің мысалы.
Санаға әсер еткендер
Тарату әділдігі Католик шіркеуінің әлеуметтік ілімінің негізгі қағидаларының бірі болып табылады және Дороти Дэй мен Папа Иоанн Павел II сияқты тұлғаларды шабыттандырды.
Хайектің сын-пікірлері
Батыс либералды демократиясы аясында екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі онжылдықтарда Фридрих фон Хайек үлестіру әділдігі идеясының ең танымал қарсыластарының бірі болды. Ол үшін әлеуметтік және үлестіру әділдігі мағынасыз және қол жеткізу мүмкін емес еді, себебі нәтижелер адамдармен әдейі анықталмайтын, керісінше, спонтандылық норма болып табылатын жүйеде туындайды. Сондықтан, үлестіру әділдігі, байлықты қайта бөлу және нарық сияқты жеке басқарылмайтын үдеріспен басқарылатын қоғамда әлеуметтік әділдік талаптары осы жүйемен үйлесімсіз. Оның "Құлдыққа жол" атты танымал кітабында мемлекет тарапынан көрсетілетін әлеуметтік көмек туралы ойлар бар. Онда, нарықты бақылауға немесе жоюға қажетті қауіпсіздіктің шектеулі түрінің (физикалық жағдайға қарсы) маңыздылығын бағалағанда, Хайек "әрбір адамға денсаулықты сақтауға және жұмыс істеуге жеткілікті тамақ, баспана және киім қамтамасыз етуге күмән жоқ" дейді. Осы қауіпсіздікті қамтамасыз ету, Хайек пікірінше, жеке бостандықпен үйлесімді, себебі ол жоспарлауды қамтамайды. Бірақ осы ерте жұмысында ол бұл шараның ынталандыру мен сыртқы қысымды сақтап қалуы керектігін, сондай-ақ қай топтың қауіпсіздікке ие болып, қайсысы болмайтынын таңдамайтынын мойындайды, өйткені мұндай жағдайда "қауіпсіздікке ұмтылыс бостандыққа деген құштарлықтан асып түседі". Сондықтан, белгілі бір қауіпсіздікті (оның пікірінше, социалистік экономикалық саясаттың салдары) дамыту артықшылықтарды арттырып, әлеуметтік теңсіздікті күшейте алады. Дегенмен, ол "ауыр жағдайға қарсы жеткілікті қауіпсіздікті қамтамасыз ету және дұрыс бағытталмаған күш-жігердің және одан туындайтын көңілсіздіктің себептерін азайту саясаттың басты мақсаттарының бірі болуы керек" деген қорытындыға келеді. Хайек нәтижелерді қасақана жобалауға негізделген ұйымдық көзқарасты жоққа шығарады, бұл оның ұсынған спонтанды тәртібіне қайшы келеді. Осыған байланысты Хайек, ең алдымен, либералды нарық жүйесінің нәтижелеріне қолданылғанда әлеуметтік (немесе үлестіру) әділдік термині мағынасыз деп санайды, себебі ол спонтанды нәтижелерді туындатуға тиіс. Хайек үшін әділдіктің жеке компоненті бар, ол тек ортақ ережелерге сәйкес жеке әрекеттердің жиынтығында түсініледі, ал әлеуметтік және үлестіру әділдігі керісінше, олар командалық экономиканы қажет етеді. Екінші жағынан, Табблдің (2009) пікірінше, әлеуметтік әділдік ұғымы Хайек үшін қоғамға деген ежелгі көзқарасты еске түсіреді, ол каталлактикалық тәртіп пен оның құндылықтарының өмір сүру қабілетімен жеңілген. Үшінші Хайектік сын – еркін нарық тәртібінде үлестіру әділдігіне қол жеткізудің мүмкін еместігі және бұл барлық үлестіру әділдігінің мақсаты негізінде қорғалады. Каталлактикалық тәртіпте жеке адамгершілік бөлу әділдігі мен экономикалық қызметті басқаратын құндылықтарды еркін анықтауы керек, ал әлеуметтік және үлестіру әділдігін іздеу үшін жеке ақпаратты жинау мүмкін болмайтындықтан, оған қол жеткізу мүмкін емес. Ол әділдік терминінің бейтарап емес екенін атап өтеді. Шын мәнінде, мұндай орталық бөлуші жоқ. Әр адамның алғаны – Локк өзін-өзі иеленудің нәтижесі (адамның еңбегімен байланысты әлем) немесе оған бір нәрсе үшін немесе сыйлық ретінде берген басқалардың нәтижесі. Оның пікірінше, "қоғамда адамдар кіммен үйленетінін өздері таңдайтын болғандықтан, үлестерді бөлу немесе үлестіру жоқ". Бұл ешбір үлгіге сәйкес келуге немесе оған ұмтылуға болмайды. Нарық және жеке әрекеттердің нәтижесі либертариандық әділ сатып алу және айырбастау қағидаларының (оның Құқықтар теориясында қамтылған) шарттарын қамтамасыз етеді, нәтижесінде әділ бөлу болады, оған нақты модель немесе стандарт туралы ойланудың қажеті жоқ.